Meymun baxar güzgüyə, adını qoyar özgəyə, yaxud “Faşist ölkəsi” deyən Karamyanın öz soyadında gizlənən tarix
Tarix: 30-09-2026 | Saat: 09:46
Bölmə:Özəl / Gündəm / Manşet / Yazar8 | çapa göndər
Ermənistan mediasında Azərbaycana qarşı siyasi ritorikanın hansı həddə çatdığını göstərən yeni nümunələrdən biri “Aravot” qəzetində yayımlanan müsahibədir. “Dizaka Qayıdış” QHT-nin prezidenti Marqarita Karamyanla söhbətdə Azərbaycan rəhbərliyinə qarşı “cinayətkar administrasiya”, İlham Əliyevə qarşı “diktator” və “faşist” kimi ifadələr işlədilir. Azərbaycan bütövlükdə “faşist ölkəsi” kimi təqdim olunur. Bunlar sadəcə siyasi fikir ayrılığını ifadə edən sözlər deyil, qarşı tərəfə yönəlmiş ağır siyasi ittihamlardır.
Məsələ burasındadır ki, bu cür ittihamlar irəli sürülərkən onların arxasında konkret faktların olub-olmaması da ortaya qoyulmalıdır. “Faşizm” sıradan siyasi təhqir deyil. Bu anlayış XX əsrin ən ağır siyasi rejimləri, zorakılıq və kütləvi cinayətlərlə bağlı tarixi anlayışdır. Ona görə də Azərbaycanı “faşist ölkəsi” adlandıran şəxs bu sözün arxasında hansı konkret hadisənin, hansı sənədin, hansı beynəlxalq araşdırmanın dayandığını göstərməlidir. Əks halda ağır tarixi anlayışın siyasi ritorika vasitəsinə çevrilməsindən başqa nəticə ortaya çıxmır.
Karamyan isə müsahibəsində belə bir tutarlı fakt təqdim etmir. Bunun əvəzinə Azərbaycanı Qarabağ ermənilərinin tarixi və mədəni irsini məhv etməkdə, onların bölgədəki izlərini silməkdə və Ermənistan üçün daha geniş təhlükə yaratmaqda ittiham edir. Onun sözlərinə görə, Bakının məqsədi Qarabağ ermənilərinin yerli xalq olmadığını göstərmək və bununla da Azərbaycanın bölgəyə dair mövqeyini əsaslandırmaqdır.
Müsahibənin diqqət çəkən tərəfi yalnız işlədilən ifadələrin sərtliyi deyil. Burada Azərbaycanın Qarabağ siyasəti ilə bağlı bir sıra iddialar vahid siyasi tezis ətrafında birləşdirilir. Karamyanın təqdimatına görə, Bakının məqsədi yalnız Qarabağ üzərində nəzarəti təmin etmək deyil, həm də bölgənin erməni tarixi və mədəni irsinin izlərini dəyişdirməkdir. O, Şuşadakı Qazançı kilsəsi, Gəncəsər, Amaras və Dadivankla bağlı Azərbaycan siyasətini də bu çərçivədə izah edir.
Bu iddiaların hər biri ayrıca faktoloji müstəvidə araşdırıla bilər və araşdırılmalıdır. Lakin bir məsələni dəqiq ayırmaq lazımdır: Azərbaycan haqqında “faşist ölkəsi” ifadəsi Karamyanın siyasi qiymətləndirməsidir, mədəni irslə bağlı konkret iddialar isə faktlarla yoxlanmalı tezislərdir. Birincisini fakt kimi təqdim etmək nə qədər yanlışdırsa, ikincisini də araşdırmadan qəbul etmək eyni dərəcədə yanlışdır.
Lakin tarixdə sənədləşdirilmiş hadisələr də var və həmin hadisələrə göz yummaq mümkün deyil. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda baş verən faciə Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşından silinməyib. Human Rights Watch-un araşdırmaları Xocalıdan qaçan azərbaycanlı mülki şəxslərin erməni qüvvələri tərəfindən öldürüldüyünü sənədləşdirib. Təşkilat sonrakı açıqlamalarından birində də Xocalıda mülki şəxslərin ölümünə görə birbaşa məsuliyyətin Qarabağ erməni qüvvələrinin üzərinə düşdüyünü bildirib.
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin materiallarında da Xocalı hadisələrinə dair müstəqil mənbələrdə yüzlərlə azərbaycanlı mülki şəxsin öldürüldüyü, yaralandığı və ya girov götürüldüyünün göstərildiyi qeyd olunub. Məhkəmə hadisələrin bəzi detalları, o cümlədən qaçan əhali üçün təhlükəsiz dəhlizin olub-olmaması barədə müxtəlif məlumatların mövcudluğunu da vurğulayıb.
Deməli, Azərbaycan haqqında “faşist” kimi ağır bir siyasi hökm verən şəxsdən konkret fakt tələb etmək tamamilə əsaslıdır. Eyni zamanda, Xocalıda öldürülmüş mülki şəxslərin taleyini, qadın və uşaqların ölümünü, həmin gecənin nəticələrini də tarixi yaddaşdan silmək mümkün deyil. Xocalı faciəsinin üstündən illər keçməsi onun Azərbaycan cəmiyyətindəki mənəvi və tarixi əhəmiyyətini aradan qaldırmayıb.
Xocalıda öldürülən körpələr də tarixdir. Günahsız insanların ölümü də tarixdir. Onların ailələrinin yaşadığı faciə də tarixdir. Bu insanların xatirəsini siyasi ritorikanın arxasında gizlətmək mümkün deyil. Əgər keçmişin ağrılarını siyasi arqumentə çevirmək istəyiriksə, onda keçmişdə baş vermiş hadisələrə eyni ölçü ilə yanaşmaq lazımdır.
Burada bir məqam da xüsusilə diqqət çəkir. Azərbaycanı “faşist ölkəsi” adlandıran Marqarita Karamyan bəlkə bir gün öz soyadının tarixçəsi barədə də düşünə bilər. “Karamyan” soyadının mənşəyi haqqında müxtəlif izahlar mövcuddur. Azərbaycan folklorşünaslıq mənbələrindən birində bu soyad türk dillərində mərhəmət, lütf, lütfkar mənaları bildirən “kərəm” sözü ilə əlaqələndirilir və “Kərəm” şəxs adından yarandığı izah olunur. Həmin mənbədə “Karamyan” soyadı “Kərəm”, “Karam”, “Kerem” kimi ad və soyadlarla müqayisə edilir. Digər etimoloji mənbələrdə isə Karamyan/Karamanyan formaları Karaman adı və toponimi ilə əlaqələndirilir. Yəni soyadın mənşəyi barədə müxtəlif izahların mövcudluğu özü də bu məsələyə sadə və yekdil hökm verməyin düzgün olmadığını göstərir.
Yəni başqalarını “gəlmə”, “yad” və hətta “faşist” adlandırmazdan əvvəl insanın öz adının və soyadının tarixində hansı izlərin olduğunu düşünməsi pis fikir olmazdı. Tarixin ironiyası bəzən siyasi ritorikadan daha güclü danışır: insan başqasının kimliyinə hökm verərkən öz adının keçdiyi coğrafiyanı, dil qatlarını və tarixi əlaqələri də xatırlamalıdır.
Karamyanın ritorikası bununla məhdudlaşmır. O, Azərbaycan rəhbərliyinin Qarabağdan sonra Ermənistanın özünə yönəlmiş daha geniş məqsədlər güddüyünü iddia edir. Müsahibədə İlham Əliyev “faşist” adlandırılır və Azərbaycanın Ermənistanı hərbi yolla deyil, başqa vasitələrlə ələ keçirməyə çalışdığı irəli sürülür. Bu iddialar da müsahibə sahibinin siyasi mövqeyi kimi təqdim olunur və onların hər biri ayrıca faktlarla qiymətləndirilməlidir.
Müsahibənin digər mühüm hissəsi Karamyanın Azərbaycan dövlət rəhbərliyinin beynəlxalq məhkəmə qarşısında məsuliyyətə cəlb edilməsinə dair çağırışıdır. O, İlham Əliyevin və “bütün administrasiyasının” Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi qarşısında dayanmalı olduğunu bildirir. Burada da siyasi çağırışla hüquqi faktı bir-birindən ayırmaq lazımdır. Bir şəxsin məhkəmə qarşısında dayanmalı olduğunu söyləməsi həmin şəxsin hüquqi təqsirinin artıq məhkəmə tərəfindən müəyyən edildiyi anlamına gəlmir.
Karamyanın bu mövqeyinin daha əvvəlki açıqlamalarında da oxşar xətt görünür. “Aravot”a əvvəlki müsahibələrindən birində o, Azərbaycanı Qarabağ ermənilərinin köçürülməsi, müharibə cinayətləri və digər ağır ittihamlarla əlaqələndirib. Belə açıqlamalar göstərir ki, söhbət yalnız bir müsahibədə işlədilmiş ifadələrdən deyil, onun uzun müddətdir müdafiə etdiyi siyasi mövqedən gedir.
Beləliklə, “Aravot”dakı müsahibə yalnız bir QHT rəhbərinin sərt ifadələrindən ibarət deyil. Burada Ermənistanın müəyyən ictimai-siyasi çevrələrində Azərbaycana münasibətdə formalaşan daha geniş diskurs görünür. Azərbaycan “cinayətkar”, “faşist”, rəhbərliyi “diktator”, Qarabağdakı siyasəti isə mədəni irsin məhv edilməsi kimi təqdim edilir. Bu ifadələrin hər birinin hüquqi və faktoloji əsasları ayrıca araşdırılmalıdır, amma onların Ermənistan informasiya məkanında işlədilməsi artıq müşahidə edilən faktdır.
Azərbaycan tərəfinə yönəlmiş belə ağır ittihamlara cavab verərkən isə yalnız emosional qarşılıq vermək kifayət etmir. Ən doğru yol hər bir iddianı konkret fakt qarşısında qoymaqdır. “Faşist” deyirsinizsə, fakt göstərin. “Soyqırım” deyirsinizsə, hüquqi meyarları və sübutları ortaya qoyun. “Mədəni irsin məhv edilməsi” deyirsinizsə, konkret abidə, konkret tarix və konkret hərəkət üzrə sənədləşdirilmiş məlumat təqdim edin.
Eyni tələb qarşı tərəfin özünə də şamil olunmalıdır. Xocalı haqqında danışarkən də, Qarabağdakı mədəni irs haqqında danışarkən də, 30 ildən artıq davam edən münaqişənin tarixini qiymətləndirərkən də eyni meyar işləməlidir. Bir tərəfin qurbanlarını xatırlayıb digər tərəfin qurbanlarını unutmaq obyektiv tarixçilik deyil.
Karamyan Azərbaycanı “faşist ölkəsi” adlandırır. Bu ifadənin ağırlığını nəzərə alaraq ona veriləcək ən sadə sual da elə budur: konkret faktınız haradadır?
Tarix emosional sözlərlə deyil, sənədlərlə danışır. Xocalının da sənədləri, şahidləri və qurbanları var. Onların səsi isə illər keçdiyi üçün eşidilməz olmayıb.
Şəmsi Qoca
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 30-09-2026 | Saat: 09:46
Bölmə:Özəl / Gündəm / Manşet / Yazar8 | çapa göndər
Ermənistan mediasında Azərbaycana qarşı siyasi ritorikanın hansı həddə çatdığını göstərən yeni nümunələrdən biri “Aravot” qəzetində yayımlanan müsahibədir. “Dizaka Qayıdış” QHT-nin prezidenti Marqarita Karamyanla söhbətdə Azərbaycan rəhbərliyinə qarşı “cinayətkar administrasiya”, İlham Əliyevə qarşı “diktator” və “faşist” kimi ifadələr işlədilir. Azərbaycan bütövlükdə “faşist ölkəsi” kimi təqdim olunur. Bunlar sadəcə siyasi fikir ayrılığını ifadə edən sözlər deyil, qarşı tərəfə yönəlmiş ağır siyasi ittihamlardır.
Məsələ burasındadır ki, bu cür ittihamlar irəli sürülərkən onların arxasında konkret faktların olub-olmaması da ortaya qoyulmalıdır. “Faşizm” sıradan siyasi təhqir deyil. Bu anlayış XX əsrin ən ağır siyasi rejimləri, zorakılıq və kütləvi cinayətlərlə bağlı tarixi anlayışdır. Ona görə də Azərbaycanı “faşist ölkəsi” adlandıran şəxs bu sözün arxasında hansı konkret hadisənin, hansı sənədin, hansı beynəlxalq araşdırmanın dayandığını göstərməlidir. Əks halda ağır tarixi anlayışın siyasi ritorika vasitəsinə çevrilməsindən başqa nəticə ortaya çıxmır.
Karamyan isə müsahibəsində belə bir tutarlı fakt təqdim etmir. Bunun əvəzinə Azərbaycanı Qarabağ ermənilərinin tarixi və mədəni irsini məhv etməkdə, onların bölgədəki izlərini silməkdə və Ermənistan üçün daha geniş təhlükə yaratmaqda ittiham edir. Onun sözlərinə görə, Bakının məqsədi Qarabağ ermənilərinin yerli xalq olmadığını göstərmək və bununla da Azərbaycanın bölgəyə dair mövqeyini əsaslandırmaqdır.
Müsahibənin diqqət çəkən tərəfi yalnız işlədilən ifadələrin sərtliyi deyil. Burada Azərbaycanın Qarabağ siyasəti ilə bağlı bir sıra iddialar vahid siyasi tezis ətrafında birləşdirilir. Karamyanın təqdimatına görə, Bakının məqsədi yalnız Qarabağ üzərində nəzarəti təmin etmək deyil, həm də bölgənin erməni tarixi və mədəni irsinin izlərini dəyişdirməkdir. O, Şuşadakı Qazançı kilsəsi, Gəncəsər, Amaras və Dadivankla bağlı Azərbaycan siyasətini də bu çərçivədə izah edir.
Bu iddiaların hər biri ayrıca faktoloji müstəvidə araşdırıla bilər və araşdırılmalıdır. Lakin bir məsələni dəqiq ayırmaq lazımdır: Azərbaycan haqqında “faşist ölkəsi” ifadəsi Karamyanın siyasi qiymətləndirməsidir, mədəni irslə bağlı konkret iddialar isə faktlarla yoxlanmalı tezislərdir. Birincisini fakt kimi təqdim etmək nə qədər yanlışdırsa, ikincisini də araşdırmadan qəbul etmək eyni dərəcədə yanlışdır.
Lakin tarixdə sənədləşdirilmiş hadisələr də var və həmin hadisələrə göz yummaq mümkün deyil. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda baş verən faciə Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşından silinməyib. Human Rights Watch-un araşdırmaları Xocalıdan qaçan azərbaycanlı mülki şəxslərin erməni qüvvələri tərəfindən öldürüldüyünü sənədləşdirib. Təşkilat sonrakı açıqlamalarından birində də Xocalıda mülki şəxslərin ölümünə görə birbaşa məsuliyyətin Qarabağ erməni qüvvələrinin üzərinə düşdüyünü bildirib.
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin materiallarında da Xocalı hadisələrinə dair müstəqil mənbələrdə yüzlərlə azərbaycanlı mülki şəxsin öldürüldüyü, yaralandığı və ya girov götürüldüyünün göstərildiyi qeyd olunub. Məhkəmə hadisələrin bəzi detalları, o cümlədən qaçan əhali üçün təhlükəsiz dəhlizin olub-olmaması barədə müxtəlif məlumatların mövcudluğunu da vurğulayıb.
Deməli, Azərbaycan haqqında “faşist” kimi ağır bir siyasi hökm verən şəxsdən konkret fakt tələb etmək tamamilə əsaslıdır. Eyni zamanda, Xocalıda öldürülmüş mülki şəxslərin taleyini, qadın və uşaqların ölümünü, həmin gecənin nəticələrini də tarixi yaddaşdan silmək mümkün deyil. Xocalı faciəsinin üstündən illər keçməsi onun Azərbaycan cəmiyyətindəki mənəvi və tarixi əhəmiyyətini aradan qaldırmayıb.
Xocalıda öldürülən körpələr də tarixdir. Günahsız insanların ölümü də tarixdir. Onların ailələrinin yaşadığı faciə də tarixdir. Bu insanların xatirəsini siyasi ritorikanın arxasında gizlətmək mümkün deyil. Əgər keçmişin ağrılarını siyasi arqumentə çevirmək istəyiriksə, onda keçmişdə baş vermiş hadisələrə eyni ölçü ilə yanaşmaq lazımdır.
Burada bir məqam da xüsusilə diqqət çəkir. Azərbaycanı “faşist ölkəsi” adlandıran Marqarita Karamyan bəlkə bir gün öz soyadının tarixçəsi barədə də düşünə bilər. “Karamyan” soyadının mənşəyi haqqında müxtəlif izahlar mövcuddur. Azərbaycan folklorşünaslıq mənbələrindən birində bu soyad türk dillərində mərhəmət, lütf, lütfkar mənaları bildirən “kərəm” sözü ilə əlaqələndirilir və “Kərəm” şəxs adından yarandığı izah olunur. Həmin mənbədə “Karamyan” soyadı “Kərəm”, “Karam”, “Kerem” kimi ad və soyadlarla müqayisə edilir. Digər etimoloji mənbələrdə isə Karamyan/Karamanyan formaları Karaman adı və toponimi ilə əlaqələndirilir. Yəni soyadın mənşəyi barədə müxtəlif izahların mövcudluğu özü də bu məsələyə sadə və yekdil hökm verməyin düzgün olmadığını göstərir.
Yəni başqalarını “gəlmə”, “yad” və hətta “faşist” adlandırmazdan əvvəl insanın öz adının və soyadının tarixində hansı izlərin olduğunu düşünməsi pis fikir olmazdı. Tarixin ironiyası bəzən siyasi ritorikadan daha güclü danışır: insan başqasının kimliyinə hökm verərkən öz adının keçdiyi coğrafiyanı, dil qatlarını və tarixi əlaqələri də xatırlamalıdır.
Karamyanın ritorikası bununla məhdudlaşmır. O, Azərbaycan rəhbərliyinin Qarabağdan sonra Ermənistanın özünə yönəlmiş daha geniş məqsədlər güddüyünü iddia edir. Müsahibədə İlham Əliyev “faşist” adlandırılır və Azərbaycanın Ermənistanı hərbi yolla deyil, başqa vasitələrlə ələ keçirməyə çalışdığı irəli sürülür. Bu iddialar da müsahibə sahibinin siyasi mövqeyi kimi təqdim olunur və onların hər biri ayrıca faktlarla qiymətləndirilməlidir.
Müsahibənin digər mühüm hissəsi Karamyanın Azərbaycan dövlət rəhbərliyinin beynəlxalq məhkəmə qarşısında məsuliyyətə cəlb edilməsinə dair çağırışıdır. O, İlham Əliyevin və “bütün administrasiyasının” Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi qarşısında dayanmalı olduğunu bildirir. Burada da siyasi çağırışla hüquqi faktı bir-birindən ayırmaq lazımdır. Bir şəxsin məhkəmə qarşısında dayanmalı olduğunu söyləməsi həmin şəxsin hüquqi təqsirinin artıq məhkəmə tərəfindən müəyyən edildiyi anlamına gəlmir.
Karamyanın bu mövqeyinin daha əvvəlki açıqlamalarında da oxşar xətt görünür. “Aravot”a əvvəlki müsahibələrindən birində o, Azərbaycanı Qarabağ ermənilərinin köçürülməsi, müharibə cinayətləri və digər ağır ittihamlarla əlaqələndirib. Belə açıqlamalar göstərir ki, söhbət yalnız bir müsahibədə işlədilmiş ifadələrdən deyil, onun uzun müddətdir müdafiə etdiyi siyasi mövqedən gedir.
Beləliklə, “Aravot”dakı müsahibə yalnız bir QHT rəhbərinin sərt ifadələrindən ibarət deyil. Burada Ermənistanın müəyyən ictimai-siyasi çevrələrində Azərbaycana münasibətdə formalaşan daha geniş diskurs görünür. Azərbaycan “cinayətkar”, “faşist”, rəhbərliyi “diktator”, Qarabağdakı siyasəti isə mədəni irsin məhv edilməsi kimi təqdim edilir. Bu ifadələrin hər birinin hüquqi və faktoloji əsasları ayrıca araşdırılmalıdır, amma onların Ermənistan informasiya məkanında işlədilməsi artıq müşahidə edilən faktdır.
Azərbaycan tərəfinə yönəlmiş belə ağır ittihamlara cavab verərkən isə yalnız emosional qarşılıq vermək kifayət etmir. Ən doğru yol hər bir iddianı konkret fakt qarşısında qoymaqdır. “Faşist” deyirsinizsə, fakt göstərin. “Soyqırım” deyirsinizsə, hüquqi meyarları və sübutları ortaya qoyun. “Mədəni irsin məhv edilməsi” deyirsinizsə, konkret abidə, konkret tarix və konkret hərəkət üzrə sənədləşdirilmiş məlumat təqdim edin.
Eyni tələb qarşı tərəfin özünə də şamil olunmalıdır. Xocalı haqqında danışarkən də, Qarabağdakı mədəni irs haqqında danışarkən də, 30 ildən artıq davam edən münaqişənin tarixini qiymətləndirərkən də eyni meyar işləməlidir. Bir tərəfin qurbanlarını xatırlayıb digər tərəfin qurbanlarını unutmaq obyektiv tarixçilik deyil.
Karamyan Azərbaycanı “faşist ölkəsi” adlandırır. Bu ifadənin ağırlığını nəzərə alaraq ona veriləcək ən sadə sual da elə budur: konkret faktınız haradadır?
Tarix emosional sözlərlə deyil, sənədlərlə danışır. Xocalının da sənədləri, şahidləri və qurbanları var. Onların səsi isə illər keçdiyi üçün eşidilməz olmayıb.
Şəmsi Qoca
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
30-09-2026
29-09-2026
