Dövlət qərarları və ictimai düşüncə: hüquq, dünyəvilik və maarifçilik
Tarix: 13-10-2026 | Saat: 10:30
Bölmə:Manşet / Özəl | çapa göndər
Dövlət və cəmiyyət münasibətlərinin sağlam əsaslar üzərində qurulması yalnız qanunların qəbul edilməsi və onların icrası ilə məhdudlaşmır. Bu münasibətlərin mühüm tərəflərindən biri də qəbul edilən qərarların mahiyyətinin, məqsədinin və ictimai zərurətinin cəmiyyət tərəfindən düzgün anlaşılmasıdır. Çünki hər bir dövlət qərarı yalnız hüquqi sənəd və ya inzibati göstəriş deyil, müəyyən ictimai münasibətlərin tənzimlənməsinə, mövcud ehtiyacların qarşılanmasına və gələcək inkişafın istiqamətləndirilməsinə yönələn idarəetmə vasitəsidir.
Müasir cəmiyyətdə informasiya mübadiləsinin sürətlənməsi, müxtəlif mövqelərin geniş yayılması və ictimai müzakirələrin intensivləşməsi dövlət qərarlarına münasibət məsələsini daha da aktuallaşdırır. Belə şəraitdə hər hansı qərarı yalnız zahiri görünüşünə, ilkin təəssürata və ya ayrı-ayrı şərhlərə əsasən qiymətləndirmək onun arxasında dayanan məqsədlərin və əsaslandırmaların diqqətdən kənarda qalmasına səbəb ola bilər. Halbuki dövlət siyasətinin mahiyyətini anlamaq üçün qərarın hansı zərurətdən irəli gəldiyini, hansı problemi həll etməyə yönəldiyini və cəmiyyətin maraqları baxımından hansı nəticələrə hesablandığını araşdırmaq lazımdır.
Burada mühüm bir prinsip ortaya çıxır. Dövlət qərarının zahiri forması ilə onun mahiyyəti həmişə eyni səviyyədə qavranılmır. Qərarın mətni hər kəs üçün görünən ola bilər, lakin onun qəbul edilməsinə səbəb olan hüquqi, sosial, iqtisadi və pedaqoji amillərin dərk edilməsi müəyyən düşüncə və təhlil tələb edir. Məhz bu səbəbdən ictimaiyyətin dövlət qərarlarına münasibəti həmin məlumatı təhlil etmək, səbəb-nəticə əlaqələrini müəyyənləşdirmək və əsaslandırılmış nəticəyə gəlmək bacarığı ilə bağlıdır.
Dövlət idarəçiliyində qərarlar hüquqi normalar, mövcud vəziyyətin qiymətləndirilməsi, ictimai ehtiyaclar və müəyyən edilmiş məqsədlər çərçivəsində hazırlanır. Lakin qərarın mövcudluğunu onun təsadüfi, səbəbsiz və ya əsassız olması ilə eyniləşdirmək də düzgün yanaşma deyil. Rasional təhlil tələb edir ki, qərar əvvəlcə öz hüquqi və məntiqi əsasları daxilində anlaşılsın, sonra onun gözlənilən faydaları, mümkün çətinlikləri və tətbiq edilərək nəticələri qiymətləndirilsin. Başqa sözlə, ictimaiyyət hər hansı dövlət qərarını dəyərləndirərkən yalnız “Bu qərar nəyi dəyişir?” sualı ilə kifayətlənməməli, eyni zamanda “Bu dəyişiklik hansı ehtiyacdan irəli gəlir?”, “Hansı problemi həll etməyə xidmət edir?” və “Onun cəmiyyət üçün nəzərdə tutulan nəticəsi nədir?” suallarını da nəzərə almalıdır. Belə yanaşma ictimai müzakirəni emosional reaksiyalar səviyyəsindən çıxararaq daha əsaslandırılmış düşüncə müstəvisinə keçirir.
Bu kontekstdə dünyəvilik prinsipinin mahiyyətini də düzgün anlamaq vacibdir. Dünyəvi dövlət modeli dini dəyərlərin və ya insanların şəxsi inanclarının inkarı demək deyil. Əksinə, bu model dövlət idarəçiliyinin, təhsil sisteminin və ictimai münasibətlərin hüquqi normalar, elmi biliklər və ümumi vətəndaşlıq prinsipləri əsasında təşkili ilə səciyyələnir. Dünyəvilik müxtəlif dünyagörüşlərinə malik insanların bərabər hüquqlar çərçivəsində birgə yaşamasına imkan yaradan mühüm ictimai-hüquqi prinsipdir.
Dünyəvi təhsil sisteminin əsas vəzifəsi şagirdlərə elmi biliklər vermək, onlarda müstəqil düşüncə, analitik təfəkkür və hadisələrə obyektiv yanaşma bacarıqları formalaşdırmaqdır. Bu, ailələrin mənəvi dəyərlərinin, dini inanclarının və milli ənənələrin əhəmiyyətini azaltmır. Sadəcə olaraq, ümumi təhsil mühiti hər bir şagird üçün ortaq qaydalar, bərabər imkanlar və vahid pedaqoji prinsiplər əsasında təşkil edilməlidir.
Qanunların və dövlət qərarlarının ictimai şüurda düzgün anlaşılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qanun yalnız müəyyən davranışları tənzimləyən mətn deyil. O, ictimai münasibətlərin hüquqi çərçivəsini müəyyən edir, insanların hüquq və vəzifələrini uzlaşdırmağa, ümumi qaydaların ardıcıllığını qorumağa xidmət edir. Dövlətin qəbul etdiyi qərarların arxasında da, onların hüquqi xarakterindən və məqsədindən asılı olaraq, konkret zərurətlər, araşdırmalar, normativ tələblər və ictimai maraqlar dayana bilər. Buna görə də qərarların mənasını anlamaq üçün onların yalnız nəticəsinə deyil, formalaşma səbəblərinə və əsaslandırılmasına da diqqət yetirmək vacibdir.
Bu məsələyə fəlsəfi baxımdan yanaşdıqda insanın hadisələri yalnız müşahidə etməsi ilə onların mahiyyətini dərk etməsi arasındakı fərq ön plana çıxır. Alman filosofu İmmanuel Kantın maariflənmə haqqında düşüncələri insanın müstəqil düşünmək və öz mühakiməsini formalaşdırmaq qabiliyyətinin əhəmiyyətini vurğulayır. Bu ideyanı müasir ictimai münasibətlərə tətbiq etdikdə aydın olur ki, yetkin ictimai mövqe hazır fikirləri təkrarlamaqdan və ya ilkin emosiyaya əsaslanmaqdan daha çox, faktları araşdırmaq, səbəbləri müəyyənləşdirmək və nəticələri düşünülmüş şəkildə qiymətləndirmək bacarığı ilə formalaşır.
Məhz bu nöqtədə ziyalıların cəmiyyətdəki rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Alimlər, müəllimlər, hüquqşünaslar, filosoflar, yazıçılar və digər ictimai fikir nümayəndələri yalnız baş verən hadisələri şərh edən şəxslər deyil, həm də cəmiyyətin düşüncə mədəniyyətinin formalaşmasına təsir göstərən qüvvələrdir. Onların əsas missiyalarından biri mürəkkəb ictimai məsələləri sadə, anlaşıqlı və elmi əsaslarla izah etmək, insanları hüquqi biliklərə yiyələnməyə, fərqli mövqeləri anlamağa və hadisələri daha geniş kontekstdə qiymətləndirməyə təşviq etməkdir. Ziyalının mövqeyi yalnız hər hansı qərarı müdafiə etmək və ya tənqid etməklə məhdudlaşmamalıdır. Onun ictimai nüfuzu ilk növbədə obyektivliyindən, elmi əsaslandırma qabiliyyətindən və cəmiyyət qarşısında daşıdığı məsuliyyətdən irəli gəlir. Ziyalı hər hansı məsələdə emosional qarşıdurmanı dərinləşdirmək əvəzinə, onun mahiyyətini izah etməli, hüquqi və sosial amilləri fərqləndirməli, mümkün yanlış təsəvvürlərin aradan qaldırılmasına kömək göstərməlidir. Bu, ictimai müzakirələrin keyfiyyətini yüksəltməklə yanaşı, cəmiyyətin mürəkkəb məsələlərə daha təmkinli və düşünülmüş münasibət bəsləməsinə də şərait yaradır.
Qərarlara rasional münasibət əsl məsuliyyətli yanaşma, qərarın əsaslarını öyrənmək, məqsədini anlamaq və onun tətbiqini obyektiv meyarlarla qiymətləndirməkdir. Dövlət qurumlarının üzərinə düşən vəzifə qərarların hüquqi əsaslarını və məqsədlərini aydın şəkildə izah etməkdirsə, ziyalıların və ictimaiyyətin məsuliyyəti də həmin izahları diqqətlə nəzərdən keçirmək, faktlarla fərziyyələri bir-birindən ayırmaq və əsaslandırılmış mövqe formalaşdırmaqdır.
Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi təcrübəsi və ictimai dəyərləri də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Azərbaycan əsrlər boyu müxtəlif dinlərin, mədəniyyətlərin və etnik mənsubiyyətlərin qarşılıqlı təmasda olduğu, fərqli icmaların birgəyaşayış ənənələrinin formalaşdığı məkanlardan biri kimi tanınır. Ölkədə müxtəlif dini icmaların və mədəni qrupların sülh və qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşaması, dini etiqad azadlığına və mədəni müxtəlifliyə verilən əhəmiyyət tolerantlıq və multikulturalizm ənənələrinin mühüm təzahürlərindəndir. Bu təcrübənin dəyəri yalnız fərqliliklərin mövcudluğunda deyil, həmin fərqliliklər arasında qarşılıqlı anlaşmanın, ortaq ictimai məsuliyyətin və birgəyaşayış mədəniyyətinin qorunmasındadır.
Azərbaycanın dünyəvi dövlətçilik modeli də bu ümumi yanaşmanın mühüm tərkib hissəsidir. Dünyəviliklə milli-mənəvi dəyərlər arasında ziddiyyət yaratmaq əvəzinə, onların cəmiyyətin inkişafında oynadığı fərqli, lakin bir-birini tamamlaya bilən rolları düzgün müəyyənləşdirmək lazımdır. Milli ənənələr cəmiyyətin tarixi yaddaşını və mənəvi bağlılığını qoruyur, dünyəvi hüquqi sistem isə bütün vətəndaşlar üçün ümumi hüquq və vəzifələr çərçivəsini müəyyən edir. Elmi düşüncə bu münasibətlərin mahiyyətini anlamağa, maarifçilik isə onları ictimai şüurda düzgün izah etməyə kömək edir.
Vahid məktəbli formasının tətbiqi dövlət qərarlarının mahiyyətini anlamaq baxımından konkret nümunədir. İlk baxışda bu məsələ yalnız şagirdlərin geyimi ilə bağlı qayda kimi görünə bilər. Lakin məktəbli forması məsələsinə daha geniş prizmadan yanaşdıqda təhsil mühitinin təşkili, şagirdlər arasında zahiri sosial fərqlərin azaldılması, məktəbə məxsusluq hissinin gücləndirilməsi və ümumi təhsil standartlarının formalaşdırılması kimi məsələlər də vacib şərtlərdəndir.
Məktəb uşaqların biliklərə yiyələnməsi ilə bərabər, həm də uşaqların ictimai münasibətləri öyrəndiyi, kollektiv daxilində davranış qaydalarını mənimsədiyi və sosiallaşdığı mühitdir. Bu baxımdan ümumi geyim standartı məktəb həyatının müəyyən nizamını qorumağa və təhsil müəssisəsinin vahid mühitini formalaşdırmağa xidmət edə bilər. Şagirdlər arasında geyim üzərindən yaranan müqayisələrin müəyyən dərəcədə azalması da belə yanaşmanın mümkün sosial nəticələrindən biridir.
Vahid məktəbli forması məsələsinə dünyəvi təhsil prinsipləri kontekstində yanaşarkən də əsas diqqət qaydanın məqsədinə, hüquqi əsaslarına və təhsil mühitinin təşkilinə yönəldilməlidir. Məktəbin əsas missiyası şagirdlərə keyfiyyətli bilik vermək, onların intellektual inkişafını təmin etmək, vətəndaşlıq məsuliyyəti və qarşılıqlı hörmət hissini formalaşdırmaqdır. Bu missiyanın həyata keçirilməsi üçün ümumi qaydaların mövcudluğu mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu məsələni hər hansı şəxsi istək və seçimin qarşısına qoymaq düzgün olmazdı. Əsas məsələ təhsil müəssisələrində ümumi qaydaların hansı prinsiplər əsasında müəyyənləşdirilməsi və onların bütün şagirdlərə ədalətli şəkildə tətbiq edilməsidir. Dünyəvi təhsil yanaşması insanın şəxsi inancına münasibət bildirməkdən daha çox, təhsil mühitinin elmi, hüquqi və pedaqoji əsaslarını müəyyənləşdirməyi nəzərdə tutur. Buna görə də müzakirənin mərkəzində narazılıqlar deyil, təhsilin məqsədi, uşaqların mənafeyi, hüquqi normalar və ictimai maraqlar dayanmalıdır.
Məhz bu nümunə göstərir ki, qərarın məqsədini anlamaq üçün onun yalnız zahiri tərəfinə baxmaq kifayət etmir. Qərarın hansı ictimai ehtiyaca cavab verdiyini, hansı nəticəyə hesablandığını və hansı mexanizmlərlə həyata keçirildiyini də araşdırmaq lazımdır. Əgər müzakirə yalnız geyimin formasına və ya qaydanın görünən tərəfinə yönələrsə, onun arxasında dayanan təhsil və sosial məqsədlər diqqətdən kənarda qala bilər. Əksinə, məsələ bütöv şəkildə təhlil edildikdə həm qərarın məntiqi, həm də onun tətbiqində nəzərə alınmalı məqamlar daha aydın görünür.
Hüquqi normanın cəmiyyətdə düzgün anlaşılması onun formal mövcudluğu qədər vacib olmasa da, tətbiqinin səmərəliliyinə, ictimai qəbuluna və hüquq mədəniyyətinin inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərir. Bu baxımdan maariflənmiş cəmiyyət dövlət qərarlarının yalnız icraçısı deyil, onların mahiyyətini anlamağa, tətbiq nəticələrini qiymətləndirməyə və ictimai inkişaf prosesində məsuliyyətli mövqe tutmağa qadir olan fəal tərəfdir. Qərarın mahiyyətini anlamaq üçün onun yalnız nəyi tələb etdiyinə deyil, nə üçün qəbul edildiyinə də diqqət yetirmək lazımdır. Bu sualın cavabı hüquqi əsasların, ictimai ehtiyacların və gözlənilən nəticələrin təhlilindən keçir. Ziyalıların maarifləndirici mövqeyi, təhsilin inkişafı, elmi düşüncənin təşviqi və hüquqi mədəniyyətin yüksəldilməsi isə həmin təhlilin cəmiyyətin geniş təbəqələri üçün əlçatan olmasına şərait yaradır. Məhz belə yanaşma ictimai rəyi daha məlumatlı, müzakirələri daha əsaslı və dövlət-cəmiyyət münasibətlərini daha sağlam məcraya yönəldə bilər.
Rövşən Əliyev
Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin vitse-prezidenti
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 13-10-2026 | Saat: 10:30
Bölmə:Manşet / Özəl | çapa göndər
Dövlət və cəmiyyət münasibətlərinin sağlam əsaslar üzərində qurulması yalnız qanunların qəbul edilməsi və onların icrası ilə məhdudlaşmır. Bu münasibətlərin mühüm tərəflərindən biri də qəbul edilən qərarların mahiyyətinin, məqsədinin və ictimai zərurətinin cəmiyyət tərəfindən düzgün anlaşılmasıdır. Çünki hər bir dövlət qərarı yalnız hüquqi sənəd və ya inzibati göstəriş deyil, müəyyən ictimai münasibətlərin tənzimlənməsinə, mövcud ehtiyacların qarşılanmasına və gələcək inkişafın istiqamətləndirilməsinə yönələn idarəetmə vasitəsidir.
Müasir cəmiyyətdə informasiya mübadiləsinin sürətlənməsi, müxtəlif mövqelərin geniş yayılması və ictimai müzakirələrin intensivləşməsi dövlət qərarlarına münasibət məsələsini daha da aktuallaşdırır. Belə şəraitdə hər hansı qərarı yalnız zahiri görünüşünə, ilkin təəssürata və ya ayrı-ayrı şərhlərə əsasən qiymətləndirmək onun arxasında dayanan məqsədlərin və əsaslandırmaların diqqətdən kənarda qalmasına səbəb ola bilər. Halbuki dövlət siyasətinin mahiyyətini anlamaq üçün qərarın hansı zərurətdən irəli gəldiyini, hansı problemi həll etməyə yönəldiyini və cəmiyyətin maraqları baxımından hansı nəticələrə hesablandığını araşdırmaq lazımdır.
Burada mühüm bir prinsip ortaya çıxır. Dövlət qərarının zahiri forması ilə onun mahiyyəti həmişə eyni səviyyədə qavranılmır. Qərarın mətni hər kəs üçün görünən ola bilər, lakin onun qəbul edilməsinə səbəb olan hüquqi, sosial, iqtisadi və pedaqoji amillərin dərk edilməsi müəyyən düşüncə və təhlil tələb edir. Məhz bu səbəbdən ictimaiyyətin dövlət qərarlarına münasibəti həmin məlumatı təhlil etmək, səbəb-nəticə əlaqələrini müəyyənləşdirmək və əsaslandırılmış nəticəyə gəlmək bacarığı ilə bağlıdır.
Dövlət idarəçiliyində qərarlar hüquqi normalar, mövcud vəziyyətin qiymətləndirilməsi, ictimai ehtiyaclar və müəyyən edilmiş məqsədlər çərçivəsində hazırlanır. Lakin qərarın mövcudluğunu onun təsadüfi, səbəbsiz və ya əsassız olması ilə eyniləşdirmək də düzgün yanaşma deyil. Rasional təhlil tələb edir ki, qərar əvvəlcə öz hüquqi və məntiqi əsasları daxilində anlaşılsın, sonra onun gözlənilən faydaları, mümkün çətinlikləri və tətbiq edilərək nəticələri qiymətləndirilsin. Başqa sözlə, ictimaiyyət hər hansı dövlət qərarını dəyərləndirərkən yalnız “Bu qərar nəyi dəyişir?” sualı ilə kifayətlənməməli, eyni zamanda “Bu dəyişiklik hansı ehtiyacdan irəli gəlir?”, “Hansı problemi həll etməyə xidmət edir?” və “Onun cəmiyyət üçün nəzərdə tutulan nəticəsi nədir?” suallarını da nəzərə almalıdır. Belə yanaşma ictimai müzakirəni emosional reaksiyalar səviyyəsindən çıxararaq daha əsaslandırılmış düşüncə müstəvisinə keçirir.
Bu kontekstdə dünyəvilik prinsipinin mahiyyətini də düzgün anlamaq vacibdir. Dünyəvi dövlət modeli dini dəyərlərin və ya insanların şəxsi inanclarının inkarı demək deyil. Əksinə, bu model dövlət idarəçiliyinin, təhsil sisteminin və ictimai münasibətlərin hüquqi normalar, elmi biliklər və ümumi vətəndaşlıq prinsipləri əsasında təşkili ilə səciyyələnir. Dünyəvilik müxtəlif dünyagörüşlərinə malik insanların bərabər hüquqlar çərçivəsində birgə yaşamasına imkan yaradan mühüm ictimai-hüquqi prinsipdir.
Dünyəvi təhsil sisteminin əsas vəzifəsi şagirdlərə elmi biliklər vermək, onlarda müstəqil düşüncə, analitik təfəkkür və hadisələrə obyektiv yanaşma bacarıqları formalaşdırmaqdır. Bu, ailələrin mənəvi dəyərlərinin, dini inanclarının və milli ənənələrin əhəmiyyətini azaltmır. Sadəcə olaraq, ümumi təhsil mühiti hər bir şagird üçün ortaq qaydalar, bərabər imkanlar və vahid pedaqoji prinsiplər əsasında təşkil edilməlidir.
Qanunların və dövlət qərarlarının ictimai şüurda düzgün anlaşılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qanun yalnız müəyyən davranışları tənzimləyən mətn deyil. O, ictimai münasibətlərin hüquqi çərçivəsini müəyyən edir, insanların hüquq və vəzifələrini uzlaşdırmağa, ümumi qaydaların ardıcıllığını qorumağa xidmət edir. Dövlətin qəbul etdiyi qərarların arxasında da, onların hüquqi xarakterindən və məqsədindən asılı olaraq, konkret zərurətlər, araşdırmalar, normativ tələblər və ictimai maraqlar dayana bilər. Buna görə də qərarların mənasını anlamaq üçün onların yalnız nəticəsinə deyil, formalaşma səbəblərinə və əsaslandırılmasına da diqqət yetirmək vacibdir.
Bu məsələyə fəlsəfi baxımdan yanaşdıqda insanın hadisələri yalnız müşahidə etməsi ilə onların mahiyyətini dərk etməsi arasındakı fərq ön plana çıxır. Alman filosofu İmmanuel Kantın maariflənmə haqqında düşüncələri insanın müstəqil düşünmək və öz mühakiməsini formalaşdırmaq qabiliyyətinin əhəmiyyətini vurğulayır. Bu ideyanı müasir ictimai münasibətlərə tətbiq etdikdə aydın olur ki, yetkin ictimai mövqe hazır fikirləri təkrarlamaqdan və ya ilkin emosiyaya əsaslanmaqdan daha çox, faktları araşdırmaq, səbəbləri müəyyənləşdirmək və nəticələri düşünülmüş şəkildə qiymətləndirmək bacarığı ilə formalaşır.
Məhz bu nöqtədə ziyalıların cəmiyyətdəki rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Alimlər, müəllimlər, hüquqşünaslar, filosoflar, yazıçılar və digər ictimai fikir nümayəndələri yalnız baş verən hadisələri şərh edən şəxslər deyil, həm də cəmiyyətin düşüncə mədəniyyətinin formalaşmasına təsir göstərən qüvvələrdir. Onların əsas missiyalarından biri mürəkkəb ictimai məsələləri sadə, anlaşıqlı və elmi əsaslarla izah etmək, insanları hüquqi biliklərə yiyələnməyə, fərqli mövqeləri anlamağa və hadisələri daha geniş kontekstdə qiymətləndirməyə təşviq etməkdir. Ziyalının mövqeyi yalnız hər hansı qərarı müdafiə etmək və ya tənqid etməklə məhdudlaşmamalıdır. Onun ictimai nüfuzu ilk növbədə obyektivliyindən, elmi əsaslandırma qabiliyyətindən və cəmiyyət qarşısında daşıdığı məsuliyyətdən irəli gəlir. Ziyalı hər hansı məsələdə emosional qarşıdurmanı dərinləşdirmək əvəzinə, onun mahiyyətini izah etməli, hüquqi və sosial amilləri fərqləndirməli, mümkün yanlış təsəvvürlərin aradan qaldırılmasına kömək göstərməlidir. Bu, ictimai müzakirələrin keyfiyyətini yüksəltməklə yanaşı, cəmiyyətin mürəkkəb məsələlərə daha təmkinli və düşünülmüş münasibət bəsləməsinə də şərait yaradır.
Qərarlara rasional münasibət əsl məsuliyyətli yanaşma, qərarın əsaslarını öyrənmək, məqsədini anlamaq və onun tətbiqini obyektiv meyarlarla qiymətləndirməkdir. Dövlət qurumlarının üzərinə düşən vəzifə qərarların hüquqi əsaslarını və məqsədlərini aydın şəkildə izah etməkdirsə, ziyalıların və ictimaiyyətin məsuliyyəti də həmin izahları diqqətlə nəzərdən keçirmək, faktlarla fərziyyələri bir-birindən ayırmaq və əsaslandırılmış mövqe formalaşdırmaqdır.
Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi təcrübəsi və ictimai dəyərləri də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Azərbaycan əsrlər boyu müxtəlif dinlərin, mədəniyyətlərin və etnik mənsubiyyətlərin qarşılıqlı təmasda olduğu, fərqli icmaların birgəyaşayış ənənələrinin formalaşdığı məkanlardan biri kimi tanınır. Ölkədə müxtəlif dini icmaların və mədəni qrupların sülh və qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşaması, dini etiqad azadlığına və mədəni müxtəlifliyə verilən əhəmiyyət tolerantlıq və multikulturalizm ənənələrinin mühüm təzahürlərindəndir. Bu təcrübənin dəyəri yalnız fərqliliklərin mövcudluğunda deyil, həmin fərqliliklər arasında qarşılıqlı anlaşmanın, ortaq ictimai məsuliyyətin və birgəyaşayış mədəniyyətinin qorunmasındadır.
Azərbaycanın dünyəvi dövlətçilik modeli də bu ümumi yanaşmanın mühüm tərkib hissəsidir. Dünyəviliklə milli-mənəvi dəyərlər arasında ziddiyyət yaratmaq əvəzinə, onların cəmiyyətin inkişafında oynadığı fərqli, lakin bir-birini tamamlaya bilən rolları düzgün müəyyənləşdirmək lazımdır. Milli ənənələr cəmiyyətin tarixi yaddaşını və mənəvi bağlılığını qoruyur, dünyəvi hüquqi sistem isə bütün vətəndaşlar üçün ümumi hüquq və vəzifələr çərçivəsini müəyyən edir. Elmi düşüncə bu münasibətlərin mahiyyətini anlamağa, maarifçilik isə onları ictimai şüurda düzgün izah etməyə kömək edir.
Vahid məktəbli formasının tətbiqi dövlət qərarlarının mahiyyətini anlamaq baxımından konkret nümunədir. İlk baxışda bu məsələ yalnız şagirdlərin geyimi ilə bağlı qayda kimi görünə bilər. Lakin məktəbli forması məsələsinə daha geniş prizmadan yanaşdıqda təhsil mühitinin təşkili, şagirdlər arasında zahiri sosial fərqlərin azaldılması, məktəbə məxsusluq hissinin gücləndirilməsi və ümumi təhsil standartlarının formalaşdırılması kimi məsələlər də vacib şərtlərdəndir.
Məktəb uşaqların biliklərə yiyələnməsi ilə bərabər, həm də uşaqların ictimai münasibətləri öyrəndiyi, kollektiv daxilində davranış qaydalarını mənimsədiyi və sosiallaşdığı mühitdir. Bu baxımdan ümumi geyim standartı məktəb həyatının müəyyən nizamını qorumağa və təhsil müəssisəsinin vahid mühitini formalaşdırmağa xidmət edə bilər. Şagirdlər arasında geyim üzərindən yaranan müqayisələrin müəyyən dərəcədə azalması da belə yanaşmanın mümkün sosial nəticələrindən biridir.
Vahid məktəbli forması məsələsinə dünyəvi təhsil prinsipləri kontekstində yanaşarkən də əsas diqqət qaydanın məqsədinə, hüquqi əsaslarına və təhsil mühitinin təşkilinə yönəldilməlidir. Məktəbin əsas missiyası şagirdlərə keyfiyyətli bilik vermək, onların intellektual inkişafını təmin etmək, vətəndaşlıq məsuliyyəti və qarşılıqlı hörmət hissini formalaşdırmaqdır. Bu missiyanın həyata keçirilməsi üçün ümumi qaydaların mövcudluğu mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu məsələni hər hansı şəxsi istək və seçimin qarşısına qoymaq düzgün olmazdı. Əsas məsələ təhsil müəssisələrində ümumi qaydaların hansı prinsiplər əsasında müəyyənləşdirilməsi və onların bütün şagirdlərə ədalətli şəkildə tətbiq edilməsidir. Dünyəvi təhsil yanaşması insanın şəxsi inancına münasibət bildirməkdən daha çox, təhsil mühitinin elmi, hüquqi və pedaqoji əsaslarını müəyyənləşdirməyi nəzərdə tutur. Buna görə də müzakirənin mərkəzində narazılıqlar deyil, təhsilin məqsədi, uşaqların mənafeyi, hüquqi normalar və ictimai maraqlar dayanmalıdır.
Məhz bu nümunə göstərir ki, qərarın məqsədini anlamaq üçün onun yalnız zahiri tərəfinə baxmaq kifayət etmir. Qərarın hansı ictimai ehtiyaca cavab verdiyini, hansı nəticəyə hesablandığını və hansı mexanizmlərlə həyata keçirildiyini də araşdırmaq lazımdır. Əgər müzakirə yalnız geyimin formasına və ya qaydanın görünən tərəfinə yönələrsə, onun arxasında dayanan təhsil və sosial məqsədlər diqqətdən kənarda qala bilər. Əksinə, məsələ bütöv şəkildə təhlil edildikdə həm qərarın məntiqi, həm də onun tətbiqində nəzərə alınmalı məqamlar daha aydın görünür.
Hüquqi normanın cəmiyyətdə düzgün anlaşılması onun formal mövcudluğu qədər vacib olmasa da, tətbiqinin səmərəliliyinə, ictimai qəbuluna və hüquq mədəniyyətinin inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərir. Bu baxımdan maariflənmiş cəmiyyət dövlət qərarlarının yalnız icraçısı deyil, onların mahiyyətini anlamağa, tətbiq nəticələrini qiymətləndirməyə və ictimai inkişaf prosesində məsuliyyətli mövqe tutmağa qadir olan fəal tərəfdir. Qərarın mahiyyətini anlamaq üçün onun yalnız nəyi tələb etdiyinə deyil, nə üçün qəbul edildiyinə də diqqət yetirmək lazımdır. Bu sualın cavabı hüquqi əsasların, ictimai ehtiyacların və gözlənilən nəticələrin təhlilindən keçir. Ziyalıların maarifləndirici mövqeyi, təhsilin inkişafı, elmi düşüncənin təşviqi və hüquqi mədəniyyətin yüksəldilməsi isə həmin təhlilin cəmiyyətin geniş təbəqələri üçün əlçatan olmasına şərait yaradır. Məhz belə yanaşma ictimai rəyi daha məlumatlı, müzakirələri daha əsaslı və dövlət-cəmiyyət münasibətlərini daha sağlam məcraya yönəldə bilər.
Rövşən Əliyev
Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin vitse-prezidenti
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
