Bir məhəbbətin deyil, bir yurdun ayrılıq hekayəsi
Tarix: 07-08-2026 | Saat: 09:33
Bölmə:Özəl / Qərbi Azərbaycan | çapa göndər
[justify][justify]
Asif Muradzadənin “Ayrılığın sonu varmış” romanı haqqında düşüncələr
İnsan ömrü qısa, zaman isə sərt və dayanıqsız bir axındır. Lakin bu axının qarşısında duruş gətirə bilən, onu məğlub edən tək bir qüvvə var — yaddaş. Torpaq yalnız coğrafi koordinatlardan, dağlardan, dərələrdən ibarət deyil; torpaq ata-babaların izi, ocaqların istisi, tarixin qanla və alın təri ilə yazılmış səhifəsidir. Bəzən həyat elə gətirir ki, insan öz doğma yurdundan ayrı düşür, sərhədlər çəkilir, məsafələr uzanır və illərin nisgili ürəklərdə qubar bağlayır. Amma bir həqiqət dəyişməz qalır: insan yaddaşında yaşatdığı yurddan həqiqətən ayrıla bilməz. Əgər torpaq xalqın qəlbindən, düşüncəsindən və ruhundan silinmirsə, o ayrılıq heç vaxt əbədi ola bilməz.
Bəzən bir romanın adında onun bütün fəlsəfəsi, bütün tarixi-ideya yükü gizlənir. Asif Muradzadənin “Ayrılığın sonu varmış” romanının adı da ilk baxışda iki insanın, iki sevənin ayrılığından xəbər verirmiş kimi görünür. Lakin əsərin səhifələri bir-inin ardınca çevrildikcə dərk edirsən ki, burada söhbət yalnız fərdi məhəbbətin qırılmasından getmir. Bu əsərdə ayrılan insanlar, parçalanan ailələr, qardaşı qardaşa qarşı qoyan qonşular, öz doğma torpağında taleyi yad qüvvələrin iradəsindən asılı vəziyyətə salınan bütöv bir xalq var. Bütün bunların arxasında isə daha dəhşətli, daha böyük bir ayrılıq dayanır: insanın öz yurdundan, yurdun isə öz əzəli sahibindən qoparılması faciəsi.
Elə buna görə də “Ayrılığın sonu varmış”ı sadəcə məhəbbət romanı kimi oxumaq onun sərhədlərini daraltmaq, miqyasını kiçiltmək olardı. Məşədi Fərmanla Anahitin sevgisi əsərin mühüm, döyünən damarlarından biridir, lakin bu sevgi daha böyük tarixi faciəni insan taleyi miqyasında işıqlandırmaq üçün müəllifə verilmiş güclü bədii imkandır.
Filologiya elmləri doktoru Vaqif Yusiflinin kitaba yazdığı ön sözdə haqlı olaraq qeyd olunduğu kimi, Asif Muradzadənin bu əsəri böyük Vətən həsrəti ilə qələmə alınıb. Kitab erməni təcavüzü nəticəsində şəhid olmuş və məzarı naməlum olan soydaşlarımıza ithaf olunmuşdur.
Roman XX əsrin əvvəllərində Rusiya İmperiyasının Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında – karvan yolunun üstündə, iri sal qayaların dairəvi cərgə halında düzüldüyü Qoşundaş məzarlığının mistik ab-havası ilə açılır. Qarakilsə ilə Qızılcıq kəndləri arasındakı keçəl təpələr, dərələr və yastanalar sadəcə coğrafi fon deyil; burada uyuyan türk soylu döyüşçülərin igidlik əfsanələri əsərin ruhunu qidalandırır, oxucunu qədim köklərə bağlayır. Qızılcıqdan Şəkiyə gedən yolda Qoşundaş qayalığına çatan atlının at başı çəkib düşməsi, bu qədim babaların ruhuna hörmət əlaməti göstərməsi əsərin dərin milli-mənəvi qatını üzə çıxarır.
Hadisələrin cərəyan etdiyi Zəngəzur burada adi coğrafi məkan deyil. Onun dağları, dərələri, kəndləri, yaylaqları, çayları, toyları, məclisləri, təsərrüfat həyatı, insanların danışıq tərzi, inancları və gündəlik davranışları Zəngəzuru romanın demək olar ki, əsas, müstəqil bir obrazına çevirir. Müəllif insanları torpaqdan, təbiətdən qoparmadan təsvir edir. Adamların xarakterini yaşadıqları mühit tamamlayır: təbiətin sərtliyi onların dözümündə, dağların əzəməti kişilərin mərd davranışında, kənd həyatının qədim qaydaları isə ailə və tayfa münasibətlərində öz əksini tapır.
Bu baxımdan əsərin ən cazibədar xüsusiyyətlərindən biri onun əsl yaddaş romanı təsiri bağışlamasıdır. Müəllif yalnız “nə baş verdi?” sualının ardınca qaçmır; o, oxucuya həm də daha dərindən səslənən başqa bir sual verir: “Bu torpaqlarda həyat necə idi?” Toy mərasimləri, kənd məclisləri, çoban həyatı, yaylaq köçləri, ailədaxili münasibətlər, tayfa adları, milli yeməklər, geyimlər, danışıq ləhcəsi və insanların bir-birinə müraciət formaları ilk baxışda süjetin kənarında dayanan xırda detallar təsiri bağışlaya bilər. Əslində isə məhz həmin detallar romanın möhkəm yaddaş qatını yaradır. Zəngəzur bununla sadəcə xəritədəki coğrafi addan çıxıb nəfəs alan, yaşayan məkana çevrilir.
“Ayrılığın sonu varmış” romanı yalnız tematik aktuallığı və tarixi-ideya yükü ilə deyil, həm də zəngin bədii-estetik məziyyətləri ilə seçilir. Yazıçının tətbiq etdiyi bədii üsul əsəri sadə məişət səviyyəsindən epik genişliyə qaldırır:
Müəllif təbiəti heç vaxt sadəcə fon və ya dekorasiya kimi işlətmir. Dağlar, yaylaqlar, çöllər, bulaqlar, axşam kəndə dönən mal-qara sürüləri insan həyatının birbaşa nəfəsidir. Hacı Atakişinin yaylaq həyatındakı səhnələr – heyvanların qayıtması, axşam sağımı, uşaqların və çobanların qayğılı hərəkətləri oxucuya təkzibolunmaz bir həqiqəti – uğrunda mübarizə aparılan torpağın abstrakt anlayış olmadığını, orada əsl həyatın dövr etdiyini hiss etdirir.
Əsərin dilində ədəbi dil ilə xalq danışıq xüsusiyyətləri, Zəngəzur şivəsi, unudulmaqda olan köhnə məişət sözləri və yerli ifadələr məharətlə çarpazlaşdırılıb. Dialoqlarda hər bir personajın sosial mənsubiyyəti, mühiti və fərdi xarakteri məhz danışığı vasitəsilə qabarıq şəkildə açılır. Bu dil xüsusiyyəti əsərə nadir etnoqrafik çalar və tarixi həqiqilik (autentiklik) bəxş edir.
Yazıçı tarixi böyük və soyuq siyasi kabinetlərdən deyil, kənd həyətindən, ocaq başından göstərməyə üstünlük verir. Böyük siyasətin qanlı nəticələrini hər hansı bəyannamədə deyil, məhz adi insanın evində, ailəsində və sarsılmış taleyində əks etdirir. Bir pristavın təkəbbürlü sözü, bir atanın kor qəzəbi və ya gənclərin faciəvi sevgisi qlobal tarixi proseslərin kiçik, lakin son dərəcə təsirli güzgüsünə çevrilir.
Əsərin adındakı “varmış” sözünün taşıdığı intonasiya – uzun sürən nisgildən, gecikmiş etirafdan və illərin həsrətindən sonra doğulan sarsılmaz inam – əsərin bədii leytmotivini təşkil edir.
Romanın mərkəzi xətlərindən biri Məşədi Fərmanla Anahit arasındakı pak münasibətdir. Onların sevgisinin ilk çağlarında milli və dini mənsubiyyət sanki arxa plana çəkilir. Qarşı-qarşıya dayanan “türk” və “erməni” deyil, sadəcə olaraq bir-birini candan sevən qadınla kişidir. Fərmanın qızıl vəznəli çuxası, bahalı papağı, eşmə bığı fonunda Anahitin ona olan təmənnasız sevgisi qəlbində qubar bağlamışdı.
Baqram ağanın evinə gələn Fərmanın xəlvətcə samanlığa keçməsi, iydə ağaclarının lətif rayihəsi altında Anahiti gözləməsi, qızın yaxasına düzülmüş gümüş pulların qaranlıqda cingiltisi əsərə unikal bədii lirizm qatır. Lakin romanın faciəsi də məhz bu nöqtədən baş qaldırır: İnsan öz sevgisini seçə bilir, amma tarixi seçmək iqtidarında deyildir.
Fərmanla Anahit bir-birinə yaxınlaşdıqca, onların ətrafındakı dünya bir o qədər sürətlə bir-birindən uzaqlaşır. Atası Baqramın qızının türk kişisini sevməsinə qarşı çıxması sadəcə ata qısqanclığı deyil; artıq onun şüurunda etnik mənsubiyyət insanın fərdi seçimindən üstün tutulur. Qızını Eçmiədzinə uzaqlaşdırmaq istəməsi bu milli-siyasi qarşıdurmanın nə qədər barışmaz həddə çatdığını açık şəkildə nümayiş etdirir.
Əsərin əzəmətli simalarından biri də Hacı Atakişidir. O, sadəcə bir ailənin ağsaqqalı deyil; Hacı Atakişinin simasında köhnə Zəngəzur insanının bütöv bir dünyagörüşü, torpağa bağlılığı, əsl kişilik anlayışı, sarsılmaz dini etiqadı və zəngin həyat təcrübəsi birləşir. O, hər hadisəyə dərhal hökm kəsən deyil, dərindən müşahidə edən, düşünüb təmkinli qərar çıxaran bir simadır.
Hacı Atakişinin obrazının bədii çəkisi roman irəlilədikcə daha qabarıq görünür. Çünki onun yaşadığı patriarxal dünya artıq gözlərimiz önündə dəyişməkdə, çökəkdə qalmaqdadır. Kəndin əsrlər boyu formalaşmış daxili nizamının üzərinə soyuq imperiya idarəçiliyi, pristavların özbaşınalığı, gizli siyasi maraqlar və millətlərarası münasibətləri qızışdıran xarici qüvvələr sarınır. Rus pristavının Hacı Atakişinin nüfuzundan və adından istifadə edərək erməniləri türklərin üzərinə qaldırmaq planları yerli münasibətlərin necə çirkin siyasi alətə çevrildiyini açır. Karo ilə Baqram ağanın qarşılaşması, kənddə daşnakların təsiri ilə yaranan qarşıdurmalar, keşişin və Movsesin əməlləri (məsələn, Hacı Atakişinin zəmisinin yandırılması səhnəsi) əsərin dramatik gərginliyini artırır.
Romanın sonrakı səhifələrində Nəsib bəy Yusifbəylinin təsvirə daxil olması bu baxımdan müstəsna əhəmiyyət daşıyır. Onun Hacı Atakişi və mahalın nüfuzlu ağsaqqalları ilə görüşüb-söhbət etməsi əsərdə artıq formalaşmaqda olan milli siyasi şüurun və istiqlal düşüncəsinin təntənəsidir. Nəsib bəyin baxışında məsələ təkcə çar Rusiyasının yerli idarəçiliyindən narazılıqla məhdudlaşmır; burada əsas qayə xalqın öz dövlətinə, öz doğma torpağına, sərvətlərinə və haqqına sahib çıxmasıdır. Həmin məqamda fərdi tale ilə milli tale qırılmaz şəkildə birləşir:
Fərman öz şəxsi sevgisinin taleyini xilas edə bilmir. Hacı Atakişi öz doğma mahalının sabahından və əmin-amanlığından dərin narahatlıq keçirir.
Nəsib bəy isə bütöv bir xalqın tarixi gələcəyini düşünür.
Tarix çox zaman yalnız qlobal hadisələrin soyuq xronikasını yazır. Ədəbiyyat isə həmin böyük fırtınaların altında qalan, əzilən insanın kövrək tarixini qoruyub gələcəyə daşıyır. Asif Muradzadənin romanında da tarixin sərt küləyi insanların evindən, pak sevgisindən, halal süfrəsindən və doğma kəndindən keçir.
“Ayrılığın sonu varmış” məhz bu səbəbdən sadəcə keçmiş zaman haqqında yazılmış roman deyil; o, müqəddəs yaddaş haqqında əsərdir. Yaddaş isə keçmişi sadəcə xatırlamaq üçün deyil, dünənlə sabah arasında möhkəm körpü yaratmaq üçün yaşayır. Məşədi Fərmanla Anahitin kədərli sevgisindən başlayan bu uzun yolun sonunda oxucunun qarşısında daha əzəmətli, daha uca bir sevgi ucalır — yurd sevgisi.
Bəzən ayrılıq iki insanın arasına divar çəkir, bəzən sərhədlər insanları bölür, bəzən isə bütöv nəsillər yersiz-yurdsuz qalır. Ancaq insan ürəyində və yaddaşında yaşatdığı yurddan əsla və heç vaxt ayrıla bilməz. Əgər torpaq xalqın yaddaşından silinmirsə, deməli, ayrılıq heç vaxt əbədi ola bilməz. Asif Muradzadənin bu əsərinin oxucuya ötürdüyü ən ali duyğu da məhz budur: Ayrılığın nə qədər uzun, nə qədər ağır çəkdiyini tarix təyin edə bilər, lakin onun sonunun mütləq olacağına olan sarsılmaz inamı yalnız xalqın əbədi yaddaşı yaşadır. Və o yaddaş yaşadıqca, heç bir yurd kimsəsiz, heç bir haqq unudulmuş deyil.
Şəmsi Qoca
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 07-08-2026 | Saat: 09:33
Bölmə:Özəl / Qərbi Azərbaycan | çapa göndər
[justify][justify]
Asif Muradzadənin “Ayrılığın sonu varmış” romanı haqqında düşüncələr
İnsan ömrü qısa, zaman isə sərt və dayanıqsız bir axındır. Lakin bu axının qarşısında duruş gətirə bilən, onu məğlub edən tək bir qüvvə var — yaddaş. Torpaq yalnız coğrafi koordinatlardan, dağlardan, dərələrdən ibarət deyil; torpaq ata-babaların izi, ocaqların istisi, tarixin qanla və alın təri ilə yazılmış səhifəsidir. Bəzən həyat elə gətirir ki, insan öz doğma yurdundan ayrı düşür, sərhədlər çəkilir, məsafələr uzanır və illərin nisgili ürəklərdə qubar bağlayır. Amma bir həqiqət dəyişməz qalır: insan yaddaşında yaşatdığı yurddan həqiqətən ayrıla bilməz. Əgər torpaq xalqın qəlbindən, düşüncəsindən və ruhundan silinmirsə, o ayrılıq heç vaxt əbədi ola bilməz.
Bəzən bir romanın adında onun bütün fəlsəfəsi, bütün tarixi-ideya yükü gizlənir. Asif Muradzadənin “Ayrılığın sonu varmış” romanının adı da ilk baxışda iki insanın, iki sevənin ayrılığından xəbər verirmiş kimi görünür. Lakin əsərin səhifələri bir-inin ardınca çevrildikcə dərk edirsən ki, burada söhbət yalnız fərdi məhəbbətin qırılmasından getmir. Bu əsərdə ayrılan insanlar, parçalanan ailələr, qardaşı qardaşa qarşı qoyan qonşular, öz doğma torpağında taleyi yad qüvvələrin iradəsindən asılı vəziyyətə salınan bütöv bir xalq var. Bütün bunların arxasında isə daha dəhşətli, daha böyük bir ayrılıq dayanır: insanın öz yurdundan, yurdun isə öz əzəli sahibindən qoparılması faciəsi.
Elə buna görə də “Ayrılığın sonu varmış”ı sadəcə məhəbbət romanı kimi oxumaq onun sərhədlərini daraltmaq, miqyasını kiçiltmək olardı. Məşədi Fərmanla Anahitin sevgisi əsərin mühüm, döyünən damarlarından biridir, lakin bu sevgi daha böyük tarixi faciəni insan taleyi miqyasında işıqlandırmaq üçün müəllifə verilmiş güclü bədii imkandır.
Filologiya elmləri doktoru Vaqif Yusiflinin kitaba yazdığı ön sözdə haqlı olaraq qeyd olunduğu kimi, Asif Muradzadənin bu əsəri böyük Vətən həsrəti ilə qələmə alınıb. Kitab erməni təcavüzü nəticəsində şəhid olmuş və məzarı naməlum olan soydaşlarımıza ithaf olunmuşdur.
Roman XX əsrin əvvəllərində Rusiya İmperiyasının Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında – karvan yolunun üstündə, iri sal qayaların dairəvi cərgə halında düzüldüyü Qoşundaş məzarlığının mistik ab-havası ilə açılır. Qarakilsə ilə Qızılcıq kəndləri arasındakı keçəl təpələr, dərələr və yastanalar sadəcə coğrafi fon deyil; burada uyuyan türk soylu döyüşçülərin igidlik əfsanələri əsərin ruhunu qidalandırır, oxucunu qədim köklərə bağlayır. Qızılcıqdan Şəkiyə gedən yolda Qoşundaş qayalığına çatan atlının at başı çəkib düşməsi, bu qədim babaların ruhuna hörmət əlaməti göstərməsi əsərin dərin milli-mənəvi qatını üzə çıxarır.
Hadisələrin cərəyan etdiyi Zəngəzur burada adi coğrafi məkan deyil. Onun dağları, dərələri, kəndləri, yaylaqları, çayları, toyları, məclisləri, təsərrüfat həyatı, insanların danışıq tərzi, inancları və gündəlik davranışları Zəngəzuru romanın demək olar ki, əsas, müstəqil bir obrazına çevirir. Müəllif insanları torpaqdan, təbiətdən qoparmadan təsvir edir. Adamların xarakterini yaşadıqları mühit tamamlayır: təbiətin sərtliyi onların dözümündə, dağların əzəməti kişilərin mərd davranışında, kənd həyatının qədim qaydaları isə ailə və tayfa münasibətlərində öz əksini tapır.
Bu baxımdan əsərin ən cazibədar xüsusiyyətlərindən biri onun əsl yaddaş romanı təsiri bağışlamasıdır. Müəllif yalnız “nə baş verdi?” sualının ardınca qaçmır; o, oxucuya həm də daha dərindən səslənən başqa bir sual verir: “Bu torpaqlarda həyat necə idi?” Toy mərasimləri, kənd məclisləri, çoban həyatı, yaylaq köçləri, ailədaxili münasibətlər, tayfa adları, milli yeməklər, geyimlər, danışıq ləhcəsi və insanların bir-birinə müraciət formaları ilk baxışda süjetin kənarında dayanan xırda detallar təsiri bağışlaya bilər. Əslində isə məhz həmin detallar romanın möhkəm yaddaş qatını yaradır. Zəngəzur bununla sadəcə xəritədəki coğrafi addan çıxıb nəfəs alan, yaşayan məkana çevrilir.
“Ayrılığın sonu varmış” romanı yalnız tematik aktuallığı və tarixi-ideya yükü ilə deyil, həm də zəngin bədii-estetik məziyyətləri ilə seçilir. Yazıçının tətbiq etdiyi bədii üsul əsəri sadə məişət səviyyəsindən epik genişliyə qaldırır:
Müəllif təbiəti heç vaxt sadəcə fon və ya dekorasiya kimi işlətmir. Dağlar, yaylaqlar, çöllər, bulaqlar, axşam kəndə dönən mal-qara sürüləri insan həyatının birbaşa nəfəsidir. Hacı Atakişinin yaylaq həyatındakı səhnələr – heyvanların qayıtması, axşam sağımı, uşaqların və çobanların qayğılı hərəkətləri oxucuya təkzibolunmaz bir həqiqəti – uğrunda mübarizə aparılan torpağın abstrakt anlayış olmadığını, orada əsl həyatın dövr etdiyini hiss etdirir.
Əsərin dilində ədəbi dil ilə xalq danışıq xüsusiyyətləri, Zəngəzur şivəsi, unudulmaqda olan köhnə məişət sözləri və yerli ifadələr məharətlə çarpazlaşdırılıb. Dialoqlarda hər bir personajın sosial mənsubiyyəti, mühiti və fərdi xarakteri məhz danışığı vasitəsilə qabarıq şəkildə açılır. Bu dil xüsusiyyəti əsərə nadir etnoqrafik çalar və tarixi həqiqilik (autentiklik) bəxş edir.
Yazıçı tarixi böyük və soyuq siyasi kabinetlərdən deyil, kənd həyətindən, ocaq başından göstərməyə üstünlük verir. Böyük siyasətin qanlı nəticələrini hər hansı bəyannamədə deyil, məhz adi insanın evində, ailəsində və sarsılmış taleyində əks etdirir. Bir pristavın təkəbbürlü sözü, bir atanın kor qəzəbi və ya gənclərin faciəvi sevgisi qlobal tarixi proseslərin kiçik, lakin son dərəcə təsirli güzgüsünə çevrilir.
Əsərin adındakı “varmış” sözünün taşıdığı intonasiya – uzun sürən nisgildən, gecikmiş etirafdan və illərin həsrətindən sonra doğulan sarsılmaz inam – əsərin bədii leytmotivini təşkil edir.
Romanın mərkəzi xətlərindən biri Məşədi Fərmanla Anahit arasındakı pak münasibətdir. Onların sevgisinin ilk çağlarında milli və dini mənsubiyyət sanki arxa plana çəkilir. Qarşı-qarşıya dayanan “türk” və “erməni” deyil, sadəcə olaraq bir-birini candan sevən qadınla kişidir. Fərmanın qızıl vəznəli çuxası, bahalı papağı, eşmə bığı fonunda Anahitin ona olan təmənnasız sevgisi qəlbində qubar bağlamışdı.
Baqram ağanın evinə gələn Fərmanın xəlvətcə samanlığa keçməsi, iydə ağaclarının lətif rayihəsi altında Anahiti gözləməsi, qızın yaxasına düzülmüş gümüş pulların qaranlıqda cingiltisi əsərə unikal bədii lirizm qatır. Lakin romanın faciəsi də məhz bu nöqtədən baş qaldırır: İnsan öz sevgisini seçə bilir, amma tarixi seçmək iqtidarında deyildir.
Fərmanla Anahit bir-birinə yaxınlaşdıqca, onların ətrafındakı dünya bir o qədər sürətlə bir-birindən uzaqlaşır. Atası Baqramın qızının türk kişisini sevməsinə qarşı çıxması sadəcə ata qısqanclığı deyil; artıq onun şüurunda etnik mənsubiyyət insanın fərdi seçimindən üstün tutulur. Qızını Eçmiədzinə uzaqlaşdırmaq istəməsi bu milli-siyasi qarşıdurmanın nə qədər barışmaz həddə çatdığını açık şəkildə nümayiş etdirir.
Əsərin əzəmətli simalarından biri də Hacı Atakişidir. O, sadəcə bir ailənin ağsaqqalı deyil; Hacı Atakişinin simasında köhnə Zəngəzur insanının bütöv bir dünyagörüşü, torpağa bağlılığı, əsl kişilik anlayışı, sarsılmaz dini etiqadı və zəngin həyat təcrübəsi birləşir. O, hər hadisəyə dərhal hökm kəsən deyil, dərindən müşahidə edən, düşünüb təmkinli qərar çıxaran bir simadır.
Hacı Atakişinin obrazının bədii çəkisi roman irəlilədikcə daha qabarıq görünür. Çünki onun yaşadığı patriarxal dünya artıq gözlərimiz önündə dəyişməkdə, çökəkdə qalmaqdadır. Kəndin əsrlər boyu formalaşmış daxili nizamının üzərinə soyuq imperiya idarəçiliyi, pristavların özbaşınalığı, gizli siyasi maraqlar və millətlərarası münasibətləri qızışdıran xarici qüvvələr sarınır. Rus pristavının Hacı Atakişinin nüfuzundan və adından istifadə edərək erməniləri türklərin üzərinə qaldırmaq planları yerli münasibətlərin necə çirkin siyasi alətə çevrildiyini açır. Karo ilə Baqram ağanın qarşılaşması, kənddə daşnakların təsiri ilə yaranan qarşıdurmalar, keşişin və Movsesin əməlləri (məsələn, Hacı Atakişinin zəmisinin yandırılması səhnəsi) əsərin dramatik gərginliyini artırır.
Romanın sonrakı səhifələrində Nəsib bəy Yusifbəylinin təsvirə daxil olması bu baxımdan müstəsna əhəmiyyət daşıyır. Onun Hacı Atakişi və mahalın nüfuzlu ağsaqqalları ilə görüşüb-söhbət etməsi əsərdə artıq formalaşmaqda olan milli siyasi şüurun və istiqlal düşüncəsinin təntənəsidir. Nəsib bəyin baxışında məsələ təkcə çar Rusiyasının yerli idarəçiliyindən narazılıqla məhdudlaşmır; burada əsas qayə xalqın öz dövlətinə, öz doğma torpağına, sərvətlərinə və haqqına sahib çıxmasıdır. Həmin məqamda fərdi tale ilə milli tale qırılmaz şəkildə birləşir:
Fərman öz şəxsi sevgisinin taleyini xilas edə bilmir. Hacı Atakişi öz doğma mahalının sabahından və əmin-amanlığından dərin narahatlıq keçirir.
Nəsib bəy isə bütöv bir xalqın tarixi gələcəyini düşünür.
Tarix çox zaman yalnız qlobal hadisələrin soyuq xronikasını yazır. Ədəbiyyat isə həmin böyük fırtınaların altında qalan, əzilən insanın kövrək tarixini qoruyub gələcəyə daşıyır. Asif Muradzadənin romanında da tarixin sərt küləyi insanların evindən, pak sevgisindən, halal süfrəsindən və doğma kəndindən keçir.
“Ayrılığın sonu varmış” məhz bu səbəbdən sadəcə keçmiş zaman haqqında yazılmış roman deyil; o, müqəddəs yaddaş haqqında əsərdir. Yaddaş isə keçmişi sadəcə xatırlamaq üçün deyil, dünənlə sabah arasında möhkəm körpü yaratmaq üçün yaşayır. Məşədi Fərmanla Anahitin kədərli sevgisindən başlayan bu uzun yolun sonunda oxucunun qarşısında daha əzəmətli, daha uca bir sevgi ucalır — yurd sevgisi.
Bəzən ayrılıq iki insanın arasına divar çəkir, bəzən sərhədlər insanları bölür, bəzən isə bütöv nəsillər yersiz-yurdsuz qalır. Ancaq insan ürəyində və yaddaşında yaşatdığı yurddan əsla və heç vaxt ayrıla bilməz. Əgər torpaq xalqın yaddaşından silinmirsə, deməli, ayrılıq heç vaxt əbədi ola bilməz. Asif Muradzadənin bu əsərinin oxucuya ötürdüyü ən ali duyğu da məhz budur: Ayrılığın nə qədər uzun, nə qədər ağır çəkdiyini tarix təyin edə bilər, lakin onun sonunun mütləq olacağına olan sarsılmaz inamı yalnız xalqın əbədi yaddaşı yaşadır. Və o yaddaş yaşadıqca, heç bir yurd kimsəsiz, heç bir haqq unudulmuş deyil.
Şəmsi Qoca
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
07-08-2026
06-08-2026
