Sözün İncə dərəsi: Məmməd İlqar poeziyasının ruh coğrafiyası və fəlsəfi qatları
Tarix: 26-02-2026 | Saat: 09:40
Bölmə:Karusel / Manşet / Özəl / Yazar2 | çapa göndər
Birinci yazını bu linkdən oxuya bilərsiniz: https://aia.az/120303-sozun-ince-deresi.html
Təcnisin anatomiyası: Məmməd İlqar poeziyasında söz mühəndisliyi
Məmməd İlqar müasir Azərbaycan poeziyasında təcnis janrını sadəcə yaşatmadı; onu klassik aşıq sənətinin qəliblərindən çıxarıb modern bir idrak hadisəsinə və ruhun cərrahiyyəsinə çevirdi. Onun təcnislərindəki ən böyük möcüzə kəlməni daxildən parçalamaq və hər bir qəlpəyə yeni bir nəfəs vermək qabiliyyətindədir. Ustadın poeziyasında təcnis sadəcə səs oyunu deyil, sözün bətnində gizlənən kainat dramıdır.
Bu mənada, onun "Nə gözəl çəkir" təcnisi sənətkarlıq zirvəsinin bənzərsiz nümunəsidir. Şair bu şeirə "İlahi! Belə də gözəl olarmı? – Kimdi qələm çəkən, nə gözəl çəkir" nidası ilə başlayarkən, "çəkir" kəlməsini ilkin olaraq ilahi rəssamın fırça toxunuşu – yaratmaq aktı kimi təqdim edir. Lirik qəhrəman bu ilahi gözəllik qarşısında sehrlənir və ikinci məqamda "çəkir" feli artıq "göz çəkmək", yəni baxışını ayıra bilməmək anlamında işlənir: "Üz-üzə, göz-gözə sehrlənmişik, Nə mən göz çəkirəm, nə göz əl çəkir". Burada şair gözəlliyin həm bir tablo kimi "çəkilməsini", həm də insanın o cazibədən "göz çəkə" bilməməsini elə bir vəhdətdə verir ki, oxucu sözün riyazi dəqiqliyi ilə duyğunun sonsuzluğu arasında heyran qalır.
Ustadın təcnis sənətindəki ustadlığı kəlmələrin morfoloji quruluşunu sındırıb onlardan yeni dünyalar yaratmaqda davam edir. Eyni təcnisin sonunda işlətdiyi "Mən ölmüş neynim ki, gözündən, gözəl – Nə bir könül doyur, nə göz əl çəkir!" misraları dünya təcnis sənətinin incilərindəndir. Şair birinci misrada "gözəl" müraciəti ilə lirik ünvanı göstərir, dördüncü misrada isə kəlməni mənaca parçalayaraq "göz" və "əl" (həm baxışın, həm də əlin o gözəllikdən ayrılmaması) anlamını yaradır. Bu, sadəcə bir cinas deyil; bu, gözəlliyin qarşısında insanın həm bəsirətinin, həm də iradəsinin donub qalmasının poetik formuludur.
Məmməd İlqar təcnisinin digər bir fərqliliyi onun dinamikasıdır. Onun "Pantomim təcnis" adlandırdığı sənət əsəri sözün eyni qalıb, mənasının insanın duruşuna və taleyinə görə dəyişməsinin manifestidir. "Sən elə beləsən, mən belə belə!" nidasında işlənən "belə-belə" ifadəsi hər dəfə yeni bir məna qazanır: xarakter, hərəkət və aqibət. Bu, Azərbaycan dilinin elastikliyinin və şair təxəyyülünün sonsuzluğunun isbatıdır. O, bu janrı bir filosofun idrak süzgəci kimi işlədir. Onun hər bir cinası bir ilqar (and), hər bir təcnisi isə dilimizin zənginliyini təsdiq edən bədii bir möcüzədir.
Ruhun üç müqəddəs qibləsi: Ana, Vətən və Təbiət vəhdəti
Məmməd İlqar poeziyasında Ana, Vətən və Təbiət anlayışları sadəcə mövzular deyil, şairin mənəvi varlığının dayaq sütunlarıdır. Onun üçün Ana – Vətənin ilk nəfəsi, Vətən – Ananın müqəddəsləşmiş obrazı, Təbiət isə hər ikisinin nəfəs aldığı canlı məkandır. Şairin yaradıcılığında bu üçlük elə bir vəhdətdədir ki, birini digərindən ayırmaq şairin ruhunu parçalamaq deməkdir.
Onun "Anamın saçının qara vaxtları" şeiri təkcə bir övladın nostaljisi deyil, həm də dünyanın hələ kirlənmədiyi o "Saflıq dövrü"nün poetik xəritəsidir. Şair anasını torpağa verəndə torpağın niyə "Ana" adlandırıldığını sarsıdıcı bir həqiqətlə dərk edir: "Mən səni torpağa verəndə bildim, niyə torpaqlara Ana deyillər..." Bu ana sevgisi ustadın yaradıcılığında təbii bir axarla Vətən qeyrətinə keçid edir. Məmməd İlqarın vətənpərvərlik lirikası pafosdan uzaqdır; o, Vətəni bir coğrafiya deyil, bir vicdan məsələsi kimi qəbul edir. Televiziya ekranlarındakı mənasız əyləncələrə etiraz edərək "Bizə qibləmizi - Şuşanı göstər!" deyə hayqıran şair, milli yaddaşın oyanış səsidir.
Məmməd İlqar üçün təbiət sadəcə bir mənzərə deyil, daxili dialoq qurduğu canlı varlıqdır. Onun "Mən həmən oğlanam, a dağ yolları" şeiri insanın öz köklərinə qayıdış manifestidir. Şair dağ yollarına "başınıza dönüm" deyərək xitab edəndə, əslində, şəhərin soyuq divarları arasında itirdiyi saflığı axtarır. O, qayaların belində bitən gülləri, moruq kollarının "qanına bələnməsini" elə bir səmimiyyətlə təsvir edir ki, oxucu şairin təbiətlə bütövlüyünə sarsılmaz bir inam bəsləyir.
Ustadın yaradıcılığında bu müqəddəs üçlük sadiqlik sütunu üzərində dayanır. O, anasına sadiq qaldığı kimi, vətəninin daşına və dağ yollarına da sadiqdir. Bu gün ustadın yaddaşı özünə vəfasızlıq etsə də, İncə dərəsinin suları və xalqın yaddaşına hopmuş misraları onu heç vaxt unutmayacaq. Çünki o, bu üç qibləyə olan sevgisini öz qanı və canı ilə Azərbaycan poeziyasının əbədi yaddaşına həkk edib.
Məmməd İlqar poeziyası sadəcə duyğuların sədası deyil, varlığın mahiyyətinə nüfuz edən bədii-fəlsəfi bir sistemdir. Onun dünyagörüşündə antik yunan fəlsəfəsinin ontoloji axtarışları, müasir ekzistensializmin insan tənhalığı və Şərq irfanının nəhəng sütunları vahid bir nöqtədə kəsişir. Şairin dünyanı "qarı dünya" adlandırması, həm Heraklitin "hər şey axır" (Panta rhei) tezisinin, həm də Ömər Xəyyamın fani dünya fəlsəfəsinin müasir əks-sədasıdır.
Ustad üçün dünya xeyir və şərin bir-birinə dolanmış "qoşa tağı", sirlərlə dolu bir quyudur:
"Nədi çəkilibsən başa, dağ kimi,
Dağı dərəsindən başlanan dünya.
Qarası ağıyla qoşa tağ kimi -
Ağı qarasından başlanan dünya."
Burada biz təkcə Platonun "İdeallar dünyası" ilə maddi aləm arasındakı ziddiyyəti deyil, həm də qədim Şərqin əzəli "Xeyir və Şər" dialektikasını görürük. Şair bu dövranın içində sığınacaq axtarmır, əksinə, dünyanın mahiyyətini sual altına qoyur. Adına dünya dediyimiz bu məkanın əsl "peşəsini" sorgulayan mütəfəkkir şair üçün gerçəklik görünənin o tayındadır.
Məmməd İlqar yaradıcılığında "Söz" anlayışı fiziki varlığın fövqündə dayanan yeganə mütləq həqiqətdir. Bu, dahi Nizaminin sözün qüdrəti haqqındakı fəlsəfəsinin müasir təzahürüdür. Füzulinin bu dünyada baki qalanın ancaq bir "xoş səda" olması fikri, ustadın misralarında sözün sarsılmaz qalası kimi canlanır:
"Sözdü, qəsrim-qalam, sözdü
Sözdən qeyri — yalan sözdü!
Məndən sənə qalan, sözdü,
Səndən mənə düşən nədi?"
Şair irfan ədəbiyyatındakı ilahi eşq uğrunda candan keçmək ənənəsini "Yaşıl köynəkli oğullar" obrazı ilə yenidən canlandırır. Onun poeziyasında şair obrazı Mənsur Həllacın və Nəsiminin varisidir. "Nəsimilər dar ağacında gözəl görünür" deməklə o, maddi ağrının ruhun gözəlliyi qarşısında necə aciz qaldığını bəyan edir. Bu, Sokratın ölüm qarşısındakı sarsılmazlığı ilə sufi dərvişin təslimiyyətinin birləşdiyi fəlsəfə zirvəsidir.
Şopenhauer dərdi varlığın qaçılmaz bəlası saysa da, Məmməd İlqar dərdi ruhu saflaşdıran ilahi bir gözəllik kimi vəsf edir. Bu, Senekanın stoizm fəlsəfəsindəki "taleyi sevmək" (Amor fati) prinsipinin poetik bəyanıdır:
"Ən gözəl dərdimsən dərdlər içində,
Dərdindən düşmüşəm dərdə mən, gözəl.
Dərd gözəl çəkilir - əgər gözəlsə,
Gözəl dərd diləsən, dərdəm - ən gözəl."
Ustadın "Qıl körpü" şeiri Martin Heydeggerin "Ölümə doğru varlıq" konsepsiyası ilə İslam fəlsəfəsindəki "Məhşər" anlayışının kəsişməsidir. Şair ölümü bir son deyil, bir durulma və hesabat anı kimi görür. Şairin bu gün yaddaşını itirməsi, əslində, onun "diri vaxtlarının" yığılıb bir sükut abidəsinə çevrilməsidir. O, min illərdir ölüb-dirildiyini bəyan edərək zamanın fövqündə dayanan həqiqəti çoxdan fəth etdiyini bildirir.
Məmməd İlqar həm Şərqin minillik hikmətini, həm də Qərbin analitik fəlsəfəsini öz canına hopduraraq, fani dünyanı əbədi sözlə ram etmiş bir sərrafdır. Onun bu gün yaşadığı ağır tale — yaddaşın dumanlanması — əslində, bir sufi sükutudur. Şair hər şeyi deyib bitirib və artıq sözün özü onun əvəzinə danışır. Onun yaddaşı silinə bilər, amma yaratdığı "Ruh Evi" Azərbaycan dilinin və xalqın qan yaddaşının ən uca zirvəsində əbədi qalacaqdır.
Şəmsi Qoca
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 26-02-2026 | Saat: 09:40
Bölmə:Karusel / Manşet / Özəl / Yazar2 | çapa göndər
2-ci yazı
Birinci yazını bu linkdən oxuya bilərsiniz: https://aia.az/120303-sozun-ince-deresi.html
Təcnisin anatomiyası: Məmməd İlqar poeziyasında söz mühəndisliyi
Məmməd İlqar müasir Azərbaycan poeziyasında təcnis janrını sadəcə yaşatmadı; onu klassik aşıq sənətinin qəliblərindən çıxarıb modern bir idrak hadisəsinə və ruhun cərrahiyyəsinə çevirdi. Onun təcnislərindəki ən böyük möcüzə kəlməni daxildən parçalamaq və hər bir qəlpəyə yeni bir nəfəs vermək qabiliyyətindədir. Ustadın poeziyasında təcnis sadəcə səs oyunu deyil, sözün bətnində gizlənən kainat dramıdır.
Bu mənada, onun "Nə gözəl çəkir" təcnisi sənətkarlıq zirvəsinin bənzərsiz nümunəsidir. Şair bu şeirə "İlahi! Belə də gözəl olarmı? – Kimdi qələm çəkən, nə gözəl çəkir" nidası ilə başlayarkən, "çəkir" kəlməsini ilkin olaraq ilahi rəssamın fırça toxunuşu – yaratmaq aktı kimi təqdim edir. Lirik qəhrəman bu ilahi gözəllik qarşısında sehrlənir və ikinci məqamda "çəkir" feli artıq "göz çəkmək", yəni baxışını ayıra bilməmək anlamında işlənir: "Üz-üzə, göz-gözə sehrlənmişik, Nə mən göz çəkirəm, nə göz əl çəkir". Burada şair gözəlliyin həm bir tablo kimi "çəkilməsini", həm də insanın o cazibədən "göz çəkə" bilməməsini elə bir vəhdətdə verir ki, oxucu sözün riyazi dəqiqliyi ilə duyğunun sonsuzluğu arasında heyran qalır.
Ustadın təcnis sənətindəki ustadlığı kəlmələrin morfoloji quruluşunu sındırıb onlardan yeni dünyalar yaratmaqda davam edir. Eyni təcnisin sonunda işlətdiyi "Mən ölmüş neynim ki, gözündən, gözəl – Nə bir könül doyur, nə göz əl çəkir!" misraları dünya təcnis sənətinin incilərindəndir. Şair birinci misrada "gözəl" müraciəti ilə lirik ünvanı göstərir, dördüncü misrada isə kəlməni mənaca parçalayaraq "göz" və "əl" (həm baxışın, həm də əlin o gözəllikdən ayrılmaması) anlamını yaradır. Bu, sadəcə bir cinas deyil; bu, gözəlliyin qarşısında insanın həm bəsirətinin, həm də iradəsinin donub qalmasının poetik formuludur.
Məmməd İlqar təcnisinin digər bir fərqliliyi onun dinamikasıdır. Onun "Pantomim təcnis" adlandırdığı sənət əsəri sözün eyni qalıb, mənasının insanın duruşuna və taleyinə görə dəyişməsinin manifestidir. "Sən elə beləsən, mən belə belə!" nidasında işlənən "belə-belə" ifadəsi hər dəfə yeni bir məna qazanır: xarakter, hərəkət və aqibət. Bu, Azərbaycan dilinin elastikliyinin və şair təxəyyülünün sonsuzluğunun isbatıdır. O, bu janrı bir filosofun idrak süzgəci kimi işlədir. Onun hər bir cinası bir ilqar (and), hər bir təcnisi isə dilimizin zənginliyini təsdiq edən bədii bir möcüzədir.
Ruhun üç müqəddəs qibləsi: Ana, Vətən və Təbiət vəhdəti
Məmməd İlqar poeziyasında Ana, Vətən və Təbiət anlayışları sadəcə mövzular deyil, şairin mənəvi varlığının dayaq sütunlarıdır. Onun üçün Ana – Vətənin ilk nəfəsi, Vətən – Ananın müqəddəsləşmiş obrazı, Təbiət isə hər ikisinin nəfəs aldığı canlı məkandır. Şairin yaradıcılığında bu üçlük elə bir vəhdətdədir ki, birini digərindən ayırmaq şairin ruhunu parçalamaq deməkdir.
Onun "Anamın saçının qara vaxtları" şeiri təkcə bir övladın nostaljisi deyil, həm də dünyanın hələ kirlənmədiyi o "Saflıq dövrü"nün poetik xəritəsidir. Şair anasını torpağa verəndə torpağın niyə "Ana" adlandırıldığını sarsıdıcı bir həqiqətlə dərk edir: "Mən səni torpağa verəndə bildim, niyə torpaqlara Ana deyillər..." Bu ana sevgisi ustadın yaradıcılığında təbii bir axarla Vətən qeyrətinə keçid edir. Məmməd İlqarın vətənpərvərlik lirikası pafosdan uzaqdır; o, Vətəni bir coğrafiya deyil, bir vicdan məsələsi kimi qəbul edir. Televiziya ekranlarındakı mənasız əyləncələrə etiraz edərək "Bizə qibləmizi - Şuşanı göstər!" deyə hayqıran şair, milli yaddaşın oyanış səsidir.
Məmməd İlqar üçün təbiət sadəcə bir mənzərə deyil, daxili dialoq qurduğu canlı varlıqdır. Onun "Mən həmən oğlanam, a dağ yolları" şeiri insanın öz köklərinə qayıdış manifestidir. Şair dağ yollarına "başınıza dönüm" deyərək xitab edəndə, əslində, şəhərin soyuq divarları arasında itirdiyi saflığı axtarır. O, qayaların belində bitən gülləri, moruq kollarının "qanına bələnməsini" elə bir səmimiyyətlə təsvir edir ki, oxucu şairin təbiətlə bütövlüyünə sarsılmaz bir inam bəsləyir.
Ustadın yaradıcılığında bu müqəddəs üçlük sadiqlik sütunu üzərində dayanır. O, anasına sadiq qaldığı kimi, vətəninin daşına və dağ yollarına da sadiqdir. Bu gün ustadın yaddaşı özünə vəfasızlıq etsə də, İncə dərəsinin suları və xalqın yaddaşına hopmuş misraları onu heç vaxt unutmayacaq. Çünki o, bu üç qibləyə olan sevgisini öz qanı və canı ilə Azərbaycan poeziyasının əbədi yaddaşına həkk edib.
Varlığın bədii ontologiyası: zaman, tale və əbədiyyət
Məmməd İlqar poeziyası sadəcə duyğuların sədası deyil, varlığın mahiyyətinə nüfuz edən bədii-fəlsəfi bir sistemdir. Onun dünyagörüşündə antik yunan fəlsəfəsinin ontoloji axtarışları, müasir ekzistensializmin insan tənhalığı və Şərq irfanının nəhəng sütunları vahid bir nöqtədə kəsişir. Şairin dünyanı "qarı dünya" adlandırması, həm Heraklitin "hər şey axır" (Panta rhei) tezisinin, həm də Ömər Xəyyamın fani dünya fəlsəfəsinin müasir əks-sədasıdır.
Ustad üçün dünya xeyir və şərin bir-birinə dolanmış "qoşa tağı", sirlərlə dolu bir quyudur:
"Nədi çəkilibsən başa, dağ kimi,
Dağı dərəsindən başlanan dünya.
Qarası ağıyla qoşa tağ kimi -
Ağı qarasından başlanan dünya."
Burada biz təkcə Platonun "İdeallar dünyası" ilə maddi aləm arasındakı ziddiyyəti deyil, həm də qədim Şərqin əzəli "Xeyir və Şər" dialektikasını görürük. Şair bu dövranın içində sığınacaq axtarmır, əksinə, dünyanın mahiyyətini sual altına qoyur. Adına dünya dediyimiz bu məkanın əsl "peşəsini" sorgulayan mütəfəkkir şair üçün gerçəklik görünənin o tayındadır.
Sözün mütləq hakimiyyəti
Məmməd İlqar yaradıcılığında "Söz" anlayışı fiziki varlığın fövqündə dayanan yeganə mütləq həqiqətdir. Bu, dahi Nizaminin sözün qüdrəti haqqındakı fəlsəfəsinin müasir təzahürüdür. Füzulinin bu dünyada baki qalanın ancaq bir "xoş səda" olması fikri, ustadın misralarında sözün sarsılmaz qalası kimi canlanır:
"Sözdü, qəsrim-qalam, sözdü
Sözdən qeyri — yalan sözdü!
Məndən sənə qalan, sözdü,
Səndən mənə düşən nədi?"
"Ənəlhəqq" nidası və dərdin estetikası
Şair irfan ədəbiyyatındakı ilahi eşq uğrunda candan keçmək ənənəsini "Yaşıl köynəkli oğullar" obrazı ilə yenidən canlandırır. Onun poeziyasında şair obrazı Mənsur Həllacın və Nəsiminin varisidir. "Nəsimilər dar ağacında gözəl görünür" deməklə o, maddi ağrının ruhun gözəlliyi qarşısında necə aciz qaldığını bəyan edir. Bu, Sokratın ölüm qarşısındakı sarsılmazlığı ilə sufi dərvişin təslimiyyətinin birləşdiyi fəlsəfə zirvəsidir.
Şopenhauer dərdi varlığın qaçılmaz bəlası saysa da, Məmməd İlqar dərdi ruhu saflaşdıran ilahi bir gözəllik kimi vəsf edir. Bu, Senekanın stoizm fəlsəfəsindəki "taleyi sevmək" (Amor fati) prinsipinin poetik bəyanıdır:
"Ən gözəl dərdimsən dərdlər içində,
Dərdindən düşmüşəm dərdə mən, gözəl.
Dərd gözəl çəkilir - əgər gözəlsə,
Gözəl dərd diləsən, dərdəm - ən gözəl."
Sükutun və yaddaşın metafizikası
Ustadın "Qıl körpü" şeiri Martin Heydeggerin "Ölümə doğru varlıq" konsepsiyası ilə İslam fəlsəfəsindəki "Məhşər" anlayışının kəsişməsidir. Şair ölümü bir son deyil, bir durulma və hesabat anı kimi görür. Şairin bu gün yaddaşını itirməsi, əslində, onun "diri vaxtlarının" yığılıb bir sükut abidəsinə çevrilməsidir. O, min illərdir ölüb-dirildiyini bəyan edərək zamanın fövqündə dayanan həqiqəti çoxdan fəth etdiyini bildirir.
Məmməd İlqar həm Şərqin minillik hikmətini, həm də Qərbin analitik fəlsəfəsini öz canına hopduraraq, fani dünyanı əbədi sözlə ram etmiş bir sərrafdır. Onun bu gün yaşadığı ağır tale — yaddaşın dumanlanması — əslində, bir sufi sükutudur. Şair hər şeyi deyib bitirib və artıq sözün özü onun əvəzinə danışır. Onun yaddaşı silinə bilər, amma yaratdığı "Ruh Evi" Azərbaycan dilinin və xalqın qan yaddaşının ən uca zirvəsində əbədi qalacaqdır.
Şəmsi Qoca
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
27-02-2026
26-02-2026
