“QUTADĞU BİLİG” ƏSƏRİNDƏ ELM VƏ ALİM OBRAZI: BİLİK, TƏFƏKKÜR VƏ ŞƏXSİYYƏT KONTEKSTİNDƏ
Tarix: 18-09-2026 | Saat: 10:24
Bölmə:Özəl | çapa göndər
KAMAL CAMALOV
Pedaqogika elmlər doktoru,
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun professoru
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
“Qızıl Qələm” mükafatı laureatı
E-mail: kamal.camalov@gmail.com
https://orcid.org/0000-0003-1977-7250
Elm insan cəmiyyətinin inkişafını, onun dünyanı dərk etməsini və mövcud problemlərin elmi əsaslarla həllini təmin edən mühüm sosial-mədəni institutlardan biridir. İnsanlığın tarixi inkişafının müxtəlif mərhələlərində əldə edilmiş elmi biliklər təbiət və cəmiyyət hadisələrinin mahiyyətinin daha dərindən öyrənilməsinə, yeni texnologiyaların meydana gəlməsinə, istehsal və idarəetmə proseslərinin təkmilləşdirilməsinə, eləcə də insanların həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə mühüm təsir göstərmişdir. Bu baxımdan elm yalnız müəyyən fakt və məlumatların məcmusu deyil, həm də obyektiv həqiqətin araşdırılması, sistemləşdirilməsi və əsaslandırılması prosesidir.
Elmin inkişafında əsas rol oynayan amillərdən biri elmi fəaliyyətlə məşğul olan insanların – alimlərin və tədqiqatçıların intellektual potensialı, yaradıcılığı, elmi dünyagörüşü və uzunmüddətli araşdırmalarıdır. Elm adamı mövcud bilikləri mənimsəməklə kifayətlənmir, eyni zamanda yeni suallar irəli sürür, problemlərin həlli yollarını araşdırır və əldə etdiyi nəticələri elmi ictimaiyyətin müzakirəsinə təqdim edir. Bu fəaliyyət böyük səbir, ardıcıllıq, məsuliyyət və intellektual əmək tələb edir. Buna görə də elm adamlarına hörmət və onların əməyinin layiqincə qiymətləndirilməsi elmi tərəqqinin sosial əsaslarından biri hesab edilə bilər.
Elm adamlarına göstərilən hörmət, ilk növbədə, onların şəxsiyyətinə deyil, elmi fəaliyyətin mahiyyətinə, intellektual əməyinə və cəmiyyətin inkişafına verdikləri töhfələrə verilən dəyər kimi nəzərdən keçirilməlidir. Elmi nəticələrin obyektiv şəkildə qiymətləndirilməsi, müəlliflik hüquqlarının qorunması, akademik dürüstlük prinsiplərinə riayət olunması və elmi əməyin ictimaiyyət tərəfindən tanınması elmi mühitin sağlam formalaşmasına şərait yaradır. Eyni zamanda, elmi nüfuzun yalnız titul və mövqelərlə deyil, aparılan tədqiqatların keyfiyyəti, metodoloji əsaslılığı, yeniliyi və elmi əhəmiyyəti ilə müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Müasir dövrdə elmin cəmiyyət həyatındakı rolu daha da genişlənmişdir. İnformasiya və texnologiyaların sürətli inkişafı, qlobal ekoloji problemlər, səhiyyə, enerji, ərzaq təhlükəsizliyi və sosial inkişafla bağlı məsələlər elmi araşdırmalara olan ehtiyacı artırır. Belə bir şəraitdə elmi düşüncənin, tənqidi yanaşmanın və sübuta əsaslanan biliklərin cəmiyyətdə təşviqi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Elmi biliklərə hörmət həm də insanların məlumatı düzgün qiymətləndirmək, etibarlı mənbə ilə əsassız iddianı fərqləndirmək və qərarlarını əsaslandırılmış məlumatlara söykəndirmək bacarığının inkişafına xidmət edir.
Elm və elm adamlarına münasibət eyni zamanda təhsil və gənc nəslin dünyagörüşünün formalaşması ilə sıx bağlıdır. Gənclərin elmi fəaliyyətə marağının artırılması, tədqiqat mədəniyyətinin formalaşdırılması və alimlərin fəaliyyətinin nümunə kimi təqdim edilməsi gələcək elmi potensialın inkişafına mühüm töhfə verə bilər. Tarix boyu müxtəlif elm sahələrində mühüm kəşflər etmiş alimlərin irsi göstərir ki, elmi tərəqqi ardıcıl əmək, sərbəst düşüncə, müşahidə, təcrübə və intellektual axtarışların nəticəsi kimi meydana çıxır. Bu baxımdan elm adamlarının fəaliyyətinin öyrənilməsi yalnız keçmiş elmi nailiyyətlərin tanınması deyil, həm də gələcək nəsillərin elmi dünyagörüşünün formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Bu baxımdan, elmə və elm adamlarına hörmət ideyasının köklərini qədim türk-müsəlman düşüncə ənənəsində də görmək mümkündür. Balasaqunlu Yusifin “Tafraç Buğra Qaraxan əbu Əli Həsən ibn Süleyman Arslan Qaraxana həsr etmiş” “Qutadğu bilig” əsərində bilik, ağıl və kamillik insanın və cəmiyyətin düzgün inkişafının əsas şərtləri kimi təqdim olunur; bu yanaşma elmi biliyə və onu yaradan, yaşadan müdrik insanlara verilən dəyərin tarixi-mədəni əsaslarını göstərir.
Elm əhli seyrəkdir, elmsizlər çox,
Nadan tutub yeri, alimə yer yox.
Başsızlar başlıya düşmən kəsilib,
Ədavət ülfəti ortadan silib
[Bax: Qutadğu bilig. Bakı: 2002, səh.34]
Şeirdə şairin sosial mühitlə əlaqəsi kontekstində emosional və psixoloji vəziyyəti, peşmançılıq və nifrət hissləri müşahidə olunur. “Elm əhli seyrəkdir, elmsizlər çox” ifadəsi cəmiyyətdə elmi və intellektual sahələrin zəifləməsindən narahatlığını ifadə edir. Şair elmin yeganə bilik mənbəyi olduğunu, şəxsi inkişafın və intellektual inkişafın əsas mənbəyi olduğunu deyir.
“Nadan tutub yeri, alimə yer yox” ifadəsində ölkənin prioritetlərinin pozulmasını ifadə edir. Pedaqoji yanaşmadan bu vəziyyəti uşağın və ya gəncin formalaşdığı sosial mühitin onun dünyagörüşünə təsiri ilə əlaqələndirmək olar. Əgər bir cəmiyyətdə bilik, düşüncə, əxlaq, mənəviyyat yox, cəhalət və yalan davranış vurğulanırsa, bu, mənfi şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin formalaşmasının əlaməti deməkdir.
“Başsızlar başlıya düşmən kəsilib” ifadəsində şairin emosional reaksiyası daha da kəskinləşir. Psixoloji baxımdan burada sosial müqayisə, intellektual üstünlüyün qəbul edilməməsi və müdafiə xarakterli düşmənçilik kimi münasibətlər müşahidə olunur. Şairin “başlı” adlandırdığı savadlı və düşünən insanlara qarşı nadanların düşmən münasibəti onun daxili narazılığını və sosial mühitdən doğan məyusluğunu gücləndirir.
Sonuncu misra – “Ədavət ülfəti ortadan silib” – şeirin sosial-psixoloji mahiyyətini ümumiləşdirir. Burada düşmənçilik və qarşıdurmanın insanlararası münasibətlərdə etimadı, əməkdaşlığı və ünsiyyəti zəiflətməsi vurğulanır. Pedaqoji baxımdan isə bu fikir sağlam sosial-emosional mühitin yaradılmasının əhəmiyyətini önə çıxarır.
Şəhərdə fərdin emosional həyatı daha geniş sosial və pedaqoji problemə – cəmiyyətdə elmin, təhsilin, əxlaqın və sağlam mədəniyyətin qorunması probleminə çevrilir.
Alim öz elm ini dilləndirməsə,
Yoxdur o elmdən fayda heç kəsə.
Elm ilə təfəkkür qan addır qoşa,
Bacarsan qanadlan, yüksəl günəşə
[Bax: Qutadğu bilig. Bakı: 2002, səh.34].
Şair bu poetik parçada elmin yalnız əldə olunmasını deyil, onun cəmiyyətə ötürülməsini və insanın inkişafına xidmət etməsini əsas pedaqoji prinsip kimi irəli sürür. Alimin öz biliyini paylaşması burada fərdi intellektual potensialın sosial faydaya çevrilməsi kimi dəyərləndirilir. “Təbiidir ki, alimin, ixtiraçının fikri prosesində anlayışlarla yanaşı əyani obrazlar da bu və ya başqa şəkildə iştirak edir”. Bu baxımdan bilik təkcə şəxsi resurs deyil, həm də başqalarının intellektual və mənəvi inkişafına təsir göstərən vacib bir vasitədir.
Fikirlərin davamlılığı göstərir ki, bilik və onun paylaşılması bir-birindən ayrılmaz anlayışlar kimi təqdim olunur. İnsan əldə etdiyi elmi bilikləri ünsiyyət və öyrətmə yolu ilə başqalarına çatdırdıqda həmin bilik pedaqoji funksionallıq qazanır. Bu yanaşma müasir pedaqogikada öyrənmənin sosial xarakteri, qarşılıqlı öyrənmə və bilik mübadiləsi prinsipləri ilə səsləşir.
Şeirdə elm anlayışını düşüncə ilə əlaqələndirmək xüsusilə vacibdir. Əgər elm insanın bilik bazasını rəsmiləşdirirsə, onda düşüncə insanın biliklərinin müəyyən edilməsinə, təhlil edilməsinə, çatdırılmasına və yeni nəticələr tapılmasına imkan verir. Buna görə də, şairin intellektual inkişafı məlumat toplamaqla məhdudlaşır; bu, yaradıcı düşünmək, hiss etmək və hərəkət etmək qabiliyyəti ilə bağlıdır.
“Elm ilə təfəkkür qanaddır qoşa” fikri pedaqoji-psixoloji baxımdan insanın intellektual potensialının reallaşmasının iki əsas dayağını simvollaşdırır. Burada “qanad” metaforası inkişaf, yüksəliş və özünüreallaşdırma ideyasını ifadə edir. “Təfəkkürün inkişafının ana xəttini fikri əməliyyatların formalaşması təşkil edir”. İnsanın elm və təfəkkür vəhdətinə yiyələnməsi onun həm idrak imkanlarının, həm də şəxsiyyət kimi inkişafının genişlənməsinə şərait yaradır.
Son olaraq, “Bacarsan qanadlan, yüksəl günəşə” çağırışı şagird və ya öyrənən şəxs üçün inkişaf motivasiyasının formalaşdırılması baxımından səciyyəvidir. Şair insanı mövcud bilik səviyyəsi ilə kifayətlənməməyə, öz intellektual imkanlarını genişləndirməyə və daha yüksək məqsədlərə yönəlməyə səsləyir. Psixoloji baxımdan bu, özünəinamın, nailiyyət motivasiyasının, məqsədyönlülüyün və özünüinkişaf tələbatının gücləndirilməsi kimi izah oluna bilər.
Şairin poetik mövqeyində elm insanın daxilində qalan, düşüncə vasitəsi kimi şərh olunan və həm fərdin, həm də cəmiyyətin inkişafına töhfə vermək üçün paylaşılan passiv informasiya deyil.
Cahanı tutmağa zəkavət gərək,
Xalqı ram etməyə fərasət, ürək.
Aləmi əql ilə tutdu cahangir,
Xəlqi ram eləyən elmin sehridir.
Yarandığı gündən yoldadır bəşər,
Udur bu yürüşü yalnız aqillər
[Bax: Qutadğu bilig. Bakı: 2002, səh.35].
Şeirin bu bölməsində insanın və cəmiyyətin inkişafında intellektual qabiliyyətlərlə sosial davranış bacarıqları arasındakı əlaqə ön plana çəkilir. Şair “zəkavat”, “fərasət” və “ürək” anlayışlarını təkcə bilik və düşüncə ilə deyil, həm də vəziyyətin köməyi ilə yüksək sosial nəticə ilə təqdim edir. Bu, insanlarla münasibətlər qurmaq və xoşməramlılıq göstərmək bacarığına nail olmaq imkanını ifadə edir.
Pedaqoji baxımdan bu yanaşma şəxsi formalaşmaya kompleks yanaşma tələb edir. İnsanın intellektual potensialının inkişafı onun sosial və emosional əhval-ruhiyyəsi ilə müəyyən edilir. “İnsanın sosial rolu ilə sosial münasibətləri bir-biri ilə uzlaşdıqda, sosial yeniliklər bilavasitə davranışda ifadə olunur”. Zəka sosial vəziyyətləri adekvat etməyə və “ürək” məqsədə inam, qətiyyət və məsuliyyət nümayiş etdirməyə imkan verən psixoloji keyfiyyətdir. Görünür, Balasaqunlu Yusif uğurlu şəxsiyyət modelini yalnız vəziyyətinin düzgün qiymətləndirildiyini və insanlara sağlam münasibət bəslədiyini düşünən “çox bilən” insan çərçivəsində müqayisə edir.
“Aləmi əql ilə tutdu cahangir” ifadəsində isə “aləmi tutmaq” fiziki hökmranlıqdan daha geniş fəlsəfi məna daşıyır. Burada əqlin insanın dünyanı dərk etməsində və ona təsir göstərməsində əsas vasitə olması ideyası diqqət çəkir. Fəlsəfi aspektdən yanaşdıqda, şair insanın dünyadakı mövqeyini zor və fiziki güclə deyil, rasional düşüncə və intellektual üstünlüklə əlaqələndirir.
Bununla yanaşı, “Xəlqi ram eləyən elmin sehridir” fikri hakimiyyət anlayışının mahiyyətinə fərqli rakursdan yanaşmağa imkan verir. Burada “ram etmək” anlayışını insanları məcbur etmək kimi deyil, elm, ideya və intellektin insan şüuruna təsir gücü kimi şərh etmək daha məqsədəuyğundur. Psixoloji baxımdan insan davranışına ən davamlı təsir onun düşüncəsinə və inanc sisteminə təsir göstərməklə mümkündür. Bu baxımdan elm fiziki məcburetmənin alternativi kimi inandırma və şüurlu qəbul mexanizmini meydana çıxarır.
Son iki misrada isə şair fərdi səviyyədən çıxaraq bəşəri inkişafın fəlsəfi mənzərəsini yaradır. “Yarandığı gündən yoldadır bəşər” ifadəsində insan tarixinin daim hərəkət və dəyişmə prosesində olması fikri ifadə edilir. “Yürüş” metaforası burada yalnız zaman daxilində irəliləyiş deyil, insanın idraki, sosial və mənəvi kamilləşmə prosesini simvollaşdırır. Bu prosesin “aqillər” tərəfindən davam etdirilməsi isə tarixi tərəqqidə düşünən və uzaqgörən insanların rolunu önə çəkir.
Bu baxımdan şairin fəlsəfi mövqeyində tərəqqinin əsas subyekti insanın rasional və şüurlu fəaliyyətidir. İnsan öz ağlı və idrak imkanları vasitəsilə yalnız mövcud reallığı dərk etmir, həm də onu dəyişdirmək və gələcəyə istiqamətləndirmək imkanına malik olur.
Parçada əvvəlki nümunədən fərqli olaraq əsas ideya elmin faydalılığından deyil, zəka və intellektin fərdi və ictimai proseslərə təsir gücündən qaynaqlanır. Şairin təqdim etdiyi insan modeli zəkalı, fərasətli, iradəli və sosial münasibətlərdə təsirli olan şəxsiyyət modelidir. Pedaqoji müstəvidə bu, şəxsiyyətin intellektual və sosial keyfiyyətlərinin vəhdətini; psixoloji müstəvidə – inandırma, motivasiya, iradə və sosial təsir mexanizmlərini; fəlsəfi müstəvidə isə əqlin bəşəri tərəqqinin aparıcı qüvvəsi olması ideyasını ifadə edir.
Hər hansı dövrdə rütbə, xəzinə,
Kimə şölə saçıb? Alim üzünə.
Kişinin eybini nə silər? İdrak,
Elmin bulağıdır, onu qılan pak.
Elm, zəka sənə verm sə murad,
Yalnız bundan sonra qılınca əl at
[Bax: Qutadğu bilig. Bakı: 2002, səh.35].
Bu poetik parçada şair insanın sosial mövqeyini müəyyən edən zahiri göstəricilərlə onun intellektual-mənəvi keyfiyyətləri arasında fərq qoyur. “Rütbə” və “xəzinə” sosial statusu və maddi imkanları, “alim” isə insanın intellektual və mənəvi dəyərini simvollaşdırır. Şairin mövqeyinə görə, sosial status və maddi sərvət insanın əsl mahiyyətini müəyyənləşdirən əsas meyarlar deyil. Bu yanaşma şəxsiyyətin xarici status göstəricilərindən daha çox daxili psixoloji resursları ilə qiymətləndirilməsi ideyasını önə çıxarır.
“Kişinin eybini nə silər? İdrak” fikri parçanın psixoloji mərkəzini təşkil edir. Burada “eyb”i yalnız mənəvi qüsur kimi deyil, insanın öz davranışındakı çatışmazlıqları dərk etməməsi və onları aradan qaldırmaq imkanından məhrum olması kimi də şərh etmək mümkündür. İdrak bu baxımdan insanın özünü və davranışını dərk etməsinə, səhvlərini qiymətləndirməsinə və davranışını yenidən təşkil etməsinə imkan verən mexanizm kimi təqdim olunur.
Bu məqam Jan Piajenin idrak inkişafı ilə bağlı yanaşması ilə səsləşdirilə bilər. Piaje insanın düşünmə qabiliyyətinin inkişafını onun ətraf aləmlə qarşılıqlı fəaliyyəti və təcrübəni mənalandırması ilə əlaqələndirirdi. Bu perspektivdən şairin “idrak” anlayışı insanın sadəcə məlumat əldə etməsini deyil, dərk etmə və öz fəaliyyətinə şüurlu münasibət formalaşdırma qabiliyyətini ifadə edir.
Digər tərəfdən, Lev Vıqotskinin sosial-mədəni yanaşması ilə də müəyyən paralel qurmaq mümkündür. Viqotskiyə görə yüksək psixi funksiyaların inkişafında sosial mühit və ünsiyyət mühüm rol oynayır. Şairin “elm”i insanı “pak” edən qüvvə kimi təqdim etməsi bu baxımdan biliyin yalnız fərdi sərvət olmadığını, şəxsiyyətin sosial və mənəvi formalaşmasına təsir göstərən amil olduğunu göstərir.
“Elmin bulağıdır, onu qılan pak” ifadəsi isə elmi biliklə mənəvi özünütənzimləmə arasında əlaqə yaradır. Burada “paklıq” fiziki deyil, şüurun aydınlığı, özünüdərk, davranış məsuliyyəti və mənəvi yetkinlik mənasında başa düşülə bilər. Pedaqoji baxımdan bu, təhsilin yalnız informasiya ötürmək funksiyası ilə məhdudlaşmadığını, həm də şəxsiyyətin dəyər və davranış sisteminin formalaşmasına xidmət etdiyini göstərir.
Son iki misrada şair intellektual hazırlığı fəaliyyətdən əvvəl gələn şərt kimi təqdim edir:
“Elm, zəka sənə versə murad,
Yalnız bundan sonra qılınca əl at”.
Burada “qılınc”ı konkret silah mənasında deyil, fəaliyyət, mübarizə, qərar və güc tətbiqi simvolu kimi interpretasiya etmək daha məhsuldardır. Şairin fəlsəfi mövqeyinə görə, insan əvvəlcə elm və zəka ilə düşünməli, sonra fəaliyyətə keçməlidir. Bu, psixoloji baxımdan qərarvermə, impulsların idarə olunması və məqsədyönlü davranış anlayışları ilə əlaqələndirilə bilər.
Bu fikir Daniel Kanemanın insan düşüncəsinin sürətli və intuitiv, eləcə də daha yavaş və düşünülmüş proseslərdən ibarət olması haqqında nəzəri çərçivəsi ilə maraqlı şəkildə əlaqələndirilə bilər. Şairin “əvvəl elm və zəka, sonra qılınc” məntiqində də impulsiv hərəkətdən əvvəl idraki qiymətləndirmənin zəruriliyi vurğulanır. Lakin burada diqqətli olmaq lazımdır: Kanemanın nəzəriyyəsi şeirin birbaşa mənbəyi və ya izahı deyil, yalnız müasir psixologiya ilə müqayisəli interpretasiya imkanıdır.
Eyni şəkildə Robert Sternberqin zəka haqqında triarchik yanaşması da bu poetik düşüncə ilə müəyyən dərəcədə uzlaşdırıla bilər. Sternberq zəkanı yalnız akademik bacarıqla məhdudlaşdırmır, onun real həyat situasiyalarında uyğunlaşma, seçim və problemlərin həlli ilə əlaqəsini vurğulayır. Şairin elm və zəkanı insanın həyat yolunda düzgün qərar verməsinin şərti kimi təqdim etməsi bu baxımdan praktik zəka anlayışı ilə səsləşir.
Beləliklə, şeirdə idrak → özünüqiymətləndirmə → mənəvi saflaşma → şüurlu qərar → məqsədyönlü fəaliyyət ardıcıllığı müşahidə olunur. Şair insanın həqiqi gücünü nə rütbədə, nə də sərvətdə görür; onu düşünmək, özünü dərk etmək, səhvlərini düzəltmək və fəaliyyətini şüurlu şəkildə istiqamətləndirmək qabiliyyətində axtarır.
Bu baxımdan Piae, Vıgotski, Kaneman və Sternberqin nəzəri görüşləri şeirin ideyasına birbaşa “sübut” kimi deyil, onun psixoloji məzmununu müasir elmi anlayışlarla izah etməyə imkan verən nəzəri paralellər kimi cəlb edilə bilər.
Beləliklə, Balasaqunlu Yusifin “Qutadğu bilig” əsərində bilik, elm, ağıl və alim şəxsiyyəti insanın fərdi və ictimai inkişafının mühüm şərtləri kimi təqdim olunur. Əsərdə elm yalnız məlumatların toplusu deyil, insanın dünyanı dərk etməsinə, özünü tanımasına, düzgün qərarlar qəbul etməsinə və cəmiyyətə fayda verməsinə imkan yaradan mənəvi-intellektual qüvvə kimi səciyyələndirilir. Alimin öz biliyini paylaşması isə elmin fərdi sərvətdən ictimai dəyərə çevrilməsinin əsas şərtlərindən biri kimi diqqəti cəlb edir.
“Qutadğu bilig”də elm və nadanlıq, idrak və cəhalət, ağıl və düşünülməmiş fəaliyyət arasında aparılan qarşılaşdırmalar elmi biliyə verilən yüksək dəyəri aydın şəkildə göstərir. “Elm ilə təfəkkür qanaddır qoşa” fikri xüsusilə əhəmiyyətlidir. Bu yanaşmaya görə, bilik yalnız təfəkkürlə birləşdikdə insanın intellektual imkanlarını genişləndirir, onu müstəqil düşünməyə və məqsədyönlü fəaliyyətə istiqamətləndirir. Eyni zamanda, “qılınca əl atmazdan” əvvəl elm və zəkanın önə çəkilməsi şüurlu qərarvermə və məsuliyyətli davranış ideyasını ifadə edir.
Əsərdəki bu ideyalar müasir pedaqoji və psixoloji yanaşmalarla müqayisə edildikdə onların aktuallığı daha aydın görünür. Piagenin idrak inkişafı, Vıqotskinin sosial-mədəni yanaşması, Kanemanın düşünmə prosesləri və Sternberqin zəka konsepsiyası “Qutadğu bilig”də ifadə olunan fikirlərlə eyniləşdirilməsə də, həmin fikirlərin müasir elmi terminologiya ilə izahına imkan verən nəzəri paralellər yaradır. Bu paralellər göstərir ki, bilik, təfəkkür, sosial mühit, özünüdərk və məqsədyönlü fəaliyyət arasındakı əlaqə həm klassik düşüncədə, həm də müasir elm və pedaqogikada mühüm tədqiqat mövzularından biridir.
Müasir dövrdə informasiya bolluğu şəraitində elmə hörmət yalnız alimə və onun fəaliyyətinə ehtiram göstərilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu anlayış həm də elmi sübuta, akademik dürüstlüyə, tənqidi düşüncəyə, etibarlı mənbələrə və intellektual əməyə dəyər verilməsini əhatə edir. Buna görə “Qutadğu bilig”dəki elm və alim obrazı yalnız tarixi-mədəni irsin nümunəsi kimi deyil, müasir təhsil və elmi düşüncə üçün də əhəmiyyətli ideya mənbəyi kimi qiymətləndirilə bilər.
Nəticə etibarilə, əsərin əsrlər əvvəl ifadə etdiyi əsas mesajlardan biri bu gün də öz aktuallığını qoruyur: cəmiyyətin tərəqqisi biliklə, bilik isə onu yaradan, inkişaf etdirən və gələcək nəsillərə ötürən insanlarla bağlıdır. Elm və təfəkkürün vəhdəti, alimin əməyinə hörmət, biliyin paylaşılması və şüurlu fəaliyyət prinsipləri həm fərdin kamilləşməsinin, həm də cəmiyyətin intellektual inkişafının mühüm əsaslarını təşkil edir. Bu mənada “Qutadğu bilig”dən müasir dövrə uzanan fikir xətti elmin yalnız keçmişin mirası deyil, gələcəyin qurulmasının da əsas vasitələrindən biri olduğunu göstərir.
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 18-09-2026 | Saat: 10:24
Bölmə:Özəl | çapa göndər
KAMAL CAMALOV
Pedaqogika elmlər doktoru,
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun professoru
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
“Qızıl Qələm” mükafatı laureatı
E-mail: kamal.camalov@gmail.com
https://orcid.org/0000-0003-1977-7250
Elm insan cəmiyyətinin inkişafını, onun dünyanı dərk etməsini və mövcud problemlərin elmi əsaslarla həllini təmin edən mühüm sosial-mədəni institutlardan biridir. İnsanlığın tarixi inkişafının müxtəlif mərhələlərində əldə edilmiş elmi biliklər təbiət və cəmiyyət hadisələrinin mahiyyətinin daha dərindən öyrənilməsinə, yeni texnologiyaların meydana gəlməsinə, istehsal və idarəetmə proseslərinin təkmilləşdirilməsinə, eləcə də insanların həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə mühüm təsir göstərmişdir. Bu baxımdan elm yalnız müəyyən fakt və məlumatların məcmusu deyil, həm də obyektiv həqiqətin araşdırılması, sistemləşdirilməsi və əsaslandırılması prosesidir.
Elmin inkişafında əsas rol oynayan amillərdən biri elmi fəaliyyətlə məşğul olan insanların – alimlərin və tədqiqatçıların intellektual potensialı, yaradıcılığı, elmi dünyagörüşü və uzunmüddətli araşdırmalarıdır. Elm adamı mövcud bilikləri mənimsəməklə kifayətlənmir, eyni zamanda yeni suallar irəli sürür, problemlərin həlli yollarını araşdırır və əldə etdiyi nəticələri elmi ictimaiyyətin müzakirəsinə təqdim edir. Bu fəaliyyət böyük səbir, ardıcıllıq, məsuliyyət və intellektual əmək tələb edir. Buna görə də elm adamlarına hörmət və onların əməyinin layiqincə qiymətləndirilməsi elmi tərəqqinin sosial əsaslarından biri hesab edilə bilər.
Elm adamlarına göstərilən hörmət, ilk növbədə, onların şəxsiyyətinə deyil, elmi fəaliyyətin mahiyyətinə, intellektual əməyinə və cəmiyyətin inkişafına verdikləri töhfələrə verilən dəyər kimi nəzərdən keçirilməlidir. Elmi nəticələrin obyektiv şəkildə qiymətləndirilməsi, müəlliflik hüquqlarının qorunması, akademik dürüstlük prinsiplərinə riayət olunması və elmi əməyin ictimaiyyət tərəfindən tanınması elmi mühitin sağlam formalaşmasına şərait yaradır. Eyni zamanda, elmi nüfuzun yalnız titul və mövqelərlə deyil, aparılan tədqiqatların keyfiyyəti, metodoloji əsaslılığı, yeniliyi və elmi əhəmiyyəti ilə müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Müasir dövrdə elmin cəmiyyət həyatındakı rolu daha da genişlənmişdir. İnformasiya və texnologiyaların sürətli inkişafı, qlobal ekoloji problemlər, səhiyyə, enerji, ərzaq təhlükəsizliyi və sosial inkişafla bağlı məsələlər elmi araşdırmalara olan ehtiyacı artırır. Belə bir şəraitdə elmi düşüncənin, tənqidi yanaşmanın və sübuta əsaslanan biliklərin cəmiyyətdə təşviqi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Elmi biliklərə hörmət həm də insanların məlumatı düzgün qiymətləndirmək, etibarlı mənbə ilə əsassız iddianı fərqləndirmək və qərarlarını əsaslandırılmış məlumatlara söykəndirmək bacarığının inkişafına xidmət edir.
Elm və elm adamlarına münasibət eyni zamanda təhsil və gənc nəslin dünyagörüşünün formalaşması ilə sıx bağlıdır. Gənclərin elmi fəaliyyətə marağının artırılması, tədqiqat mədəniyyətinin formalaşdırılması və alimlərin fəaliyyətinin nümunə kimi təqdim edilməsi gələcək elmi potensialın inkişafına mühüm töhfə verə bilər. Tarix boyu müxtəlif elm sahələrində mühüm kəşflər etmiş alimlərin irsi göstərir ki, elmi tərəqqi ardıcıl əmək, sərbəst düşüncə, müşahidə, təcrübə və intellektual axtarışların nəticəsi kimi meydana çıxır. Bu baxımdan elm adamlarının fəaliyyətinin öyrənilməsi yalnız keçmiş elmi nailiyyətlərin tanınması deyil, həm də gələcək nəsillərin elmi dünyagörüşünün formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Bu baxımdan, elmə və elm adamlarına hörmət ideyasının köklərini qədim türk-müsəlman düşüncə ənənəsində də görmək mümkündür. Balasaqunlu Yusifin “Tafraç Buğra Qaraxan əbu Əli Həsən ibn Süleyman Arslan Qaraxana həsr etmiş” “Qutadğu bilig” əsərində bilik, ağıl və kamillik insanın və cəmiyyətin düzgün inkişafının əsas şərtləri kimi təqdim olunur; bu yanaşma elmi biliyə və onu yaradan, yaşadan müdrik insanlara verilən dəyərin tarixi-mədəni əsaslarını göstərir.
Elm əhli seyrəkdir, elmsizlər çox,
Nadan tutub yeri, alimə yer yox.
Başsızlar başlıya düşmən kəsilib,
Ədavət ülfəti ortadan silib
[Bax: Qutadğu bilig. Bakı: 2002, səh.34]
Şeirdə şairin sosial mühitlə əlaqəsi kontekstində emosional və psixoloji vəziyyəti, peşmançılıq və nifrət hissləri müşahidə olunur. “Elm əhli seyrəkdir, elmsizlər çox” ifadəsi cəmiyyətdə elmi və intellektual sahələrin zəifləməsindən narahatlığını ifadə edir. Şair elmin yeganə bilik mənbəyi olduğunu, şəxsi inkişafın və intellektual inkişafın əsas mənbəyi olduğunu deyir.
“Nadan tutub yeri, alimə yer yox” ifadəsində ölkənin prioritetlərinin pozulmasını ifadə edir. Pedaqoji yanaşmadan bu vəziyyəti uşağın və ya gəncin formalaşdığı sosial mühitin onun dünyagörüşünə təsiri ilə əlaqələndirmək olar. Əgər bir cəmiyyətdə bilik, düşüncə, əxlaq, mənəviyyat yox, cəhalət və yalan davranış vurğulanırsa, bu, mənfi şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin formalaşmasının əlaməti deməkdir.
“Başsızlar başlıya düşmən kəsilib” ifadəsində şairin emosional reaksiyası daha da kəskinləşir. Psixoloji baxımdan burada sosial müqayisə, intellektual üstünlüyün qəbul edilməməsi və müdafiə xarakterli düşmənçilik kimi münasibətlər müşahidə olunur. Şairin “başlı” adlandırdığı savadlı və düşünən insanlara qarşı nadanların düşmən münasibəti onun daxili narazılığını və sosial mühitdən doğan məyusluğunu gücləndirir.
Sonuncu misra – “Ədavət ülfəti ortadan silib” – şeirin sosial-psixoloji mahiyyətini ümumiləşdirir. Burada düşmənçilik və qarşıdurmanın insanlararası münasibətlərdə etimadı, əməkdaşlığı və ünsiyyəti zəiflətməsi vurğulanır. Pedaqoji baxımdan isə bu fikir sağlam sosial-emosional mühitin yaradılmasının əhəmiyyətini önə çıxarır.
Şəhərdə fərdin emosional həyatı daha geniş sosial və pedaqoji problemə – cəmiyyətdə elmin, təhsilin, əxlaqın və sağlam mədəniyyətin qorunması probleminə çevrilir.
Alim öz elm ini dilləndirməsə,
Yoxdur o elmdən fayda heç kəsə.
Elm ilə təfəkkür qan addır qoşa,
Bacarsan qanadlan, yüksəl günəşə
[Bax: Qutadğu bilig. Bakı: 2002, səh.34].
Şair bu poetik parçada elmin yalnız əldə olunmasını deyil, onun cəmiyyətə ötürülməsini və insanın inkişafına xidmət etməsini əsas pedaqoji prinsip kimi irəli sürür. Alimin öz biliyini paylaşması burada fərdi intellektual potensialın sosial faydaya çevrilməsi kimi dəyərləndirilir. “Təbiidir ki, alimin, ixtiraçının fikri prosesində anlayışlarla yanaşı əyani obrazlar da bu və ya başqa şəkildə iştirak edir”. Bu baxımdan bilik təkcə şəxsi resurs deyil, həm də başqalarının intellektual və mənəvi inkişafına təsir göstərən vacib bir vasitədir.
Fikirlərin davamlılığı göstərir ki, bilik və onun paylaşılması bir-birindən ayrılmaz anlayışlar kimi təqdim olunur. İnsan əldə etdiyi elmi bilikləri ünsiyyət və öyrətmə yolu ilə başqalarına çatdırdıqda həmin bilik pedaqoji funksionallıq qazanır. Bu yanaşma müasir pedaqogikada öyrənmənin sosial xarakteri, qarşılıqlı öyrənmə və bilik mübadiləsi prinsipləri ilə səsləşir.
Şeirdə elm anlayışını düşüncə ilə əlaqələndirmək xüsusilə vacibdir. Əgər elm insanın bilik bazasını rəsmiləşdirirsə, onda düşüncə insanın biliklərinin müəyyən edilməsinə, təhlil edilməsinə, çatdırılmasına və yeni nəticələr tapılmasına imkan verir. Buna görə də, şairin intellektual inkişafı məlumat toplamaqla məhdudlaşır; bu, yaradıcı düşünmək, hiss etmək və hərəkət etmək qabiliyyəti ilə bağlıdır.
“Elm ilə təfəkkür qanaddır qoşa” fikri pedaqoji-psixoloji baxımdan insanın intellektual potensialının reallaşmasının iki əsas dayağını simvollaşdırır. Burada “qanad” metaforası inkişaf, yüksəliş və özünüreallaşdırma ideyasını ifadə edir. “Təfəkkürün inkişafının ana xəttini fikri əməliyyatların formalaşması təşkil edir”. İnsanın elm və təfəkkür vəhdətinə yiyələnməsi onun həm idrak imkanlarının, həm də şəxsiyyət kimi inkişafının genişlənməsinə şərait yaradır.
Son olaraq, “Bacarsan qanadlan, yüksəl günəşə” çağırışı şagird və ya öyrənən şəxs üçün inkişaf motivasiyasının formalaşdırılması baxımından səciyyəvidir. Şair insanı mövcud bilik səviyyəsi ilə kifayətlənməməyə, öz intellektual imkanlarını genişləndirməyə və daha yüksək məqsədlərə yönəlməyə səsləyir. Psixoloji baxımdan bu, özünəinamın, nailiyyət motivasiyasının, məqsədyönlülüyün və özünüinkişaf tələbatının gücləndirilməsi kimi izah oluna bilər.
Şairin poetik mövqeyində elm insanın daxilində qalan, düşüncə vasitəsi kimi şərh olunan və həm fərdin, həm də cəmiyyətin inkişafına töhfə vermək üçün paylaşılan passiv informasiya deyil.
Cahanı tutmağa zəkavət gərək,
Xalqı ram etməyə fərasət, ürək.
Aləmi əql ilə tutdu cahangir,
Xəlqi ram eləyən elmin sehridir.
Yarandığı gündən yoldadır bəşər,
Udur bu yürüşü yalnız aqillər
[Bax: Qutadğu bilig. Bakı: 2002, səh.35].
Şeirin bu bölməsində insanın və cəmiyyətin inkişafında intellektual qabiliyyətlərlə sosial davranış bacarıqları arasındakı əlaqə ön plana çəkilir. Şair “zəkavat”, “fərasət” və “ürək” anlayışlarını təkcə bilik və düşüncə ilə deyil, həm də vəziyyətin köməyi ilə yüksək sosial nəticə ilə təqdim edir. Bu, insanlarla münasibətlər qurmaq və xoşməramlılıq göstərmək bacarığına nail olmaq imkanını ifadə edir.
Pedaqoji baxımdan bu yanaşma şəxsi formalaşmaya kompleks yanaşma tələb edir. İnsanın intellektual potensialının inkişafı onun sosial və emosional əhval-ruhiyyəsi ilə müəyyən edilir. “İnsanın sosial rolu ilə sosial münasibətləri bir-biri ilə uzlaşdıqda, sosial yeniliklər bilavasitə davranışda ifadə olunur”. Zəka sosial vəziyyətləri adekvat etməyə və “ürək” məqsədə inam, qətiyyət və məsuliyyət nümayiş etdirməyə imkan verən psixoloji keyfiyyətdir. Görünür, Balasaqunlu Yusif uğurlu şəxsiyyət modelini yalnız vəziyyətinin düzgün qiymətləndirildiyini və insanlara sağlam münasibət bəslədiyini düşünən “çox bilən” insan çərçivəsində müqayisə edir.
“Aləmi əql ilə tutdu cahangir” ifadəsində isə “aləmi tutmaq” fiziki hökmranlıqdan daha geniş fəlsəfi məna daşıyır. Burada əqlin insanın dünyanı dərk etməsində və ona təsir göstərməsində əsas vasitə olması ideyası diqqət çəkir. Fəlsəfi aspektdən yanaşdıqda, şair insanın dünyadakı mövqeyini zor və fiziki güclə deyil, rasional düşüncə və intellektual üstünlüklə əlaqələndirir.
Bununla yanaşı, “Xəlqi ram eləyən elmin sehridir” fikri hakimiyyət anlayışının mahiyyətinə fərqli rakursdan yanaşmağa imkan verir. Burada “ram etmək” anlayışını insanları məcbur etmək kimi deyil, elm, ideya və intellektin insan şüuruna təsir gücü kimi şərh etmək daha məqsədəuyğundur. Psixoloji baxımdan insan davranışına ən davamlı təsir onun düşüncəsinə və inanc sisteminə təsir göstərməklə mümkündür. Bu baxımdan elm fiziki məcburetmənin alternativi kimi inandırma və şüurlu qəbul mexanizmini meydana çıxarır.
Son iki misrada isə şair fərdi səviyyədən çıxaraq bəşəri inkişafın fəlsəfi mənzərəsini yaradır. “Yarandığı gündən yoldadır bəşər” ifadəsində insan tarixinin daim hərəkət və dəyişmə prosesində olması fikri ifadə edilir. “Yürüş” metaforası burada yalnız zaman daxilində irəliləyiş deyil, insanın idraki, sosial və mənəvi kamilləşmə prosesini simvollaşdırır. Bu prosesin “aqillər” tərəfindən davam etdirilməsi isə tarixi tərəqqidə düşünən və uzaqgörən insanların rolunu önə çəkir.
Bu baxımdan şairin fəlsəfi mövqeyində tərəqqinin əsas subyekti insanın rasional və şüurlu fəaliyyətidir. İnsan öz ağlı və idrak imkanları vasitəsilə yalnız mövcud reallığı dərk etmir, həm də onu dəyişdirmək və gələcəyə istiqamətləndirmək imkanına malik olur.
Parçada əvvəlki nümunədən fərqli olaraq əsas ideya elmin faydalılığından deyil, zəka və intellektin fərdi və ictimai proseslərə təsir gücündən qaynaqlanır. Şairin təqdim etdiyi insan modeli zəkalı, fərasətli, iradəli və sosial münasibətlərdə təsirli olan şəxsiyyət modelidir. Pedaqoji müstəvidə bu, şəxsiyyətin intellektual və sosial keyfiyyətlərinin vəhdətini; psixoloji müstəvidə – inandırma, motivasiya, iradə və sosial təsir mexanizmlərini; fəlsəfi müstəvidə isə əqlin bəşəri tərəqqinin aparıcı qüvvəsi olması ideyasını ifadə edir.
Hər hansı dövrdə rütbə, xəzinə,
Kimə şölə saçıb? Alim üzünə.
Kişinin eybini nə silər? İdrak,
Elmin bulağıdır, onu qılan pak.
Elm, zəka sənə verm sə murad,
Yalnız bundan sonra qılınca əl at
[Bax: Qutadğu bilig. Bakı: 2002, səh.35].
Bu poetik parçada şair insanın sosial mövqeyini müəyyən edən zahiri göstəricilərlə onun intellektual-mənəvi keyfiyyətləri arasında fərq qoyur. “Rütbə” və “xəzinə” sosial statusu və maddi imkanları, “alim” isə insanın intellektual və mənəvi dəyərini simvollaşdırır. Şairin mövqeyinə görə, sosial status və maddi sərvət insanın əsl mahiyyətini müəyyənləşdirən əsas meyarlar deyil. Bu yanaşma şəxsiyyətin xarici status göstəricilərindən daha çox daxili psixoloji resursları ilə qiymətləndirilməsi ideyasını önə çıxarır.
“Kişinin eybini nə silər? İdrak” fikri parçanın psixoloji mərkəzini təşkil edir. Burada “eyb”i yalnız mənəvi qüsur kimi deyil, insanın öz davranışındakı çatışmazlıqları dərk etməməsi və onları aradan qaldırmaq imkanından məhrum olması kimi də şərh etmək mümkündür. İdrak bu baxımdan insanın özünü və davranışını dərk etməsinə, səhvlərini qiymətləndirməsinə və davranışını yenidən təşkil etməsinə imkan verən mexanizm kimi təqdim olunur.
Bu məqam Jan Piajenin idrak inkişafı ilə bağlı yanaşması ilə səsləşdirilə bilər. Piaje insanın düşünmə qabiliyyətinin inkişafını onun ətraf aləmlə qarşılıqlı fəaliyyəti və təcrübəni mənalandırması ilə əlaqələndirirdi. Bu perspektivdən şairin “idrak” anlayışı insanın sadəcə məlumat əldə etməsini deyil, dərk etmə və öz fəaliyyətinə şüurlu münasibət formalaşdırma qabiliyyətini ifadə edir.
Digər tərəfdən, Lev Vıqotskinin sosial-mədəni yanaşması ilə də müəyyən paralel qurmaq mümkündür. Viqotskiyə görə yüksək psixi funksiyaların inkişafında sosial mühit və ünsiyyət mühüm rol oynayır. Şairin “elm”i insanı “pak” edən qüvvə kimi təqdim etməsi bu baxımdan biliyin yalnız fərdi sərvət olmadığını, şəxsiyyətin sosial və mənəvi formalaşmasına təsir göstərən amil olduğunu göstərir.
“Elmin bulağıdır, onu qılan pak” ifadəsi isə elmi biliklə mənəvi özünütənzimləmə arasında əlaqə yaradır. Burada “paklıq” fiziki deyil, şüurun aydınlığı, özünüdərk, davranış məsuliyyəti və mənəvi yetkinlik mənasında başa düşülə bilər. Pedaqoji baxımdan bu, təhsilin yalnız informasiya ötürmək funksiyası ilə məhdudlaşmadığını, həm də şəxsiyyətin dəyər və davranış sisteminin formalaşmasına xidmət etdiyini göstərir.
Son iki misrada şair intellektual hazırlığı fəaliyyətdən əvvəl gələn şərt kimi təqdim edir:
“Elm, zəka sənə versə murad,
Yalnız bundan sonra qılınca əl at”.
Burada “qılınc”ı konkret silah mənasında deyil, fəaliyyət, mübarizə, qərar və güc tətbiqi simvolu kimi interpretasiya etmək daha məhsuldardır. Şairin fəlsəfi mövqeyinə görə, insan əvvəlcə elm və zəka ilə düşünməli, sonra fəaliyyətə keçməlidir. Bu, psixoloji baxımdan qərarvermə, impulsların idarə olunması və məqsədyönlü davranış anlayışları ilə əlaqələndirilə bilər.
Bu fikir Daniel Kanemanın insan düşüncəsinin sürətli və intuitiv, eləcə də daha yavaş və düşünülmüş proseslərdən ibarət olması haqqında nəzəri çərçivəsi ilə maraqlı şəkildə əlaqələndirilə bilər. Şairin “əvvəl elm və zəka, sonra qılınc” məntiqində də impulsiv hərəkətdən əvvəl idraki qiymətləndirmənin zəruriliyi vurğulanır. Lakin burada diqqətli olmaq lazımdır: Kanemanın nəzəriyyəsi şeirin birbaşa mənbəyi və ya izahı deyil, yalnız müasir psixologiya ilə müqayisəli interpretasiya imkanıdır.
Eyni şəkildə Robert Sternberqin zəka haqqında triarchik yanaşması da bu poetik düşüncə ilə müəyyən dərəcədə uzlaşdırıla bilər. Sternberq zəkanı yalnız akademik bacarıqla məhdudlaşdırmır, onun real həyat situasiyalarında uyğunlaşma, seçim və problemlərin həlli ilə əlaqəsini vurğulayır. Şairin elm və zəkanı insanın həyat yolunda düzgün qərar verməsinin şərti kimi təqdim etməsi bu baxımdan praktik zəka anlayışı ilə səsləşir.
Beləliklə, şeirdə idrak → özünüqiymətləndirmə → mənəvi saflaşma → şüurlu qərar → məqsədyönlü fəaliyyət ardıcıllığı müşahidə olunur. Şair insanın həqiqi gücünü nə rütbədə, nə də sərvətdə görür; onu düşünmək, özünü dərk etmək, səhvlərini düzəltmək və fəaliyyətini şüurlu şəkildə istiqamətləndirmək qabiliyyətində axtarır.
Bu baxımdan Piae, Vıgotski, Kaneman və Sternberqin nəzəri görüşləri şeirin ideyasına birbaşa “sübut” kimi deyil, onun psixoloji məzmununu müasir elmi anlayışlarla izah etməyə imkan verən nəzəri paralellər kimi cəlb edilə bilər.
Beləliklə, Balasaqunlu Yusifin “Qutadğu bilig” əsərində bilik, elm, ağıl və alim şəxsiyyəti insanın fərdi və ictimai inkişafının mühüm şərtləri kimi təqdim olunur. Əsərdə elm yalnız məlumatların toplusu deyil, insanın dünyanı dərk etməsinə, özünü tanımasına, düzgün qərarlar qəbul etməsinə və cəmiyyətə fayda verməsinə imkan yaradan mənəvi-intellektual qüvvə kimi səciyyələndirilir. Alimin öz biliyini paylaşması isə elmin fərdi sərvətdən ictimai dəyərə çevrilməsinin əsas şərtlərindən biri kimi diqqəti cəlb edir.
“Qutadğu bilig”də elm və nadanlıq, idrak və cəhalət, ağıl və düşünülməmiş fəaliyyət arasında aparılan qarşılaşdırmalar elmi biliyə verilən yüksək dəyəri aydın şəkildə göstərir. “Elm ilə təfəkkür qanaddır qoşa” fikri xüsusilə əhəmiyyətlidir. Bu yanaşmaya görə, bilik yalnız təfəkkürlə birləşdikdə insanın intellektual imkanlarını genişləndirir, onu müstəqil düşünməyə və məqsədyönlü fəaliyyətə istiqamətləndirir. Eyni zamanda, “qılınca əl atmazdan” əvvəl elm və zəkanın önə çəkilməsi şüurlu qərarvermə və məsuliyyətli davranış ideyasını ifadə edir.
Əsərdəki bu ideyalar müasir pedaqoji və psixoloji yanaşmalarla müqayisə edildikdə onların aktuallığı daha aydın görünür. Piagenin idrak inkişafı, Vıqotskinin sosial-mədəni yanaşması, Kanemanın düşünmə prosesləri və Sternberqin zəka konsepsiyası “Qutadğu bilig”də ifadə olunan fikirlərlə eyniləşdirilməsə də, həmin fikirlərin müasir elmi terminologiya ilə izahına imkan verən nəzəri paralellər yaradır. Bu paralellər göstərir ki, bilik, təfəkkür, sosial mühit, özünüdərk və məqsədyönlü fəaliyyət arasındakı əlaqə həm klassik düşüncədə, həm də müasir elm və pedaqogikada mühüm tədqiqat mövzularından biridir.
Müasir dövrdə informasiya bolluğu şəraitində elmə hörmət yalnız alimə və onun fəaliyyətinə ehtiram göstərilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu anlayış həm də elmi sübuta, akademik dürüstlüyə, tənqidi düşüncəyə, etibarlı mənbələrə və intellektual əməyə dəyər verilməsini əhatə edir. Buna görə “Qutadğu bilig”dəki elm və alim obrazı yalnız tarixi-mədəni irsin nümunəsi kimi deyil, müasir təhsil və elmi düşüncə üçün də əhəmiyyətli ideya mənbəyi kimi qiymətləndirilə bilər.
Nəticə etibarilə, əsərin əsrlər əvvəl ifadə etdiyi əsas mesajlardan biri bu gün də öz aktuallığını qoruyur: cəmiyyətin tərəqqisi biliklə, bilik isə onu yaradan, inkişaf etdirən və gələcək nəsillərə ötürən insanlarla bağlıdır. Elm və təfəkkürün vəhdəti, alimin əməyinə hörmət, biliyin paylaşılması və şüurlu fəaliyyət prinsipləri həm fərdin kamilləşməsinin, həm də cəmiyyətin intellektual inkişafının mühüm əsaslarını təşkil edir. Bu mənada “Qutadğu bilig”dən müasir dövrə uzanan fikir xətti elmin yalnız keçmişin mirası deyil, gələcəyin qurulmasının da əsas vasitələrindən biri olduğunu göstərir.
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
18-09-2026
17-09-2026
