Dədə Ələsgər poeziyasının ali riyaziyyatı: Səslərin və rəqəmlərin hikməti
Tarix: 23-04-2026 | Saat: 12:26
Bölmə:Karusel / Özəl / Qərbi Azərbaycan / Yazar4 | çapa göndər
Aşıq Ələsgər yaradıcılığı sadəcə sözün bədii qüdrəti üzərində deyil, kainatın sarsılmaz nizamı, rəqəmlərin sehri və dəqiq elmlərin məntiqi üzərində bərqərar olmuş bir sənət məbədidir. Göyçəli ustadın poeziyasında riyaziyyat təkcə kəmiyyət göstəricisi deyil, həm də bədii formanın, daxili ritmin və fəlsəfi düşüncənin onurğa sütununu təşkil edir. Onun şeirlərindəki heca nizamı, durğuların bir-birini izləməsi və cinas qafiyələrin fonetik simmetriyası sanki mürəkkəb bir tənliyin ən kəsərli həlli kimidir. Yazı-pozu bilməyən bir sənətkarın kainatın yaradılışını, ayların, illərin və ulduzların dövriyyəsini əbcəd hesabı ilə bu dərəcədə dəqiq ifadə etməsi, onun beynində çox güclü bir məntiqi-riyazi strukturun fəaliyyət göstərdiyini sübut edir. Ələsgər poeziyası sözün həndəsi arxitekturasıdır; burada hər bir səs tərəziyə qoyulub, hər bir misra ölçülüb və hər bir bənd mütləq bir harmoniya ilə qapadılıb. Xüsusilə təcnislərindəki çoxvektorlu məna qatları göstərir ki, ustad dili bir riyazi matris kimi idarə edir, eyni səs diapazonunda müxtəlif məna kəsişmələri yaradaraq insan zəkasını heyrətə salan intellektual bir sənət abidəsi ucaldır. Gəlin, bu fikri konkret misallarla göstərək:
Bu təcnis Aşıq Ələsgərin Azərbaycan coğrafiyasını necə bir riyazi nizamla və vəhdətdə gördüyünün bariz nümunəsidir. Ustad burada təkcə bölgələri sadalamır, onları səslərin və mənaların kəsişmə nöqtəsində birləşdirir. Cinasların riyazi matrisi: Ustad Qarqar sözünü dörd fərqli məna qatında, vektorunda işlədərək poetik bir tənlik qurur. Toponimik dəqiqlik: Qarabağın Qarqar çayı, coğrafi fakt. Təbiət hadisəsi: "a yağa qar, qar..." – burada qar sözünün təkrarı ilə yağıntının intensivliyini rəqəmsal bir ritmlə ifadə edir. Hərəkət və xislət: ayağa qarqar – müxənnətin acizliyini, sürünməsini təsvir edən feili birləşmə. Mənəvi sarsıntı: ay ağa, qarqar – qarğamaq, giley-güzar etmək mənasında. Məkanın həndəsəsi: "Başa Xaçın axar, ayağa Qarqar" misrası ilə ustad çayların axın istiqamətini bir koordinat oxu kimi cızır. Qarabağın səfası ilə Göyçənin qarlı dağlarını eyni bənddə qarşı-qarşıya qoyaraq təzadlar üzərində mükəmməl bir simmetriya yaradır.
Bu təcnis Dədə Ələsgər yaradıcılığında qürbət və həsrət mövzusunun ən mürəkkəb fonetik həllidir. Şair yara və ana sözlərini elə bir zərgər tərəzisində çəkir ki, hər bənddə məna tamamilə yeni bir ölçü qazanır. Vektorların paralelliyi: ana və yara sözləri üzərində qurulan cinaslar ustadın məntiqi zəkasını göstərir. "Ay ana, ana" – burada həm müqəddəs ana varlığı, həm də "ona", məsafə, obyekt işarəsi akustik bir eynilik yaradır. "Yara / a yana-yana" – fiziki ağrı ilə, yara, hərəkətin, yanmaq, yana-yana fonetik qovuşması. Daxili bölünmə və cəbr: "Götürüb doğraya, yara canımı" misrasında yara sözünü parçalamaqla, yar-a, şair sanki bir bütövü hissələrə ayırır. Canın yaralanması ilə yarın canı alması arasındakı fərq ustadın bədii-riyazi hesabında eyni səs qiymətinə malikdir. Rənglərin və səslərin matrisi: alacanı, geyim, rəng və yarala canı, fel, hərəkət arasındakı keçid göstərir ki, Ələsgər poeziyası səs matrislərinin ən kamil formasıdır. O, yar ala canı deyəndə artıq üç müstəqil sözü bir fonetik vahid kimi elə hesablayıb yerinə qoyur ki, heca nizamı, 11, zərrə qədər sarsılmır.
Bu bənd Dədə Ələsgər yaradıcılığındakı riyazi simmetriyanın və səs mühəndisliyinin ən parlaq nümunələrindən biridir. Burada ustad alacanı, yarala canı və yar ala canı ifadələrini elə bir fonetik tərəziyə qoyub ki, hər bir misra həm səs eyniliyi, həm də mənaca dəqiq bir ayrılma, distansiya nümayiş etdirir. Hər iki təcnis sübut edir ki, Dədə Ələsgər poeziyası sadəcə təsvir deyil, həm də mütləq bir nizamdır. O, Qarabağın çayından Göyçənin qarına, ananın laylasından qürbətin ağrısına qədər hər şeyi cinas tənlikləri ilə elə bir möhtəşəm abidəyə çevirib ki, bu abidənin hər kərpici riyazi dəqiqliklə yerinə oturub.
Səslərin matrisi: "Alacanı" cinasının riyazi təhlili
Ustad bu bənddə eyni səs diapazonunu, a-l-a-c-a-n-ı, üç fərqli semantik vektora parçalayır. Riyazi baxımdan bu, bir funksiyanın üç fərqli arqumentlə müxtəlif nəticələr verməsinə bənzəyir. Alacanı, isim, sifət, rəng matrisi: "Geyibdir qəddinə yar alacanı". Burada alacanı bir bütöv sözdür, rəngli, əlvan qumaşı, parçanı ifadə edir. Bu, bəndin vizual-statik başlanğıcıdır. Yarala canı, fel, hərəkət, təsir vektoru: "At müjgan oxunu, yarala canı". Burada ustad sözü parçalayır: yarala, fel və canı, obyekt. Riyazi nizam burada statikadan dinamikaya keçir, oxun canı zədələməsi prosesi dəqiq bir hərəkət trayektoru cızır. Yar ala canı, mübtəda, xəbər, nəticə nöqtəsi: "İstər Ələsgərdən yar ala canı". Bu, silsilənin ən mürəkkəb qatıdır. Ustad səsləri üç müstəqil vahidə bölür: yar, sevgili, ala, alsın, almaq, canı, ruh. Əgər birinci misrada alacanı bir bütöv idisə, burada o, 1+1+1 şəklində üç hissəyə parçalanıb, lakin akustik bütövlüyünü, simmetriyasını zərrə qədər itirməyib. Fonetik simmetriya: a yana, yana. Bəndin sonundakı a yana, yana ifadəsi də ustadın məntiqi hesabından kənarda deyil. A yana, yana – həm zülflərin sağa-sola, yəni hər iki tərəfə, yana tökülməsi, həm də aşığın bu gözəllik qarşısında od tutub yana-yana, yanmaq prosesi qalmasıdır.
Dədə Ələsgər bu misralarda göstərir ki, o, dili sadəcə bədii təsvir vasitəsi kimi deyil, bir kombinatorika elmi kimi idarə edir. Səslərin sayı, heca nizamı dəyişmir, səslərin sırası dəyişmir, lakin məna matrisi hər sətirdə tamamilə yenidən qurulur. Bu, savadsız bir insanın deyil, kainatın və dilin daxili riyaziyyatını ilahi bir vergi ilə duyan dahinin yaradıcılığıdır. Buradan aydın olur ki, Dədə Ələsgər üçün söz sadəcə bəzək deyil. O, "Arayıb axtarsan, ay ara məndən" deyəndə həm öz daxili dünyasının dərinliyini, həm də o dərinlikdəki dəqiq nizamı, ayəni göstərir. Onun hər bir cinası bir məna vahididir və bu vahidlər 11 hecalıq sarsılmaz bir qəlibin içində kainatın harmoniyasını yaradır.
"Biri SİN" – İsmin və axirətin həndəsi vəhdəti
Bu təcnisdə Ələsgər dünyəvi eşqlə ilahi hesabı eyni riyazi qəlibdə birləşdirir. İsmin şifrələnməsi: "Biri mimdi, biri nundu, biri sin" misrasında ustad M-N-S hərflərini, Mina, Mənisə təqdim edərkən, bunu sadəcə hərflərin adı kimi deyil, bir kombinasiya kimi verir. Məna parçalanması, cinas: Biri sin, rəqəm, say: "Kimsəm yoxdu, açam deyəm birisin" – burada 1 rəqəmi və bir nəfər obyekti nəzərdə tutulur. Bir isin, istilik, hərəkət: "Mən dedim ki, dur qıraqdan bir isin" – burada bir sözü dərəcə bildirir, isin isə feildir, istilik almaq. Biri sin, məkan, qəbir: "Biri mizan, biri Sirat, biri sin" – bəndin sonunda sin artıq hərf deyil, qəbirdir. Ustad şeiri elə hesablayıb ki, girişdə hərf kimi təqdim etdiyi sin, çıxışda, ölüm və axirət mövzusunda, qəbir mənasını alaraq dövrəni qapayır.
Bu təcnis ustadın səs matrislərini necə parçalayıb-birləşdirdiyinin ən yüksək həddidir. Əmmə, Quran cüzü: kəlmə-kəlmə, dağıt əmməni – ustad burada 30-cu cüzü oxumağı, onu dərindən araşdırmağı, riyazi təhlili təklif edir. Dağıdan məni, vücudun ifnası: "Qurtar bu düyündən, dağıdan məni" – burada səslər parçalanır: dağıdan, fel və məni, obyekt. Dağıt, əm məni, xitab, proses: "Dil deyir: ‒ Məclisi dağıt, əm məni!" – ustad burada fonetik sistemi 1+1+1 şəklində üç yerə bölür. Əm məni ifadəsi həm prosesi, həm də səs simmetriyasını tamamlayır. Məsələnin ən sirli və riyazi-fəlsəfi nöqtəsi də elə buradadır. Dədə Ələsgər əmmə dedikdə sadəcə bir dini termin işlətmir, o, kainatın yaradılışından qiyamətinə qədər olan o böyük hesab gününün şifrələrini poeziyaya gətirir. Gəlin, ustadın niyə məhz əmmə cüzünü, 30-cu cüzü seçdiyini və bu seçimin arxasındakı o dərin məntiqi açaq.
Quranın 30-cu cüzü "Nəbə", xəbər, surəsi ilə başlayır. Bu surənin ilk kəlməsi isə əmmədir, nədən soruşurlar. Bu cüz İslam fəlsəfəsində məfəssəl, aydın şəkildə izah edilmiş, hissə sayılır. Burada əsasən nədən danışılır? Kainatın nizamından, dağların yerə mıx kimi çaxılmasından, göylərin yeddi qat quruluşundan; ölümdən sonra dirilmənin riyazi qaçılmazlığından; mütləq hesabdab, hər şeyin tək-tək sayıldığından.
Ələsgər nə demək istəyib? ("Dağıt Əmməni")
Ustad "Ara kəlmə-kəlmə, dağıt əmməni" deyəndə əslində bizə bir elmi tədqiqat metodu təklif edir. O demək istəyir ki: sırf rəqəm dəqiqliyi: 30-cu cüzdə surələr qısadır, amma məna sıxlığı ən yüksək həddədir. Ələsgər deyir ki, sən bu cüzün daxilindəki o qısa kəlmələri ara, təhlil et, onları dağıt, elementlərinə ayır, görəcəksən ki, orada hər şey bir-birinə necə riyazi dəqiqliklə bağlıdır. Vədənin tamamı və ölümün hesabı: "Vədəm tamamdısa, gəl al canımı" misrası birbaşa əmmə cüzündəki qiyamət və diriliş səhnələrinə işarədir. Şair öz taleyini o böyük vədə, hesab günü, ilə uzlaşdırır. Həqiqət axtarışı: Ustad üçün əmmə cüzü bir kodlar toplusudur. O, dağıt dedikdə, bu kodları sındırmağı, həqiqəti aşkara çıxarmağı nəzərdə tutur. Yəni, sən o cüzdəki ilahi nizamı başa düşsən, mənim canımdakı bu qəm düyününü də açarsan.
Ustadın "Doxsan min kəlmədə, yasin içində / Neçə yerdə müttəsildi dal dala?" sualı birbaşa 30-cu cüzün və bütövlükdə Quranın kəmiyyət analizinə əsaslanır. Burada dal hərfi həm də dəlil, sübut, deməkdir. Riyazi olaraq o, bizə deyir: Quranın hər kəlməsi, hər hərfi, məsələn, dal hərfinin digər dal hərfi ilə bitişməsi, təsadüfi deyil, mütləq bir həndəsi nizamın parçasıdır.
Niyə "Əmmə" dağılır?
Şeirdəki cinasa baxın: "Dağıt Əmməni", kitabı dərindən oxu, və "Dağıdan məni", eşq oduyla məhv olan bədən. Ustad burada insan vücudunu bir kitaba bənzədir. Necə ki, 30-cu cüzdə kainatın dağılmasından və yenidən qurulmasından danışılır, Ələsgər də öz daxili dünyasının dağılmasını, vücudunun ifnasını, o böyük kosmik hadisə ilə eyniləşdirir. Ələsgərin əmməyə müraciəti o deməkdir ki, onun dərdi sadəcə bir sevgi macərası deyil. O, öz həyatını kainatın riyazi qanunları və ilahi kitabın nizamı üzərində qurub. "Dərsi azlar Ələsgərdən dərs alsın" deməkdə tamamilə haqlıdır; çünki o, poeziyanı bir ali riyaziyyat dərsliyinə çevirib. Beləliklə, əmmə cüzündəki o sarsılmaz məntiq Ələsgərin şeirində bir qəlb elminə çevrilir. O zaman gəlin ustadın "Altı min altı yüz ayə məndədi" iddiasının arxasındakı o nəhəng riyazi və elmi dünyanı, bir də o dövrün alimlərini mat qoyan məntiqi tənliyi açaq. Bu, sadəcə bir misra deyil, Ələsgər dühasının kainatın rəqəmsal koduna çıxışıdır.
Rəqəmlərin mübahisəsi: 6666, yoxsa 6236?
Riyazi olaraq maraqlı bir fakt var: Quran ayələrinin sayı ilə bağlı müxtəlif hesablamalar mövcuddur. Elmi-texniki olaraq bu say 6236-dır. Lakin İslam ənənəsində və xalq təfəkküründə, xüsusən hürufat elmində, bu rəqəm yuvarlaq olaraq 6666 kimi qəbul edilib. Dədə Ələsgər "Altı min altı yüz ayə məndədi" deyəndə: birincisi, o, xalqın və irfan əhlinin qəbul etdiyi o sarsılmaz tam rəqəmi əsas götürür. İkincisi, ustad burada riyazi bir bərabərlik qurur: "Mən Quranın bütöv hikmətini sinəmdə daşıyıram". Yəni, mənim hafizəm və qəlbim o ilahi kitabın canlı nüsxəsidir.
Ustadın cinasındakı dəqiqliyə baxın: "ayə məndədi". Dini-fəlsəfi qat: Quranın ayələri, Allahın kəlamı. Sual-məntiq qatı: ayə, əyə — Göyçə-Ağbaba şivəsində xitab formasıdır, ey, filankəs. Ələsgər deyir: "Onlar da yazdığı, ayə, məndədi". Burada o, Füzulini, Nəsimini, Hafizi bir tərəfə qoyur, özünü isə bir cəm nöqtəsi kimi təqdim edir. Bu, riyaziyyatdakı inteqral kimidir — bütün keçmiş elmi və poeziyanı özündə toplayıb bir nəticəyə gəlir.
Ustadın "Əlif’dən dərs aldım, əbcəd oxudum" misrası onun riyazi laboratoriyasının qapısıdır. Hürufat elmində hər hərfin bir rəqəm qarşılığı var. Ələsgər şeirlərini elə bir kodla yazırdı ki, orada hərfləri rəqəmə çevirəndə ortaya mütləq bir tarix və ya sirr çıxırdı. Məsələn, "Biri Sin" təcnisində: mim, 40, nun, 50, sin, 60. Bu rəqəmlərin cəmi, 150, və ya onların düzülüşü ustadın beynində həm də bir həndəsi silsilə yaradırdı. O, ismin üç hərfini deyəndə, əslində o ismin rəqəmsal enerji kodunu, vifqi, canlandırırdı. "Altı min altı yüz" həm də zaman ölçüsü kimi qədim təsəvvürlərdə kainatın ömrü və dövrləri də bu cür rəqəmlərlə ifadə olunurdu. Ələsgər üçün bu rəqəm həm də Kamil İnsanın ölçüsüdür. O demək istəyir ki, mənim sinəmdəki elm təkcə əzbərlənmiş ayələr deyil, o ayələrin kainatdakı hərəkətidir, rəqəmlərin bir-birinə vurduğu zərbələrdir. Dədə Ələsgər bu iddiası ilə dövrün kitab alimlərinə meydan oxuyurdu. O sübut edirdi ki, elm təkcə kağızda deyil. Əgər sən kainatın riyaziyyatını, ayələrin sayındakı o mütləq nizamı, ruhunda duymursansa, sən naşı bəzirgansan. Dədə Ələsgər isə ahəngər, dəmirçi, idi — o, sözü və rəqəmi odun içində döyüb bir-birinə pərçimləyirdi. Məhz buna görə də o, "Altı min altı yüz ayə məndədi" deyəndə səsindəki o əminlik rəqəmlərin sarsılmazlığından gəlirdi.
İsmin üç hərfnən eylərəm bəyan:
“Mim”di, “nun”du, “sin” yazılıb dal-dala.
Mən aşığam dal-dala,
Bayqu gəzər daldala.
Açılıb yaxan bəndin,
Çək, turuncun daldala!
Sədrin üstə şux məmələr görünür,
Bədnəzərdən pünhan elə, daldala!
Burada ustad təbiətlə dini-elmi kəlamı qarşı-qarşıya qoyur: dal dala, budaq-budağa: "Şahmar zülfün nə tökübsən dal dala?!" – fiziki vizuallıq. dal hərfi, statistik hesab: "Doxsan min kəlmədə... Neçə yerdə müttəsildi ‘dal’ ‘dal’a?" – bu, Ələsgərin ən böyük hesab sorğusudur. O, Quranın içindəki hərflərin statistik sayını və onların bir-birinə bitişmə, müttəsil, sayını soruşmaqla, özünün bu elmdəki mütləq üstünlüyünü göstərir. Bu, artıq poeziya deyil, statistik dindir. İndi isə gəlin ustadın o dahi zəkasının ən mürəkkəb riyazi düyünlərindən birini — dal hərfi ilə bağlı qurduğu o möhtəşəm tənliyi açaq. Bu, sadəcə bir hərfin təkrarı deyil, Ələsgər dühasının həndəsi və statistik zirvəsidir. Ustadın "Dal dala", "Bu dala bax, bax" və xüsusən də "yasin içində neçə yerdə müttəsildi ‘dal’ ‘dal’a?" sualları birbaşa kainatın və kitabın kodlaşdırılmasına işarədir.
"DAL" hərfinin həndəsi və riyazi qiyməti
Hürufat elmində və əbcəd hesabında dal hərfi 4 rəqəminə bərabərdir. Dörd ünsür: su, od, torpaq, hava. Dörd tərəf: şimal, cənub, şərq, qərb. Ələsgər üçün dal kainatın dayaq nöqtəsidir. O, "Doxsan min kəlmədə, yasin içində..." deyəndə, əslində bizə bir statistik tapşırıq verir. "Müttəsil dal dala" — riyazi ehtimal nəzəriyyəsi: ustadın "Neçə yerdə müttəsildi ‘dal’ ‘dal’a?" sualı dahiyanə bir sualdır. Müttəsil — bitişik deməkdir. Ərəb qrafikasında dal hərfi özündən sonrakı hərfə bitişmir. Lakin özündən əvvəlki hərfə bitişə bilər. Ustadın gizli sualı: əgər dal özündən sonrakı hərflə birləşmirsə, iki dal necə müttəsil, bitişik, ola bilər? Cavabın hikməti: bu, yalnız o halda mümkündür ki, ustad burada fiziki bitişməni yox, məna və nizam bitişməsini nəzərdə tutur. Yəni, bir hikmətin digər hikmətə, dəlilə, dayaq durmasını soruşur. Bu, riyaziyyatdakı zəncirvari ehtimal kimidir.
"Bu dala bax, bax" — məna parçalanması, diferensial hesab
Bu təcnisdə ustad dal kəlməsini müxtəlif müstəvilərə elə dağıdır ki, sanki bir prizmadan keçən işıq rənglərə ayrılır. Dal, isim: budaq. "Onçu məskən salıb bu dala, bax, bax!", təbiətin həndəsəsi. Dala, yer: arxa tərəf. "Müxənnəs gizlənər bu dala, bax, bax!", məkan koordinatı. dal, hərf: "Müttəsildi ‘dal’ ‘dal’a". dal, sifət: çiyin, kürək. "Şahmar zülfün nə tökübsən dal dala!", simmetriya.
Burada Ələsgər birbaşa kəmiyyət analizi aparır. "Yasin" surəsi Quranın qəlbi sayılır. Ustadın 90 min kəlmədən və yasin daxilindəki dalların sayından danışması onun hafizə riyaziyyatını göstərir. O, kitabı sadəcə oxumur, onu rəqəmlərlə skan edir. Kodun açılışı: dal həm də dəlil, sübut, deməkdir. Ələsgər soruşur: "Sən bu kainatda neçə dənə sarsılmaz sübutun, dəlil-dal, bir-birinə bağlandığını görürsən?"
Ustad gözəlin zülflərini təsvir edəndə "On dörd hörük çin-çin düşüb dal-dala" deyir. Rəqəm dəqiqliyi: niyə məhz 14 hörük? Çünki ayın 14-ü bədirlənmiş ayı, tam camalı, ifadə edir. Simmetriya: hörüklərin kürəyə, dala, düşməsi və onların bir-birini izləməsi, dal-dala, həndəsi bir silsilə yaradır. Ələsgərin dalları sadəcə qafiyə deyil, onlar ustadın kainat haqqında qurduğu riyazi modelin dayaqlarıdır. O, dal hərfi ilə həm təbiətin budağını, həm insanın kürəyini, həm əlifbanın 4-cü hərfini, həm də ilahi dəlilləri eyni tərəzidə çəkir.
davamı var
Şəmsi Qoca
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 23-04-2026 | Saat: 12:26
Bölmə:Karusel / Özəl / Qərbi Azərbaycan / Yazar4 | çapa göndər
Ələsgər poeziyası — ruhun maddə üzərindəki qələbəsinin riyazi formuludur.
Aşıq Ələsgər yaradıcılığı sadəcə sözün bədii qüdrəti üzərində deyil, kainatın sarsılmaz nizamı, rəqəmlərin sehri və dəqiq elmlərin məntiqi üzərində bərqərar olmuş bir sənət məbədidir. Göyçəli ustadın poeziyasında riyaziyyat təkcə kəmiyyət göstəricisi deyil, həm də bədii formanın, daxili ritmin və fəlsəfi düşüncənin onurğa sütununu təşkil edir. Onun şeirlərindəki heca nizamı, durğuların bir-birini izləməsi və cinas qafiyələrin fonetik simmetriyası sanki mürəkkəb bir tənliyin ən kəsərli həlli kimidir. Yazı-pozu bilməyən bir sənətkarın kainatın yaradılışını, ayların, illərin və ulduzların dövriyyəsini əbcəd hesabı ilə bu dərəcədə dəqiq ifadə etməsi, onun beynində çox güclü bir məntiqi-riyazi strukturun fəaliyyət göstərdiyini sübut edir. Ələsgər poeziyası sözün həndəsi arxitekturasıdır; burada hər bir səs tərəziyə qoyulub, hər bir misra ölçülüb və hər bir bənd mütləq bir harmoniya ilə qapadılıb. Xüsusilə təcnislərindəki çoxvektorlu məna qatları göstərir ki, ustad dili bir riyazi matris kimi idarə edir, eyni səs diapazonunda müxtəlif məna kəsişmələri yaradaraq insan zəkasını heyrətə salan intellektual bir sənət abidəsi ucaldır. Gəlin, bu fikri konkret misallarla göstərək:
"Ayağa – Qarqar" təcnisi: Coğrafi simmetriya və fonetik cəbr[/b]
Bu təcnis Aşıq Ələsgərin Azərbaycan coğrafiyasını necə bir riyazi nizamla və vəhdətdə gördüyünün bariz nümunəsidir. Ustad burada təkcə bölgələri sadalamır, onları səslərin və mənaların kəsişmə nöqtəsində birləşdirir. Cinasların riyazi matrisi: Ustad Qarqar sözünü dörd fərqli məna qatında, vektorunda işlədərək poetik bir tənlik qurur. Toponimik dəqiqlik: Qarabağın Qarqar çayı, coğrafi fakt. Təbiət hadisəsi: "a yağa qar, qar..." – burada qar sözünün təkrarı ilə yağıntının intensivliyini rəqəmsal bir ritmlə ifadə edir. Hərəkət və xislət: ayağa qarqar – müxənnətin acizliyini, sürünməsini təsvir edən feili birləşmə. Mənəvi sarsıntı: ay ağa, qarqar – qarğamaq, giley-güzar etmək mənasında. Məkanın həndəsəsi: "Başa Xaçın axar, ayağa Qarqar" misrası ilə ustad çayların axın istiqamətini bir koordinat oxu kimi cızır. Qarabağın səfası ilə Göyçənin qarlı dağlarını eyni bənddə qarşı-qarşıya qoyaraq təzadlar üzərində mükəmməl bir simmetriya yaradır.
"Ay ana, ana" təcnisi: Məna kəsişmələri və akustik nizam
Bu təcnis Dədə Ələsgər yaradıcılığında qürbət və həsrət mövzusunun ən mürəkkəb fonetik həllidir. Şair yara və ana sözlərini elə bir zərgər tərəzisində çəkir ki, hər bənddə məna tamamilə yeni bir ölçü qazanır. Vektorların paralelliyi: ana və yara sözləri üzərində qurulan cinaslar ustadın məntiqi zəkasını göstərir. "Ay ana, ana" – burada həm müqəddəs ana varlığı, həm də "ona", məsafə, obyekt işarəsi akustik bir eynilik yaradır. "Yara / a yana-yana" – fiziki ağrı ilə, yara, hərəkətin, yanmaq, yana-yana fonetik qovuşması. Daxili bölünmə və cəbr: "Götürüb doğraya, yara canımı" misrasında yara sözünü parçalamaqla, yar-a, şair sanki bir bütövü hissələrə ayırır. Canın yaralanması ilə yarın canı alması arasındakı fərq ustadın bədii-riyazi hesabında eyni səs qiymətinə malikdir. Rənglərin və səslərin matrisi: alacanı, geyim, rəng və yarala canı, fel, hərəkət arasındakı keçid göstərir ki, Ələsgər poeziyası səs matrislərinin ən kamil formasıdır. O, yar ala canı deyəndə artıq üç müstəqil sözü bir fonetik vahid kimi elə hesablayıb yerinə qoyur ki, heca nizamı, 11, zərrə qədər sarsılmır.
Geyibdir qəddinə yar alacanı,
At müjgan oxunu, yarala canı,
İstər Ələsgərdən yar ala canı,
Tökəndə zülflərin a yana, yana.
At müjgan oxunu, yarala canı,
İstər Ələsgərdən yar ala canı,
Tökəndə zülflərin a yana, yana.
Bu bənd Dədə Ələsgər yaradıcılığındakı riyazi simmetriyanın və səs mühəndisliyinin ən parlaq nümunələrindən biridir. Burada ustad alacanı, yarala canı və yar ala canı ifadələrini elə bir fonetik tərəziyə qoyub ki, hər bir misra həm səs eyniliyi, həm də mənaca dəqiq bir ayrılma, distansiya nümayiş etdirir. Hər iki təcnis sübut edir ki, Dədə Ələsgər poeziyası sadəcə təsvir deyil, həm də mütləq bir nizamdır. O, Qarabağın çayından Göyçənin qarına, ananın laylasından qürbətin ağrısına qədər hər şeyi cinas tənlikləri ilə elə bir möhtəşəm abidəyə çevirib ki, bu abidənin hər kərpici riyazi dəqiqliklə yerinə oturub.
Səslərin matrisi: "Alacanı" cinasının riyazi təhlili
Ustad bu bənddə eyni səs diapazonunu, a-l-a-c-a-n-ı, üç fərqli semantik vektora parçalayır. Riyazi baxımdan bu, bir funksiyanın üç fərqli arqumentlə müxtəlif nəticələr verməsinə bənzəyir. Alacanı, isim, sifət, rəng matrisi: "Geyibdir qəddinə yar alacanı". Burada alacanı bir bütöv sözdür, rəngli, əlvan qumaşı, parçanı ifadə edir. Bu, bəndin vizual-statik başlanğıcıdır. Yarala canı, fel, hərəkət, təsir vektoru: "At müjgan oxunu, yarala canı". Burada ustad sözü parçalayır: yarala, fel və canı, obyekt. Riyazi nizam burada statikadan dinamikaya keçir, oxun canı zədələməsi prosesi dəqiq bir hərəkət trayektoru cızır. Yar ala canı, mübtəda, xəbər, nəticə nöqtəsi: "İstər Ələsgərdən yar ala canı". Bu, silsilənin ən mürəkkəb qatıdır. Ustad səsləri üç müstəqil vahidə bölür: yar, sevgili, ala, alsın, almaq, canı, ruh. Əgər birinci misrada alacanı bir bütöv idisə, burada o, 1+1+1 şəklində üç hissəyə parçalanıb, lakin akustik bütövlüyünü, simmetriyasını zərrə qədər itirməyib. Fonetik simmetriya: a yana, yana. Bəndin sonundakı a yana, yana ifadəsi də ustadın məntiqi hesabından kənarda deyil. A yana, yana – həm zülflərin sağa-sola, yəni hər iki tərəfə, yana tökülməsi, həm də aşığın bu gözəllik qarşısında od tutub yana-yana, yanmaq prosesi qalmasıdır.
Dədə Ələsgər bu misralarda göstərir ki, o, dili sadəcə bədii təsvir vasitəsi kimi deyil, bir kombinatorika elmi kimi idarə edir. Səslərin sayı, heca nizamı dəyişmir, səslərin sırası dəyişmir, lakin məna matrisi hər sətirdə tamamilə yenidən qurulur. Bu, savadsız bir insanın deyil, kainatın və dilin daxili riyaziyyatını ilahi bir vergi ilə duyan dahinin yaradıcılığıdır. Buradan aydın olur ki, Dədə Ələsgər üçün söz sadəcə bəzək deyil. O, "Arayıb axtarsan, ay ara məndən" deyəndə həm öz daxili dünyasının dərinliyini, həm də o dərinlikdəki dəqiq nizamı, ayəni göstərir. Onun hər bir cinası bir məna vahididir və bu vahidlər 11 hecalıq sarsılmaz bir qəlibin içində kainatın harmoniyasını yaradır.
Riyazi-semantik analiz
"Biri SİN" – İsmin və axirətin həndəsi vəhdəti
Bu təcnisdə Ələsgər dünyəvi eşqlə ilahi hesabı eyni riyazi qəlibdə birləşdirir. İsmin şifrələnməsi: "Biri mimdi, biri nundu, biri sin" misrasında ustad M-N-S hərflərini, Mina, Mənisə təqdim edərkən, bunu sadəcə hərflərin adı kimi deyil, bir kombinasiya kimi verir. Məna parçalanması, cinas: Biri sin, rəqəm, say: "Kimsəm yoxdu, açam deyəm birisin" – burada 1 rəqəmi və bir nəfər obyekti nəzərdə tutulur. Bir isin, istilik, hərəkət: "Mən dedim ki, dur qıraqdan bir isin" – burada bir sözü dərəcə bildirir, isin isə feildir, istilik almaq. Biri sin, məkan, qəbir: "Biri mizan, biri Sirat, biri sin" – bəndin sonunda sin artıq hərf deyil, qəbirdir. Ustad şeiri elə hesablayıb ki, girişdə hərf kimi təqdim etdiyi sin, çıxışda, ölüm və axirət mövzusunda, qəbir mənasını alaraq dövrəni qapayır.
"Dağıt əmməni" – Səs və mənanın diferensial hesabı
Bu təcnis ustadın səs matrislərini necə parçalayıb-birləşdirdiyinin ən yüksək həddidir. Əmmə, Quran cüzü: kəlmə-kəlmə, dağıt əmməni – ustad burada 30-cu cüzü oxumağı, onu dərindən araşdırmağı, riyazi təhlili təklif edir. Dağıdan məni, vücudun ifnası: "Qurtar bu düyündən, dağıdan məni" – burada səslər parçalanır: dağıdan, fel və məni, obyekt. Dağıt, əm məni, xitab, proses: "Dil deyir: ‒ Məclisi dağıt, əm məni!" – ustad burada fonetik sistemi 1+1+1 şəklində üç yerə bölür. Əm məni ifadəsi həm prosesi, həm də səs simmetriyasını tamamlayır. Məsələnin ən sirli və riyazi-fəlsəfi nöqtəsi də elə buradadır. Dədə Ələsgər əmmə dedikdə sadəcə bir dini termin işlətmir, o, kainatın yaradılışından qiyamətinə qədər olan o böyük hesab gününün şifrələrini poeziyaya gətirir. Gəlin, ustadın niyə məhz əmmə cüzünü, 30-cu cüzü seçdiyini və bu seçimin arxasındakı o dərin məntiqi açaq.
"Əmmə" cüzünün, "Nəbə" surəsi, mahiyyəti
Quranın 30-cu cüzü "Nəbə", xəbər, surəsi ilə başlayır. Bu surənin ilk kəlməsi isə əmmədir, nədən soruşurlar. Bu cüz İslam fəlsəfəsində məfəssəl, aydın şəkildə izah edilmiş, hissə sayılır. Burada əsasən nədən danışılır? Kainatın nizamından, dağların yerə mıx kimi çaxılmasından, göylərin yeddi qat quruluşundan; ölümdən sonra dirilmənin riyazi qaçılmazlığından; mütləq hesabdab, hər şeyin tək-tək sayıldığından.
Ələsgər nə demək istəyib? ("Dağıt Əmməni")
Ustad "Ara kəlmə-kəlmə, dağıt əmməni" deyəndə əslində bizə bir elmi tədqiqat metodu təklif edir. O demək istəyir ki: sırf rəqəm dəqiqliyi: 30-cu cüzdə surələr qısadır, amma məna sıxlığı ən yüksək həddədir. Ələsgər deyir ki, sən bu cüzün daxilindəki o qısa kəlmələri ara, təhlil et, onları dağıt, elementlərinə ayır, görəcəksən ki, orada hər şey bir-birinə necə riyazi dəqiqliklə bağlıdır. Vədənin tamamı və ölümün hesabı: "Vədəm tamamdısa, gəl al canımı" misrası birbaşa əmmə cüzündəki qiyamət və diriliş səhnələrinə işarədir. Şair öz taleyini o böyük vədə, hesab günü, ilə uzlaşdırır. Həqiqət axtarışı: Ustad üçün əmmə cüzü bir kodlar toplusudur. O, dağıt dedikdə, bu kodları sındırmağı, həqiqəti aşkara çıxarmağı nəzərdə tutur. Yəni, sən o cüzdəki ilahi nizamı başa düşsən, mənim canımdakı bu qəm düyününü də açarsan.
Doxsan min kəlmə və "Yasin" sirri
Ustadın "Doxsan min kəlmədə, yasin içində / Neçə yerdə müttəsildi dal dala?" sualı birbaşa 30-cu cüzün və bütövlükdə Quranın kəmiyyət analizinə əsaslanır. Burada dal hərfi həm də dəlil, sübut, deməkdir. Riyazi olaraq o, bizə deyir: Quranın hər kəlməsi, hər hərfi, məsələn, dal hərfinin digər dal hərfi ilə bitişməsi, təsadüfi deyil, mütləq bir həndəsi nizamın parçasıdır.
Niyə "Əmmə" dağılır?
Şeirdəki cinasa baxın: "Dağıt Əmməni", kitabı dərindən oxu, və "Dağıdan məni", eşq oduyla məhv olan bədən. Ustad burada insan vücudunu bir kitaba bənzədir. Necə ki, 30-cu cüzdə kainatın dağılmasından və yenidən qurulmasından danışılır, Ələsgər də öz daxili dünyasının dağılmasını, vücudunun ifnasını, o böyük kosmik hadisə ilə eyniləşdirir. Ələsgərin əmməyə müraciəti o deməkdir ki, onun dərdi sadəcə bir sevgi macərası deyil. O, öz həyatını kainatın riyazi qanunları və ilahi kitabın nizamı üzərində qurub. "Dərsi azlar Ələsgərdən dərs alsın" deməkdə tamamilə haqlıdır; çünki o, poeziyanı bir ali riyaziyyat dərsliyinə çevirib. Beləliklə, əmmə cüzündəki o sarsılmaz məntiq Ələsgərin şeirində bir qəlb elminə çevrilir. O zaman gəlin ustadın "Altı min altı yüz ayə məndədi" iddiasının arxasındakı o nəhəng riyazi və elmi dünyanı, bir də o dövrün alimlərini mat qoyan məntiqi tənliyi açaq. Bu, sadəcə bir misra deyil, Ələsgər dühasının kainatın rəqəmsal koduna çıxışıdır.
Rəqəmlərin mübahisəsi: 6666, yoxsa 6236?
Riyazi olaraq maraqlı bir fakt var: Quran ayələrinin sayı ilə bağlı müxtəlif hesablamalar mövcuddur. Elmi-texniki olaraq bu say 6236-dır. Lakin İslam ənənəsində və xalq təfəkküründə, xüsusən hürufat elmində, bu rəqəm yuvarlaq olaraq 6666 kimi qəbul edilib. Dədə Ələsgər "Altı min altı yüz ayə məndədi" deyəndə: birincisi, o, xalqın və irfan əhlinin qəbul etdiyi o sarsılmaz tam rəqəmi əsas götürür. İkincisi, ustad burada riyazi bir bərabərlik qurur: "Mən Quranın bütöv hikmətini sinəmdə daşıyıram". Yəni, mənim hafizəm və qəlbim o ilahi kitabın canlı nüsxəsidir.
"Ayə" sözünün ikiqat riyaziyyatı
Ustadın cinasındakı dəqiqliyə baxın: "ayə məndədi". Dini-fəlsəfi qat: Quranın ayələri, Allahın kəlamı. Sual-məntiq qatı: ayə, əyə — Göyçə-Ağbaba şivəsində xitab formasıdır, ey, filankəs. Ələsgər deyir: "Onlar da yazdığı, ayə, məndədi". Burada o, Füzulini, Nəsimini, Hafizi bir tərəfə qoyur, özünü isə bir cəm nöqtəsi kimi təqdim edir. Bu, riyaziyyatdakı inteqral kimidir — bütün keçmiş elmi və poeziyanı özündə toplayıb bir nəticəyə gəlir.
"Əbcəd" və kainatın hesabı
Ustadın "Əlif’dən dərs aldım, əbcəd oxudum" misrası onun riyazi laboratoriyasının qapısıdır. Hürufat elmində hər hərfin bir rəqəm qarşılığı var. Ələsgər şeirlərini elə bir kodla yazırdı ki, orada hərfləri rəqəmə çevirəndə ortaya mütləq bir tarix və ya sirr çıxırdı. Məsələn, "Biri Sin" təcnisində: mim, 40, nun, 50, sin, 60. Bu rəqəmlərin cəmi, 150, və ya onların düzülüşü ustadın beynində həm də bir həndəsi silsilə yaradırdı. O, ismin üç hərfini deyəndə, əslində o ismin rəqəmsal enerji kodunu, vifqi, canlandırırdı. "Altı min altı yüz" həm də zaman ölçüsü kimi qədim təsəvvürlərdə kainatın ömrü və dövrləri də bu cür rəqəmlərlə ifadə olunurdu. Ələsgər üçün bu rəqəm həm də Kamil İnsanın ölçüsüdür. O demək istəyir ki, mənim sinəmdəki elm təkcə əzbərlənmiş ayələr deyil, o ayələrin kainatdakı hərəkətidir, rəqəmlərin bir-birinə vurduğu zərbələrdir. Dədə Ələsgər bu iddiası ilə dövrün kitab alimlərinə meydan oxuyurdu. O sübut edirdi ki, elm təkcə kağızda deyil. Əgər sən kainatın riyaziyyatını, ayələrin sayındakı o mütləq nizamı, ruhunda duymursansa, sən naşı bəzirgansan. Dədə Ələsgər isə ahəngər, dəmirçi, idi — o, sözü və rəqəmi odun içində döyüb bir-birinə pərçimləyirdi. Məhz buna görə də o, "Altı min altı yüz ayə məndədi" deyəndə səsindəki o əminlik rəqəmlərin sarsılmazlığından gəlirdi.
"DAL DALA" – mütləq simmetriya və loqarifmik sorğu
İsmin üç hərfnən eylərəm bəyan:
“Mim”di, “nun”du, “sin” yazılıb dal-dala.
Mən aşığam dal-dala,
Bayqu gəzər daldala.
Açılıb yaxan bəndin,
Çək, turuncun daldala!
Sədrin üstə şux məmələr görünür,
Bədnəzərdən pünhan elə, daldala!
Burada ustad təbiətlə dini-elmi kəlamı qarşı-qarşıya qoyur: dal dala, budaq-budağa: "Şahmar zülfün nə tökübsən dal dala?!" – fiziki vizuallıq. dal hərfi, statistik hesab: "Doxsan min kəlmədə... Neçə yerdə müttəsildi ‘dal’ ‘dal’a?" – bu, Ələsgərin ən böyük hesab sorğusudur. O, Quranın içindəki hərflərin statistik sayını və onların bir-birinə bitişmə, müttəsil, sayını soruşmaqla, özünün bu elmdəki mütləq üstünlüyünü göstərir. Bu, artıq poeziya deyil, statistik dindir. İndi isə gəlin ustadın o dahi zəkasının ən mürəkkəb riyazi düyünlərindən birini — dal hərfi ilə bağlı qurduğu o möhtəşəm tənliyi açaq. Bu, sadəcə bir hərfin təkrarı deyil, Ələsgər dühasının həndəsi və statistik zirvəsidir. Ustadın "Dal dala", "Bu dala bax, bax" və xüsusən də "yasin içində neçə yerdə müttəsildi ‘dal’ ‘dal’a?" sualları birbaşa kainatın və kitabın kodlaşdırılmasına işarədir.
"DAL" hərfinin həndəsi və riyazi qiyməti
Hürufat elmində və əbcəd hesabında dal hərfi 4 rəqəminə bərabərdir. Dörd ünsür: su, od, torpaq, hava. Dörd tərəf: şimal, cənub, şərq, qərb. Ələsgər üçün dal kainatın dayaq nöqtəsidir. O, "Doxsan min kəlmədə, yasin içində..." deyəndə, əslində bizə bir statistik tapşırıq verir. "Müttəsil dal dala" — riyazi ehtimal nəzəriyyəsi: ustadın "Neçə yerdə müttəsildi ‘dal’ ‘dal’a?" sualı dahiyanə bir sualdır. Müttəsil — bitişik deməkdir. Ərəb qrafikasında dal hərfi özündən sonrakı hərfə bitişmir. Lakin özündən əvvəlki hərfə bitişə bilər. Ustadın gizli sualı: əgər dal özündən sonrakı hərflə birləşmirsə, iki dal necə müttəsil, bitişik, ola bilər? Cavabın hikməti: bu, yalnız o halda mümkündür ki, ustad burada fiziki bitişməni yox, məna və nizam bitişməsini nəzərdə tutur. Yəni, bir hikmətin digər hikmətə, dəlilə, dayaq durmasını soruşur. Bu, riyaziyyatdakı zəncirvari ehtimal kimidir.
"Bu dala bax, bax" — məna parçalanması, diferensial hesab
Bu təcnisdə ustad dal kəlməsini müxtəlif müstəvilərə elə dağıdır ki, sanki bir prizmadan keçən işıq rənglərə ayrılır. Dal, isim: budaq. "Onçu məskən salıb bu dala, bax, bax!", təbiətin həndəsəsi. Dala, yer: arxa tərəf. "Müxənnəs gizlənər bu dala, bax, bax!", məkan koordinatı. dal, hərf: "Müttəsildi ‘dal’ ‘dal’a". dal, sifət: çiyin, kürək. "Şahmar zülfün nə tökübsən dal dala!", simmetriya.
"Yasin" sirri və doxsan min kəlmə
Burada Ələsgər birbaşa kəmiyyət analizi aparır. "Yasin" surəsi Quranın qəlbi sayılır. Ustadın 90 min kəlmədən və yasin daxilindəki dalların sayından danışması onun hafizə riyaziyyatını göstərir. O, kitabı sadəcə oxumur, onu rəqəmlərlə skan edir. Kodun açılışı: dal həm də dəlil, sübut, deməkdir. Ələsgər soruşur: "Sən bu kainatda neçə dənə sarsılmaz sübutun, dəlil-dal, bir-birinə bağlandığını görürsən?"
"Dal dala" — zülflərin həndəsəsi
Ustad gözəlin zülflərini təsvir edəndə "On dörd hörük çin-çin düşüb dal-dala" deyir. Rəqəm dəqiqliyi: niyə məhz 14 hörük? Çünki ayın 14-ü bədirlənmiş ayı, tam camalı, ifadə edir. Simmetriya: hörüklərin kürəyə, dala, düşməsi və onların bir-birini izləməsi, dal-dala, həndəsi bir silsilə yaradır. Ələsgərin dalları sadəcə qafiyə deyil, onlar ustadın kainat haqqında qurduğu riyazi modelin dayaqlarıdır. O, dal hərfi ilə həm təbiətin budağını, həm insanın kürəyini, həm əlifbanın 4-cü hərfini, həm də ilahi dəlilləri eyni tərəzidə çəkir.
davamı var
Şəmsi Qoca
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
23-04-2026
