3 Sentyabr 1991 – Naxçıvandan başlanan xilaskar missiya və Azərbaycanın Milli Qurtuluşa aparan yolu
Tarix: 01-09-2026 | Saat: 16:25
Bölmə:Özəl | çapa göndər
Ulu Öndər Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsi Azərbaycan dövlətçiliyinin taleyində mühüm dönüş nöqtəsi oldu
Azərbaycan xalqının çoxəsrlik tarixində elə hadisələr vardır ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrün siyasi çərçivəsi ilə məhdudlaşmır. Belə hadisələr zaman keçdikcə daha böyük məna qazanır, xalqın taleyinə, dövlətin gələcəyinə və milli yaddaşına təsir edən tarixi mərhələyə çevrilir. 1991-ci il sentyabrın 3-də Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsi məhz belə taleyüklü hadisələrdən biridir. Bu tarix sadəcə görkəmli dövlət xadiminin mühüm vəzifəyə seçilməsi deyildi. 3 sentyabr Azərbaycan xalqının ən ağır və mürəkkəb dövrlərindən birində milli iradənin öz sözünü deməsi, xalqın öz gələcəyinə sahib çıxması və dövlətçiliyin qorunması naminə yeni siyasi mərhələnin başlanması idi. Həmin gün Naxçıvanda verilən qərar sonrakı illərdə bütövlükdə Azərbaycanın siyasi taleyinə təsir göstərən mühüm proseslərin başlanğıc nöqtəsinə çevrildi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin Naxçıvanda yenidən fəal siyasi fəaliyyətə başlaması, 1991-ci il sentyabrın 3-də Ali Məclisin Sədri seçilməsi və sonrakı dövrdə həyata keçirdiyi tarixi qərarlar Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi möhkəmlənməsi yolunda mühüm ideoloji, siyasi və dövlətçilik əsasları formalaşdırdı. 1990-cı illərin əvvəlləri Azərbaycan xalqının həyatında son dərəcə mürəkkəb və ziddiyyətli dövr idi. Sovet İttifaqının süqutu ilə bütün postsovet məkanında yeni siyasi proseslər başlamış, köhnə idarəetmə sistemi dağılmış, yeni dövlətçilik modelinin formalaşdırılması zərurəti yaranmışdı. Azərbaycan isə həmin dövrdə bir sıra ağır problemlərlə eyni vaxtda üz-üzə qalmışdı. Dövlət idarəçiliyində qeyri-müəyyənlik hökm sürür, siyasi qüvvələr arasında qarşıdurmalar dərinləşir, sosial-iqtisadi vəziyyət ağırlaşırdı. Digər tərəfdən, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü genişlənir, torpaqlarımızın təhlükəsizliyi ciddi təhdid altında qalırdı. Belə bir şəraitdə ən böyük təhlükələrdən biri dövlətçilik böhranı idi. Müstəqilliyini yenicə bərpa etməyə hazırlaşan xalq üçün yalnız siyasi bəyanatlar kifayət etmirdi. Dövlət idarəçiliyində təcrübəyə, xalqı birləşdirəcək siyasi iradəyə, beynəlxalq və regional prosesləri düzgün qiymətləndirmək bacarığına malik liderə ciddi ehtiyac vardı. Azərbaycan xalqının böyük bir hissəsi belə bir tarixi şəxsiyyəti Heydər Əliyevin simasında görürdü. Onun uzun illər ərzində qazandığı idarəçilik təcrübəsi, siyasi uzaqgörənliyi, prinsipiallığı və Azərbaycan xalqının milli maraqlarına bağlılığı ağır sınaqlar dövründə insanlara ümid verirdi.
Həmin dövrdə Naxçıvan Muxtar Respublikasının vəziyyəti xüsusilə ağır idi. Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşmüş Naxçıvan həm Ermənistan tərəfindən yaradılan təhlükələrlə, həm də blokadanın ağır nəticələri ilə üzləşmişdi. Enerji, yanacaq və ərzaq problemləri əhalinin gündəlik həyatını son dərəcə çətinləşdirmişdi. Rabitə və nəqliyyat imkanları məhdudlaşmış, sərhəd bölgələrində yaşayan insanlar daim təhlükə şəraitində yaşamışdılar. Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində Naxçıvanın sərhəd yaşayış məntəqələri ciddi təhdid altında idi. Belə ağır şəraitdə Naxçıvan xalqı yalnız mövcud problemlərin həllini deyil, həm də öz gələcəyinə inamı bərpa edə biləcək siyasi rəhbərliyi gözləyirdi. Heydər Əliyevin Naxçıvana qayıdışı bu baxımdan insanların ümidlərini yenidən canlandırdı. O, Naxçıvanda xalqdan uzaq duran siyasi xadim kimi deyil, insanların problemlərini bilən, onların qayğılarını bölüşən və çıxış yolları axtaran lider kimi fəaliyyət göstərdi. Ən mürəkkəb şəraitdə belə xalqla birlik nümayiş etdirilməsi həmin dövrün mühüm siyasi xüsusiyyətlərindən biri idi. 1991-ci il sentyabrın 3-də Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsi xalqın ona olan böyük etimadının ifadəsi idi. Bu etimad təsadüfi yaranmamışdı. Azərbaycan xalqı Heydər Əliyevin dövlət idarəçiliyindəki təcrübəsini, qətiyyətini və çətin məqamlarda məsuliyyəti öz üzərinə götürmək bacarığını yaxşı bilirdi. Həmin gün Naxçıvanda baş verən siyasi hadisə sonrakı dövrdə daha geniş məna qazandı. Çünki Naxçıvandan başlanan bu siyasi fəaliyyət Azərbaycanın milli dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin əsasını qoydu. 3 sentyabrın tarixi əhəmiyyəti həm də ondan ibarət idi ki, xalqın iradəsi ilə siyasi rəhbərliyin fəaliyyəti arasında güclü birlik yarandı. Dövlətçilik tarixində xalqın dəstəyinə əsaslanan siyasi iradə ən mühüm güc mənbələrindən biridir. Naxçıvanda həmin tarixi mərhələdə məhz belə bir birlik formalaşdı. Bu birlik Azərbaycanın gələcək taleyinə təsir edən mühüm qərarların qəbul edilməsinə və milli dövlətçilik ideyalarının daha da möhkəmlənməsinə şərait yaratdı. Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Naxçıvanda həyata keçirilən siyasətin əsas xüsusiyyətlərindən biri milli dövlətçilik məsələlərinin ön plana çıxarılması idi. Naxçıvan Muxtar Respublikasında qəbul olunan bir sıra qərarlar sonradan müstəqil Azərbaycan dövlətinin ideoloji və siyasi istiqamətinin müəyyənləşməsində mühüm rol oynadı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağının Naxçıvanda dövlət bayrağı kimi qəbul edilməsi milli dövlətçilik baxımından böyük tarixi məna daşıyırdı. Bu addım Azərbaycan xalqının müstəqillik ideallarına sadiqliyinin və tarixi dövlətçilik ənənələrinə bağlılığının nümayişi idi. Üçrəngli bayraq yalnız dövlət rəmzi deyildi. O, azadlıq, milli birlik və müstəqillik iradəsinin simvoluna çevrilmişdi. Sonradan həmin bayrağın müstəqil Azərbaycanın dövlət bayrağı kimi qəbul olunması Naxçıvanda atılan addımların nə qədər uzaqgörən xarakter daşıdığını göstərdi.
Sovet sistemindən miras qalmış ideoloji və siyasi təsirlərdən uzaqlaşmaq istiqamətində görülən işlər də böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Naxçıvanda qəbul edilən qərarlar göstərirdi ki, Azərbaycan xalqı öz gələcəyini artıq müstəqil dövlətçilik, milli suverenlik və öz taleyini özü müəyyən etmək prinsipləri əsasında qurmaq niyyətindədir.
Beləliklə, Naxçıvan həmin dövrdə yalnız muxtar bir region kimi deyil, həm də milli dövlətçilik ideyalarının praktik şəkildə həyata keçirildiyi mühüm siyasi mərkəzə çevrildi. 1991-ci il sentyabrın 3-də Naxçıvanda başlayan yeni siyasi mərhələ sonrakı hadisələrdən ayrı şəkildə qiymətləndirilə bilməz. Azərbaycanın 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etməsi ilə ölkə qarşısında yeni imkanlar açılsa da, müstəqilliyin qorunması və möhkəmləndirilməsi daha mürəkkəb vəzifəyə çevrildi. 1992–1993-cü illərdə Azərbaycanda siyasi qarşıdurmaların dərinləşməsi, hakimiyyət böhranı, cəbhədə ağır vəziyyət və dövlət idarəçiliyində yaranan problemlər ölkəni ciddi təhlükələrlə üz-üzə qoydu. Məhz belə bir şəraitdə Azərbaycan xalqı yenidən Heydər Əliyevə üz tutdu. 1993-cü ildə onun Bakıya qayıdışı və xalqın tələbi ilə ölkə rəhbərliyinə gəlməsi Azərbaycanın Milli Qurtuluş tarixində yeni və həlledici mərhələyə çevrildi. Bu mənada 3 sentyabr 1991-ci il ilə 15 iyun 1993-cü il tarixləri arasında dərin siyasi və tarixi bağlılıq vardır. Naxçıvanda başlayan xilaskar missiya 1993-cü ildə Azərbaycanın dövlətçilik böhranından çıxarılması ilə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Naxçıvan dövrü Heydər Əliyevin xalqla birliyinin, siyasi fəaliyyətinin və dövlətçilik naminə apardığı mübarizənin mühüm mərhələsi idi. Bu mərhələdə əldə edilən siyasi təcrübə və formalaşan xalq dəstəyi sonradan Azərbaycanın sabitliyinin bərpasında mühüm rol oynadı.
Bayram Xudayarov
Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı,
“Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları” Facebook qrupunun təsisçisi və rəhbəri,
YAP-ın fəal üzvü
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 01-09-2026 | Saat: 16:25
Bölmə:Özəl | çapa göndər
Ulu Öndər Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsi Azərbaycan dövlətçiliyinin taleyində mühüm dönüş nöqtəsi oldu
Azərbaycan xalqının çoxəsrlik tarixində elə hadisələr vardır ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrün siyasi çərçivəsi ilə məhdudlaşmır. Belə hadisələr zaman keçdikcə daha böyük məna qazanır, xalqın taleyinə, dövlətin gələcəyinə və milli yaddaşına təsir edən tarixi mərhələyə çevrilir. 1991-ci il sentyabrın 3-də Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsi məhz belə taleyüklü hadisələrdən biridir. Bu tarix sadəcə görkəmli dövlət xadiminin mühüm vəzifəyə seçilməsi deyildi. 3 sentyabr Azərbaycan xalqının ən ağır və mürəkkəb dövrlərindən birində milli iradənin öz sözünü deməsi, xalqın öz gələcəyinə sahib çıxması və dövlətçiliyin qorunması naminə yeni siyasi mərhələnin başlanması idi. Həmin gün Naxçıvanda verilən qərar sonrakı illərdə bütövlükdə Azərbaycanın siyasi taleyinə təsir göstərən mühüm proseslərin başlanğıc nöqtəsinə çevrildi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin Naxçıvanda yenidən fəal siyasi fəaliyyətə başlaması, 1991-ci il sentyabrın 3-də Ali Məclisin Sədri seçilməsi və sonrakı dövrdə həyata keçirdiyi tarixi qərarlar Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi möhkəmlənməsi yolunda mühüm ideoloji, siyasi və dövlətçilik əsasları formalaşdırdı. 1990-cı illərin əvvəlləri Azərbaycan xalqının həyatında son dərəcə mürəkkəb və ziddiyyətli dövr idi. Sovet İttifaqının süqutu ilə bütün postsovet məkanında yeni siyasi proseslər başlamış, köhnə idarəetmə sistemi dağılmış, yeni dövlətçilik modelinin formalaşdırılması zərurəti yaranmışdı. Azərbaycan isə həmin dövrdə bir sıra ağır problemlərlə eyni vaxtda üz-üzə qalmışdı. Dövlət idarəçiliyində qeyri-müəyyənlik hökm sürür, siyasi qüvvələr arasında qarşıdurmalar dərinləşir, sosial-iqtisadi vəziyyət ağırlaşırdı. Digər tərəfdən, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü genişlənir, torpaqlarımızın təhlükəsizliyi ciddi təhdid altında qalırdı. Belə bir şəraitdə ən böyük təhlükələrdən biri dövlətçilik böhranı idi. Müstəqilliyini yenicə bərpa etməyə hazırlaşan xalq üçün yalnız siyasi bəyanatlar kifayət etmirdi. Dövlət idarəçiliyində təcrübəyə, xalqı birləşdirəcək siyasi iradəyə, beynəlxalq və regional prosesləri düzgün qiymətləndirmək bacarığına malik liderə ciddi ehtiyac vardı. Azərbaycan xalqının böyük bir hissəsi belə bir tarixi şəxsiyyəti Heydər Əliyevin simasında görürdü. Onun uzun illər ərzində qazandığı idarəçilik təcrübəsi, siyasi uzaqgörənliyi, prinsipiallığı və Azərbaycan xalqının milli maraqlarına bağlılığı ağır sınaqlar dövründə insanlara ümid verirdi.
Həmin dövrdə Naxçıvan Muxtar Respublikasının vəziyyəti xüsusilə ağır idi. Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşmüş Naxçıvan həm Ermənistan tərəfindən yaradılan təhlükələrlə, həm də blokadanın ağır nəticələri ilə üzləşmişdi. Enerji, yanacaq və ərzaq problemləri əhalinin gündəlik həyatını son dərəcə çətinləşdirmişdi. Rabitə və nəqliyyat imkanları məhdudlaşmış, sərhəd bölgələrində yaşayan insanlar daim təhlükə şəraitində yaşamışdılar. Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində Naxçıvanın sərhəd yaşayış məntəqələri ciddi təhdid altında idi. Belə ağır şəraitdə Naxçıvan xalqı yalnız mövcud problemlərin həllini deyil, həm də öz gələcəyinə inamı bərpa edə biləcək siyasi rəhbərliyi gözləyirdi. Heydər Əliyevin Naxçıvana qayıdışı bu baxımdan insanların ümidlərini yenidən canlandırdı. O, Naxçıvanda xalqdan uzaq duran siyasi xadim kimi deyil, insanların problemlərini bilən, onların qayğılarını bölüşən və çıxış yolları axtaran lider kimi fəaliyyət göstərdi. Ən mürəkkəb şəraitdə belə xalqla birlik nümayiş etdirilməsi həmin dövrün mühüm siyasi xüsusiyyətlərindən biri idi. 1991-ci il sentyabrın 3-də Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsi xalqın ona olan böyük etimadının ifadəsi idi. Bu etimad təsadüfi yaranmamışdı. Azərbaycan xalqı Heydər Əliyevin dövlət idarəçiliyindəki təcrübəsini, qətiyyətini və çətin məqamlarda məsuliyyəti öz üzərinə götürmək bacarığını yaxşı bilirdi. Həmin gün Naxçıvanda baş verən siyasi hadisə sonrakı dövrdə daha geniş məna qazandı. Çünki Naxçıvandan başlanan bu siyasi fəaliyyət Azərbaycanın milli dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin əsasını qoydu. 3 sentyabrın tarixi əhəmiyyəti həm də ondan ibarət idi ki, xalqın iradəsi ilə siyasi rəhbərliyin fəaliyyəti arasında güclü birlik yarandı. Dövlətçilik tarixində xalqın dəstəyinə əsaslanan siyasi iradə ən mühüm güc mənbələrindən biridir. Naxçıvanda həmin tarixi mərhələdə məhz belə bir birlik formalaşdı. Bu birlik Azərbaycanın gələcək taleyinə təsir edən mühüm qərarların qəbul edilməsinə və milli dövlətçilik ideyalarının daha da möhkəmlənməsinə şərait yaratdı. Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Naxçıvanda həyata keçirilən siyasətin əsas xüsusiyyətlərindən biri milli dövlətçilik məsələlərinin ön plana çıxarılması idi. Naxçıvan Muxtar Respublikasında qəbul olunan bir sıra qərarlar sonradan müstəqil Azərbaycan dövlətinin ideoloji və siyasi istiqamətinin müəyyənləşməsində mühüm rol oynadı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağının Naxçıvanda dövlət bayrağı kimi qəbul edilməsi milli dövlətçilik baxımından böyük tarixi məna daşıyırdı. Bu addım Azərbaycan xalqının müstəqillik ideallarına sadiqliyinin və tarixi dövlətçilik ənənələrinə bağlılığının nümayişi idi. Üçrəngli bayraq yalnız dövlət rəmzi deyildi. O, azadlıq, milli birlik və müstəqillik iradəsinin simvoluna çevrilmişdi. Sonradan həmin bayrağın müstəqil Azərbaycanın dövlət bayrağı kimi qəbul olunması Naxçıvanda atılan addımların nə qədər uzaqgörən xarakter daşıdığını göstərdi.
Sovet sistemindən miras qalmış ideoloji və siyasi təsirlərdən uzaqlaşmaq istiqamətində görülən işlər də böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Naxçıvanda qəbul edilən qərarlar göstərirdi ki, Azərbaycan xalqı öz gələcəyini artıq müstəqil dövlətçilik, milli suverenlik və öz taleyini özü müəyyən etmək prinsipləri əsasında qurmaq niyyətindədir.
Beləliklə, Naxçıvan həmin dövrdə yalnız muxtar bir region kimi deyil, həm də milli dövlətçilik ideyalarının praktik şəkildə həyata keçirildiyi mühüm siyasi mərkəzə çevrildi. 1991-ci il sentyabrın 3-də Naxçıvanda başlayan yeni siyasi mərhələ sonrakı hadisələrdən ayrı şəkildə qiymətləndirilə bilməz. Azərbaycanın 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etməsi ilə ölkə qarşısında yeni imkanlar açılsa da, müstəqilliyin qorunması və möhkəmləndirilməsi daha mürəkkəb vəzifəyə çevrildi. 1992–1993-cü illərdə Azərbaycanda siyasi qarşıdurmaların dərinləşməsi, hakimiyyət böhranı, cəbhədə ağır vəziyyət və dövlət idarəçiliyində yaranan problemlər ölkəni ciddi təhlükələrlə üz-üzə qoydu. Məhz belə bir şəraitdə Azərbaycan xalqı yenidən Heydər Əliyevə üz tutdu. 1993-cü ildə onun Bakıya qayıdışı və xalqın tələbi ilə ölkə rəhbərliyinə gəlməsi Azərbaycanın Milli Qurtuluş tarixində yeni və həlledici mərhələyə çevrildi. Bu mənada 3 sentyabr 1991-ci il ilə 15 iyun 1993-cü il tarixləri arasında dərin siyasi və tarixi bağlılıq vardır. Naxçıvanda başlayan xilaskar missiya 1993-cü ildə Azərbaycanın dövlətçilik böhranından çıxarılması ilə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Naxçıvan dövrü Heydər Əliyevin xalqla birliyinin, siyasi fəaliyyətinin və dövlətçilik naminə apardığı mübarizənin mühüm mərhələsi idi. Bu mərhələdə əldə edilən siyasi təcrübə və formalaşan xalq dəstəyi sonradan Azərbaycanın sabitliyinin bərpasında mühüm rol oynadı.
Bayram Xudayarov
Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı,
“Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları” Facebook qrupunun təsisçisi və rəhbəri,
YAP-ın fəal üzvü
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
01-09-2026
