Tarixin etnotarixi yaddaş səhifəsi: Ağbaba mahalının salnaməsi
Tarix: 25-06-2026 | Saat: 13:41
Bölmə:Karusel / Özəl / Qərbi Azərbaycan / Yazar5 | çapa göndər
Şəmsi Qoca,
Qərbi Azərbaycan İcması
Mərkəzi Aparatının elmi işçisi
Qərbi Azərbaycan torpaqlarının, xüsusən də ulu babalarımızın əzəli və əbədi yurdu olan Ağbaba mahalının tarixi, toponimikası və etnoqrafik irsi sadəcə keçmişin sorağı deyil, həm də milli kimliyimizin, mənəvi mövcudluğumuzun təməl daşlarıdır. Bu mənada, "İmza" nəşrlər evi tərəfindən nəfis tərtibatla çapa hazırlanan "Qərbi Azərbaycanın Ağbaba mahalı: Böyük Təpəköy və Kiçik Təpəköy kəndlərinin etnotarixi yaddaşı" (2026) adlı fundamental monoqrafiya, itirilmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalan tarixi yaddaşımızın yenidən bərpası istiqamətində atılmış ən möhtəşəm və sanballı elmi addımlardan biridir.
Kitab, xalqımızın minilliklər boyu məskunlaşdığı, hər daşına, hər qayasına öz soyunun, dilinin və mədəniyyətinin silinməz möhürünü vurduğu bir coğrafiyanın — Ağbaba mahalının iki böyük çırağı olan Böyük Təpəköy və Kiçik Təpəköy kəndlərinin timsalında bütöv bir regionun etnotarixi xəritəsini cızır. Müəlliflərin qarşıya qoyduğu əsas məqsəd toplanan materialları quru arxiv statistikasından çıxarıb, canlı sənədli-tarixi abidəyə çevirməkdir və əsərin ilk sətirlərindən bu yüksək bədii-elmi vəhdət özünü qabarıq büruzə verir.
Əsərin giriş hissəsində və ilkin fəsillərində Ağbaba mahalının, xüsusən də Təpəköy kəndlərinin tədqiqat obyekti olaraq seçilməsinin təsadüfi olmadığı dərin elmi əsaslarla sübuta yetirilir. Uzun illər boyu bədnam qonşularımız tərəfindən aparılan sistemli etnik təmizləmə, soyqırımı, mərhələli deportasiya və yer-yurd adlarının saxtalaşdırılması siyasətinə qarşı bu kitab elmi və hüquqi bir sipər rolunu oynayır.
Müəllif heyəti mövzuya yanaşmada kompleks və disiplinlərarası metodologiyadan istifadə etmişdir:
Arxiv materiallarının toxunulmazlığı: Çar Rusiyası dövrünün kameral siyahıyaalınmaları, rəsmi statistik sənədlər, vergi dəftərləri və hərbi-topoqrafik xəritələr tam dürüstlüklə, təhrif olunmadan təhlilə cəlb olunub.
Canlı yaddaşın bədii ifadəsi: Deportasiya şahidlərinin, mahalın yaşlı sakinlərinin hafizəsində qorunub saxlanılan el-oba rəvayətləri, mikrotoponimlər və nəsillərin şəcərəsi mətndə heç bir xırdalığı, heç bir mənəvi rəngi itirilmədən bədii bir dillə qələmə alınıb.
Bu baxımdan, Azərbaycan elminin görkəmli simlarından biri olan filologitya elmləri doktoru, professor Aslan Bayramov və Asəf Bayramovun müəllifliyi ilə ərsəyə gələn bu tədqiqat işi, sadəcə tarixi faktların toplusu deyil, həm də fundamental bir akademizmin təzahürüdür. Müəllif heyətinin uzunmüddətli araşdırmaları, onların həm bir alim, həm də bir ziyalı bütövlüyü ilə mövzuya yanaşması əsərin metodoloji mükəmməlliyini şərtləndirmişdir...
Monoqrafiyanın tarixi-coğrafi kontekstə həsr olunmuş ilk bəhslərində Ağbabanın coğrafi relyefi, sərt və məğrur iqlimi, eləcə də strateji mövqeyi geniş təsvir olunur. Müəlliflər oxucunu sadəcə quru coğrafi koordinatlarla tanış etmir, həm də bu sıldırım qayaların, bərəkətli yaylaqların, coşqun çayların yerli türk əhalisinin xarakterinə, məişətinə, döyüşkənlik ruhuna və mənəviyyatına necə təsir etdiyini bədii bir səmimiyyətlə və fəlsəfi dərinliklə təsvir edirlər.
Kitabda xüsusi elmi çəkisi olan digər bir məqam, Ağbaba mahalının inzibati sərhədlərinin zaman daxilində məruz qaldığı məkrli dəyişikliklərin dəqiq izlənməsidir. Çar hökumətinin Qafqazda apardığı inzibati-ərazi islahatları fonunda Təpəköy kəndlərinin Qars vilayəti, İrəvan quberniyası və sonradan Amasiya rayonu tərkibindəki statusu rəsmi sənədlərə istinadən addım-addım işıqlandırılır. Müəlliflər tutarlı dəlillərlə vurğulayırlar ki, sərhədlər süni şəkildə neçə dəfə dəyişdirilsə də, bu torpaqların etnik siması, daxili icma quruluşu və dil mühiti dəyişməz olaraq saf türk elementi olaraq qalmış, yad təsirləri özünə yaxın buraxmamışdır.
Elmi-tənqidi baxımdan kitabın ən uğurlu və diqqətçəkən tərəflərindən biri toponimik araşdırmalardır. "Təpəköy" adının mənşəyi, kəndlərin relyef xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq ucaldığı təpəliklərlə bağlılığı sadəcə coğrafi adlandırma kimi yox, ulu əcdadlarımızın minillik yurd salma və məskunlaşma ənənəsinin bir parçası kimi izah olunur. Böyük və Kiçik Təpəköy kəndlərinin əsasının qoyulması, bura köç edən ilk nəsillərin izləri və kəndlərin salındığı arealın coğrafi üstünlükləri (su mənbələrinə yaxınlıq, təbii müdafiə imkanları) əsərdə çox əhatəli şəkildə verilib.
Mətndə heç bir fakt ixtisar edilmədiyi üçün, oxucu kəndlərin hər bir məhəlləsininin, hər bir bulağının, hər bir dərəsinin adının arxasındakı tarixi hadisəni bədii şəkildə hiss edir. Bu yanaşma yazının elmi sanbalını artırmaqla bərabər, onu quru bir elmi hesabat olmaqdan çıxarıb, böyük bir elin bədii dastanına çevirir. Kitabın giriş və tarixi-coğrafi hissəsi göstərir ki, müəlliflər Ağbaba mahalının timsalında itirilmiş cənnətimizin elmi xəritəsini bərpa etməyə tam nail olublar. Burada yer alan hər bir arxiv sənədi, hər bir coğrafi ad bizim o torpaqlardakı əbədi varlığımızın hüquqi-tarixi sənədidir.
Monoqrafiyanın ikinci mühüm sütununu regionun demoqrafik mənzərəsini, daxili sosial strukturunu və köklü nəsillərin geneologiyasını əks etdirən fəsillər təşkil edir. Müəlliflər bu hissədə quru statistik rəqəmləri arxivlərin tozlu rəflərindən çıxararaq, onları bədii və canlı bir tarixlə canlandırmağı bacarmışlar.
Kitabın bu qismində istifadə olunan mənbələr — xüsusən Çar Rusiyası dövrünə aid kameral siyahıyaalınmalar, vergi dəftərləri və hərbi-topoqrafik sənədlər əsərin elmi sanbalını ən yüksək zirvəyə qaldırır. Bu sənədlər sadəcə demoqrafik gedişatı göstərmir; onlar həm də erməni tarixşünaslığının "bu torpaqlarda türklər sonradan məskunlaşıb" tezisini kökündən alt-üst edən, təkzibedilməz hüquqi sübutlardır. Müəlliflər sənədlərdəki hər bir adı, yaşı, ailə tərkibini böyük bir titizliklə mətnə köçürmüşlər. Kitabda yer alan XIX əsr və XX əsrin əvvəllərinə aid siyahılar hər iki kəndin (Böyük və Kiçik Təpəköy) tamamilə saf, qatışıqsız türk-müsəlman əhalisindən ibarət olduğunu rəsmi dövlət sənədlərinin dili ilə oxucuya təqdim edir.
Tədqiqatın bədii-etnoqrafik baxımdan ən təsirli və dəyərli hissələrindən biri Böyük və Kiçik Təpəköy kəndlərində kök salmış nəsillərin, tirələrin və qolların şəcərə ağacının qurulmasıdır. Müəlliflər heç bir nəsli, heç bir ailə qolunu diqqətdən kənarda qoymamış, hər birinin mənşəyini, kəndin ictimai həyatındakı rolunu və tanınmış simalarını bir-bir qeyd etmişlər.
Bu şəcərələrin izlənilməsində diqqət çəkən əsas məqamlar bunudur:
Köklərin qədimliyi: Nəsillərin adları və onların daxili bölünmələri birbaşa qədim oğuz-türk tayfa ittifaqlarının, elat qruplarının adları ilə səsləşir.
Şifahi yaddaşla arxivin vəhdəti: Yaşlı sakinlərin hafizəsindən toplanan şəcərə məlumatları rəsmi çar sənədləri ilə çarpaz müqayisə olunmuş, adların və tarixlərin dəqiqliyi elmi şəkildə təsdiqlənmişdir.
Şəxsiyyətlərin xatirəsi: Kənd icmalarına rəhbərlik etmiş el ağsaqqalları, dini xadimlər, hərbçilər və repressiya qurbanlarının taleyi geniş bədii-tarixi dillə işıqlandırılır.
Monoqrafiyada Təpəköy kəndlərinin əhali sayındakı artım və azalma dinamikası sadəcə riyazi göstəricilərlə verilmir; hər bir azalmanın arxasındakı tarixi faciə — 1918–1920-ci illərin erməni-daşnak qırğınları, repressiyalar və mərhələli deportasiyalar bütün çılpaqlığı və ağrısı ilə təsvir olunur. Müəlliflər sənədlərə istinadən göstərirlər ki, hər iki kənd böyük itkilərə məruz qalsa da, öz daxili birliyini və genetik yaddaşını qoruyub saxlaya bilmişdir.
Fəsildə həmçinin ailələrin məişət həyatı, məşğuliyyət növləri (məsələn, Ağbabanın sərt iqliminə uyğun maldarlıq, əkinçilik və sənətkarlıq) arasındakı əlaqələr və bu təsərrüfat formalarının nəsillərin formalaşmasındakı rolu geniş bədii təsvirlərlə zənginləşdirilib. Kitabın bu hissəsi sübut edir ki, hər iki kəndin insan faktoru, nəsillərin tarixi kökləri bütöv bir regionun genetik xəritəsidir. Müəlliflər heç bir faktı ixtisar etmədən, hər bir soyadın, hər bir şəxsiyyətin haqqını elmi və mənəvi baxımdan tam ödəmişlər.
Monoqrafiyanın sonrakı fəsilləri hər iki kəndin mənəvi coğrafiyasını, dil büllurluğunu və şifahi xalq yaradıcılığının bitib-tükənməz xəzinəsini əhatə edir. Müəlliflər maddi tarixlə mənəvi tarixi bir araya gətirərək, Ağbaba insanının daxili dünyasını, onun təbiətlə, torpaqla və dillə olan sarsılmaz bağlarını yüksək elmi-bədii üslubda şərh edirlər.
Kitabda Böyük və Kiçik Təpəköy kəndlərinin folklor mühiti sadəcə keçmişdən qalan statik mətnlər kimi deyil, nəsilləri birləşdirən diri bir körpü kimi təhlil olunur. Müəlliflər yerli əhalinin yaddaşından topladıqları bayatıları, laylaları, ağıları, atalar sözlərini və inancları mətndə tam dolğunluğu ilə saxlamışlar. Bu folklor nümunələrinin bədii-fəlsəfi çəkisi göstərir ki, Ağbaba mühiti qədim ozan-aşıq ənənələrinin, dastan mədəniyyətinin ən saf şəkildə qorunduğu mərkəzlərdən biridir.
Əsərdə toplanan ağılar və rəvayətlər xüsusilə diqqət çəkir. Erməni-daşnak qırğınlarının, repressiya illərinin və didərginlik tarixlərinin xalqın bədii təfəkküründə buraxdığı dərin izlər, hər iki kəndin daxilində yaranan bədii ağılar vasitəsilə oxucuya çatdırılır. Müəlliflərin bu poetik parçaları, xalq ifadələrini ixtisarsız, bütün dolğunluğu ilə təqdim etməsi tarixin həm də poetik salnaməsini yaradır.
Kitabın elmi-tənqidi dəyərini artıran mühüm cəhətlərdən biri də Təpəköy kəndlərində işlədilən canlı xalq dilinin, dialekt və şivə xüsusiyyətlərinin dilçilik müstəvisində araşdırılmasıdır. Müəlliflər bu şivənin daxilində qorunub saxlanılan və bu gün müasir ədəbi dilimizdə unudulmaqda olan arxaik türk sözlərini, qədim oğuz dil elementlərini üzə çıxarmışlar.
Təhlillər göstərir ki, kənd sakinlərinin nitqindəki fonetik, morfoloji və leksik xüsusiyyətlər birbaşa "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanlarının, qədim türk abidələrinin dili ilə səsləşir. Müəlliflərin bu linqvistik faktları ixtisarsız, bütün incəlikləri ilə təqdim etməsi, mahalın dil xəritəsinin yad təsirlərdən tamamilə uzaq, saf və milli olduğunu elmi şəkildə sübut edir.
Fəslin bəlkə də ən fundamental və böyük əmək tələb edən hissəsi Böyük və Kiçik Təpəköy kəndlərinin ərazisindəki mikrotoponimlərin — yəni bulaq, dərə, təpə, yaylaq, qaya, meşə və cığır adlarının sistemli şəkildə qeydə alınmasıdır. Müəlliflər hər iki kəndin ərazisini addım-addım sənədləşdirərək, ermənilərin coğrafi adları dəyişdirmək siyasətinə qarşı sarsılmaz bir tarixi-toponimik divar ucaltmışlar.
Kitabda hər bir mikrotoponimin təkcə adı deyil, həm də:
Adın yaranma tarixi: Həmin yer adının hansı tarixi hadisə, şəxsiyyət və ya coğrafi xüsusiyyətlə bağlı olduğu;
Etimoloji mənşəyi: Sözün qədim türk kökləri ilə bağlılığı;
Bədii aurası: Həmin yer-yurd adı ətrafında yaranmış yerli əfsanələr və rəvayətlər tam dolğunluğu ilə işlənmişdir.
Bu yanaşma sübut edir ki, Təpəköy kəndlərinin ərazisindəki hər bir daş, hər bir su mənbəyi Azərbaycan türkünün bu torpaqlardakı əbədi mülkiyyət hüququnu təsdiq edən canlı arxiv sənədidir. Monoqrafiyanın bu qismi Ağbaba mahalının mənəvi bütövlüyünü və dil zənginliyini qoruyan möhtəşəm bir abidədir. Müəlliflər faktların bədii ruhunu saxlamaqla, oxucuya sadəcə məlumat vermir, onu həmin mühitin havası, suyu və daxili mənəviyyatı ilə qovuşdururlar.
Bu fundamental əsərin elmi-nəzəri çəkisi onun fənlərarası (interdisiplinar) xarakterindədir. Müəlliflər tarixi faktı etnoqrafiya ilə, toponimikanı dilçiliklə, arxiv sənədlərini isə canlı şifahi yaddaşla elə bir vəhdətdə təqdim etmişlər ki, nəticədə ortaya hər iki kəndin (Böyük və Kiçik Təpəköy) qüsursuz etnotarixi pasportu çıxmışdır.
Əsərin elmi-nəzəri dəyərini şərtləndirən əsas amillər aşağıdakılardır:
Mənbəşünaslıq bazasının zənginliyi: Kitabda yer alan rəsmi çar sənədləri, kameral siyahıyaalınmalar və xəritələr gələcək tədqiqatçılar üçün fundamental, təkzibedilməz istinad mənbəyidir.
Metodoloji yenilik: Şifahi xalq yaradıcılığı nümunələrinin və nəsillərin şəcərə xəritəsinin rəsmi dövlət sənədləri ilə çarpaz şəkildə müqayisəli təhlili Qərbi Azərbaycan araşdırmalarında yeni bir elmi standart müəyyən edir.
Toponimik dürüstlük: Mahalın erməniləşdirilmiş yer-yurd adlarının qədim türk mənşəyi linqvistik və tarixi dəlillərlə elmi müstəvidə birdəfəlik isbat olunur.
Kitabın ən böyük gücü onun gələcəyə hesablanmış milli yaddaş siyasətindədir. Doğma yurdlarından didərgin salınmış Ağbaba sakinlərinin, xüsusən də gənc nəslin öz köklərinə, babalarının nəsillik şəcərəsinə, o torpaqların hər bir bulağının və dərəsinin adına sahib çıxması üçün bu kitab əvəzsiz bir mənəvi dərslikdir.
Müəlliflər mətndə heç bir faktı ixtisar etmədən, hər bir ailənin, hər bir şəxsiyyətin bədii-tarixi obrazını qoruyub saxlamaqla, əsərə canlı bir ruh bəxş etmişlər. Bu yanaşma oxucuda sadəcə elmi məlumat deyil, həm də ulu yurda qarşı dərin mənəvi bağlılıq və qayıdış duyğusu formalaşdırır.
"Qərbi Azərbaycanın Ağbaba mahalı: Böyük Təpəköy və Kiçik Təpəköy kəndlərinin etnotarixi yaddaşı" kitabı milli tarixşünaslığımızda, toponimika və etnoqrafiya elmimizdə çox ciddi, təkrarolunmaz bir hadisədir. "İmza" nəşrlər evinin bu mətni yüksək bədii-elmi səviyyədə çapa hazırlaması təqdirəlayiqdir. Əsər, Ağbaba mahalının timsalında Azərbaycan xalqının ulu torpaqlardakı əbədi mülkiyyət hüququnu və mədəni varlığını həm bu günün, həm də gələcəyin elmi qarşısında bir daha sarsılmaz faktlarla nümayiş etdirir. Bu kitab, milli qan yaddaşımızın abidələşən salnaməsidir. Məhz bu məziyyətlərə görə, Qərbi Azərbaycan tarixinə, xüsusən də Ağbaba mahalının etnotarixi yaddaşına belə bir fundamental abidə bəxş edən dəyərli alimlərimiz Aslan Bayramov və Asəf Bayramovun elmi fədakarlığı hər cür təqdir və alqışa layiqdir. Hər iki müəllifin arxiv sənədləri üzərində göstərdiyi sarsılmaz səmimiyyət, böyük titizlik və milli təəssübkeşlik duyğusu, bu kitabı sadəcə bir tədqiqat işi olmaqdan çıxarıb, gələcək nəsillərə ötürülən mənəvi bir vəsiyyətnaməyə çevirmişdir.
Müəlliflərin bu unikal əməyi, həm bir alim məsuliyyətinin, həm də doğma yurdun hər daşına, hər bulağına bəslənən sonsuz ziyalı sevgisinin ən parlaq təzahürüdür. Onların bu fundamental tədqiqatla açdıqları cığır, Qərbi Azərbaycan irsinin öyrənilməsində yeni bir akademik məktəbin təməlidir.
Dəyərli alimlərimiz Aslan Bayramova və Asəf Bayramova bu şərəfli və müqəddəs elmi fəaliyyətlərində yeni-yeni uğurlar, möhkəm cansağlığı və tükənməz yaradıcılıq enerjisi arzulayırıq. İnanırıq ki, onların qələmindən hələ Qərbi Azərbaycanın neçə-neçə qaranlıq səhifəsini işıqlandıracaq yeni, sanballı əsərlər doğacaq və bu elmi qələbələrin sədası tezliklə doğma Ağbaba yaylaqlarından gələcəkdir!
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 25-06-2026 | Saat: 13:41
Bölmə:Karusel / Özəl / Qərbi Azərbaycan / Yazar5 | çapa göndər
Şəmsi Qoca,
Qərbi Azərbaycan İcması
Mərkəzi Aparatının elmi işçisi
Qərbi Azərbaycan torpaqlarının, xüsusən də ulu babalarımızın əzəli və əbədi yurdu olan Ağbaba mahalının tarixi, toponimikası və etnoqrafik irsi sadəcə keçmişin sorağı deyil, həm də milli kimliyimizin, mənəvi mövcudluğumuzun təməl daşlarıdır. Bu mənada, "İmza" nəşrlər evi tərəfindən nəfis tərtibatla çapa hazırlanan "Qərbi Azərbaycanın Ağbaba mahalı: Böyük Təpəköy və Kiçik Təpəköy kəndlərinin etnotarixi yaddaşı" (2026) adlı fundamental monoqrafiya, itirilmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalan tarixi yaddaşımızın yenidən bərpası istiqamətində atılmış ən möhtəşəm və sanballı elmi addımlardan biridir.
Kitab, xalqımızın minilliklər boyu məskunlaşdığı, hər daşına, hər qayasına öz soyunun, dilinin və mədəniyyətinin silinməz möhürünü vurduğu bir coğrafiyanın — Ağbaba mahalının iki böyük çırağı olan Böyük Təpəköy və Kiçik Təpəköy kəndlərinin timsalında bütöv bir regionun etnotarixi xəritəsini cızır. Müəlliflərin qarşıya qoyduğu əsas məqsəd toplanan materialları quru arxiv statistikasından çıxarıb, canlı sənədli-tarixi abidəyə çevirməkdir və əsərin ilk sətirlərindən bu yüksək bədii-elmi vəhdət özünü qabarıq büruzə verir.
Kitabın elmi aktuallığı və metodoloji səviyyəsi
Əsərin giriş hissəsində və ilkin fəsillərində Ağbaba mahalının, xüsusən də Təpəköy kəndlərinin tədqiqat obyekti olaraq seçilməsinin təsadüfi olmadığı dərin elmi əsaslarla sübuta yetirilir. Uzun illər boyu bədnam qonşularımız tərəfindən aparılan sistemli etnik təmizləmə, soyqırımı, mərhələli deportasiya və yer-yurd adlarının saxtalaşdırılması siyasətinə qarşı bu kitab elmi və hüquqi bir sipər rolunu oynayır.
Müəllif heyəti mövzuya yanaşmada kompleks və disiplinlərarası metodologiyadan istifadə etmişdir:
Arxiv materiallarının toxunulmazlığı: Çar Rusiyası dövrünün kameral siyahıyaalınmaları, rəsmi statistik sənədlər, vergi dəftərləri və hərbi-topoqrafik xəritələr tam dürüstlüklə, təhrif olunmadan təhlilə cəlb olunub.
Canlı yaddaşın bədii ifadəsi: Deportasiya şahidlərinin, mahalın yaşlı sakinlərinin hafizəsində qorunub saxlanılan el-oba rəvayətləri, mikrotoponimlər və nəsillərin şəcərəsi mətndə heç bir xırdalığı, heç bir mənəvi rəngi itirilmədən bədii bir dillə qələmə alınıb.
Bu baxımdan, Azərbaycan elminin görkəmli simlarından biri olan filologitya elmləri doktoru, professor Aslan Bayramov və Asəf Bayramovun müəllifliyi ilə ərsəyə gələn bu tədqiqat işi, sadəcə tarixi faktların toplusu deyil, həm də fundamental bir akademizmin təzahürüdür. Müəllif heyətinin uzunmüddətli araşdırmaları, onların həm bir alim, həm də bir ziyalı bütövlüyü ilə mövzuya yanaşması əsərin metodoloji mükəmməlliyini şərtləndirmişdir...
Ağbaba mahalının inzibati-ərazi və coğrafi mənzərəsi
Monoqrafiyanın tarixi-coğrafi kontekstə həsr olunmuş ilk bəhslərində Ağbabanın coğrafi relyefi, sərt və məğrur iqlimi, eləcə də strateji mövqeyi geniş təsvir olunur. Müəlliflər oxucunu sadəcə quru coğrafi koordinatlarla tanış etmir, həm də bu sıldırım qayaların, bərəkətli yaylaqların, coşqun çayların yerli türk əhalisinin xarakterinə, məişətinə, döyüşkənlik ruhuna və mənəviyyatına necə təsir etdiyini bədii bir səmimiyyətlə və fəlsəfi dərinliklə təsvir edirlər.
Kitabda xüsusi elmi çəkisi olan digər bir məqam, Ağbaba mahalının inzibati sərhədlərinin zaman daxilində məruz qaldığı məkrli dəyişikliklərin dəqiq izlənməsidir. Çar hökumətinin Qafqazda apardığı inzibati-ərazi islahatları fonunda Təpəköy kəndlərinin Qars vilayəti, İrəvan quberniyası və sonradan Amasiya rayonu tərkibindəki statusu rəsmi sənədlərə istinadən addım-addım işıqlandırılır. Müəlliflər tutarlı dəlillərlə vurğulayırlar ki, sərhədlər süni şəkildə neçə dəfə dəyişdirilsə də, bu torpaqların etnik siması, daxili icma quruluşu və dil mühiti dəyişməz olaraq saf türk elementi olaraq qalmış, yad təsirləri özünə yaxın buraxmamışdır.
Böyük və Kiçik Təpəköy: Adın semantikası və qədimliyi
Elmi-tənqidi baxımdan kitabın ən uğurlu və diqqətçəkən tərəflərindən biri toponimik araşdırmalardır. "Təpəköy" adının mənşəyi, kəndlərin relyef xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq ucaldığı təpəliklərlə bağlılığı sadəcə coğrafi adlandırma kimi yox, ulu əcdadlarımızın minillik yurd salma və məskunlaşma ənənəsinin bir parçası kimi izah olunur. Böyük və Kiçik Təpəköy kəndlərinin əsasının qoyulması, bura köç edən ilk nəsillərin izləri və kəndlərin salındığı arealın coğrafi üstünlükləri (su mənbələrinə yaxınlıq, təbii müdafiə imkanları) əsərdə çox əhatəli şəkildə verilib.
Mətndə heç bir fakt ixtisar edilmədiyi üçün, oxucu kəndlərin hər bir məhəlləsininin, hər bir bulağının, hər bir dərəsinin adının arxasındakı tarixi hadisəni bədii şəkildə hiss edir. Bu yanaşma yazının elmi sanbalını artırmaqla bərabər, onu quru bir elmi hesabat olmaqdan çıxarıb, böyük bir elin bədii dastanına çevirir. Kitabın giriş və tarixi-coğrafi hissəsi göstərir ki, müəlliflər Ağbaba mahalının timsalında itirilmiş cənnətimizin elmi xəritəsini bərpa etməyə tam nail olublar. Burada yer alan hər bir arxiv sənədi, hər bir coğrafi ad bizim o torpaqlardakı əbədi varlığımızın hüquqi-tarixi sənədidir.
Arxiv sənədlərinin elmi çəkisi və hüquqi əhəmiyyəti
Monoqrafiyanın ikinci mühüm sütununu regionun demoqrafik mənzərəsini, daxili sosial strukturunu və köklü nəsillərin geneologiyasını əks etdirən fəsillər təşkil edir. Müəlliflər bu hissədə quru statistik rəqəmləri arxivlərin tozlu rəflərindən çıxararaq, onları bədii və canlı bir tarixlə canlandırmağı bacarmışlar.
Kitabın bu qismində istifadə olunan mənbələr — xüsusən Çar Rusiyası dövrünə aid kameral siyahıyaalınmalar, vergi dəftərləri və hərbi-topoqrafik sənədlər əsərin elmi sanbalını ən yüksək zirvəyə qaldırır. Bu sənədlər sadəcə demoqrafik gedişatı göstərmir; onlar həm də erməni tarixşünaslığının "bu torpaqlarda türklər sonradan məskunlaşıb" tezisini kökündən alt-üst edən, təkzibedilməz hüquqi sübutlardır. Müəlliflər sənədlərdəki hər bir adı, yaşı, ailə tərkibini böyük bir titizliklə mətnə köçürmüşlər. Kitabda yer alan XIX əsr və XX əsrin əvvəllərinə aid siyahılar hər iki kəndin (Böyük və Kiçik Təpəköy) tamamilə saf, qatışıqsız türk-müsəlman əhalisindən ibarət olduğunu rəsmi dövlət sənədlərinin dili ilə oxucuya təqdim edir.
Nəsillərin şəcərəsi: Nəsildən-nəslə keçən mənəvi irs
Tədqiqatın bədii-etnoqrafik baxımdan ən təsirli və dəyərli hissələrindən biri Böyük və Kiçik Təpəköy kəndlərində kök salmış nəsillərin, tirələrin və qolların şəcərə ağacının qurulmasıdır. Müəlliflər heç bir nəsli, heç bir ailə qolunu diqqətdən kənarda qoymamış, hər birinin mənşəyini, kəndin ictimai həyatındakı rolunu və tanınmış simalarını bir-bir qeyd etmişlər.
Bu şəcərələrin izlənilməsində diqqət çəkən əsas məqamlar bunudur:
Köklərin qədimliyi: Nəsillərin adları və onların daxili bölünmələri birbaşa qədim oğuz-türk tayfa ittifaqlarının, elat qruplarının adları ilə səsləşir.
Şifahi yaddaşla arxivin vəhdəti: Yaşlı sakinlərin hafizəsindən toplanan şəcərə məlumatları rəsmi çar sənədləri ilə çarpaz müqayisə olunmuş, adların və tarixlərin dəqiqliyi elmi şəkildə təsdiqlənmişdir.
Şəxsiyyətlərin xatirəsi: Kənd icmalarına rəhbərlik etmiş el ağsaqqalları, dini xadimlər, hərbçilər və repressiya qurbanlarının taleyi geniş bədii-tarixi dillə işıqlandırılır.
Demoqrafik proseslər və deportasiyaların ağır izləri
Monoqrafiyada Təpəköy kəndlərinin əhali sayındakı artım və azalma dinamikası sadəcə riyazi göstəricilərlə verilmir; hər bir azalmanın arxasındakı tarixi faciə — 1918–1920-ci illərin erməni-daşnak qırğınları, repressiyalar və mərhələli deportasiyalar bütün çılpaqlığı və ağrısı ilə təsvir olunur. Müəlliflər sənədlərə istinadən göstərirlər ki, hər iki kənd böyük itkilərə məruz qalsa da, öz daxili birliyini və genetik yaddaşını qoruyub saxlaya bilmişdir.
Fəsildə həmçinin ailələrin məişət həyatı, məşğuliyyət növləri (məsələn, Ağbabanın sərt iqliminə uyğun maldarlıq, əkinçilik və sənətkarlıq) arasındakı əlaqələr və bu təsərrüfat formalarının nəsillərin formalaşmasındakı rolu geniş bədii təsvirlərlə zənginləşdirilib. Kitabın bu hissəsi sübut edir ki, hər iki kəndin insan faktoru, nəsillərin tarixi kökləri bütöv bir regionun genetik xəritəsidir. Müəlliflər heç bir faktı ixtisar etmədən, hər bir soyadın, hər bir şəxsiyyətin haqqını elmi və mənəvi baxımdan tam ödəmişlər.
Folklor mühiti: Hafizələrdə yaşayan canlı söz sənəti
Monoqrafiyanın sonrakı fəsilləri hər iki kəndin mənəvi coğrafiyasını, dil büllurluğunu və şifahi xalq yaradıcılığının bitib-tükənməz xəzinəsini əhatə edir. Müəlliflər maddi tarixlə mənəvi tarixi bir araya gətirərək, Ağbaba insanının daxili dünyasını, onun təbiətlə, torpaqla və dillə olan sarsılmaz bağlarını yüksək elmi-bədii üslubda şərh edirlər.
Kitabda Böyük və Kiçik Təpəköy kəndlərinin folklor mühiti sadəcə keçmişdən qalan statik mətnlər kimi deyil, nəsilləri birləşdirən diri bir körpü kimi təhlil olunur. Müəlliflər yerli əhalinin yaddaşından topladıqları bayatıları, laylaları, ağıları, atalar sözlərini və inancları mətndə tam dolğunluğu ilə saxlamışlar. Bu folklor nümunələrinin bədii-fəlsəfi çəkisi göstərir ki, Ağbaba mühiti qədim ozan-aşıq ənənələrinin, dastan mədəniyyətinin ən saf şəkildə qorunduğu mərkəzlərdən biridir.
Əsərdə toplanan ağılar və rəvayətlər xüsusilə diqqət çəkir. Erməni-daşnak qırğınlarının, repressiya illərinin və didərginlik tarixlərinin xalqın bədii təfəkküründə buraxdığı dərin izlər, hər iki kəndin daxilində yaranan bədii ağılar vasitəsilə oxucuya çatdırılır. Müəlliflərin bu poetik parçaları, xalq ifadələrini ixtisarsız, bütün dolğunluğu ilə təqdim etməsi tarixin həm də poetik salnaməsini yaradır.
Dialektoloji və dilçilik xüsusiyyətləri: Qədim Türk cizgiləri
Kitabın elmi-tənqidi dəyərini artıran mühüm cəhətlərdən biri də Təpəköy kəndlərində işlədilən canlı xalq dilinin, dialekt və şivə xüsusiyyətlərinin dilçilik müstəvisində araşdırılmasıdır. Müəlliflər bu şivənin daxilində qorunub saxlanılan və bu gün müasir ədəbi dilimizdə unudulmaqda olan arxaik türk sözlərini, qədim oğuz dil elementlərini üzə çıxarmışlar.
Təhlillər göstərir ki, kənd sakinlərinin nitqindəki fonetik, morfoloji və leksik xüsusiyyətlər birbaşa "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanlarının, qədim türk abidələrinin dili ilə səsləşir. Müəlliflərin bu linqvistik faktları ixtisarsız, bütün incəlikləri ilə təqdim etməsi, mahalın dil xəritəsinin yad təsirlərdən tamamilə uzaq, saf və milli olduğunu elmi şəkildə sübut edir.
Mikrotoponimlər: Hər qarış torpağın milli möhürü
Fəslin bəlkə də ən fundamental və böyük əmək tələb edən hissəsi Böyük və Kiçik Təpəköy kəndlərinin ərazisindəki mikrotoponimlərin — yəni bulaq, dərə, təpə, yaylaq, qaya, meşə və cığır adlarının sistemli şəkildə qeydə alınmasıdır. Müəlliflər hər iki kəndin ərazisini addım-addım sənədləşdirərək, ermənilərin coğrafi adları dəyişdirmək siyasətinə qarşı sarsılmaz bir tarixi-toponimik divar ucaltmışlar.
Kitabda hər bir mikrotoponimin təkcə adı deyil, həm də:
Adın yaranma tarixi: Həmin yer adının hansı tarixi hadisə, şəxsiyyət və ya coğrafi xüsusiyyətlə bağlı olduğu;
Etimoloji mənşəyi: Sözün qədim türk kökləri ilə bağlılığı;
Bədii aurası: Həmin yer-yurd adı ətrafında yaranmış yerli əfsanələr və rəvayətlər tam dolğunluğu ilə işlənmişdir.
Bu yanaşma sübut edir ki, Təpəköy kəndlərinin ərazisindəki hər bir daş, hər bir su mənbəyi Azərbaycan türkünün bu torpaqlardakı əbədi mülkiyyət hüququnu təsdiq edən canlı arxiv sənədidir. Monoqrafiyanın bu qismi Ağbaba mahalının mənəvi bütövlüyünü və dil zənginliyini qoruyan möhtəşəm bir abidədir. Müəlliflər faktların bədii ruhunu saxlamaqla, oxucuya sadəcə məlumat vermir, onu həmin mühitin havası, suyu və daxili mənəviyyatı ilə qovuşdururlar.
Kitabın ümumi elmi-nəzəri dəyəri
Bu fundamental əsərin elmi-nəzəri çəkisi onun fənlərarası (interdisiplinar) xarakterindədir. Müəlliflər tarixi faktı etnoqrafiya ilə, toponimikanı dilçiliklə, arxiv sənədlərini isə canlı şifahi yaddaşla elə bir vəhdətdə təqdim etmişlər ki, nəticədə ortaya hər iki kəndin (Böyük və Kiçik Təpəköy) qüsursuz etnotarixi pasportu çıxmışdır.
Əsərin elmi-nəzəri dəyərini şərtləndirən əsas amillər aşağıdakılardır:
Mənbəşünaslıq bazasının zənginliyi: Kitabda yer alan rəsmi çar sənədləri, kameral siyahıyaalınmalar və xəritələr gələcək tədqiqatçılar üçün fundamental, təkzibedilməz istinad mənbəyidir.
Metodoloji yenilik: Şifahi xalq yaradıcılığı nümunələrinin və nəsillərin şəcərə xəritəsinin rəsmi dövlət sənədləri ilə çarpaz şəkildə müqayisəli təhlili Qərbi Azərbaycan araşdırmalarında yeni bir elmi standart müəyyən edir.
Toponimik dürüstlük: Mahalın erməniləşdirilmiş yer-yurd adlarının qədim türk mənşəyi linqvistik və tarixi dəlillərlə elmi müstəvidə birdəfəlik isbat olunur.
Gələcək nəsillər üçün mənəvi-tarixi əhəmiyyəti
Kitabın ən böyük gücü onun gələcəyə hesablanmış milli yaddaş siyasətindədir. Doğma yurdlarından didərgin salınmış Ağbaba sakinlərinin, xüsusən də gənc nəslin öz köklərinə, babalarının nəsillik şəcərəsinə, o torpaqların hər bir bulağının və dərəsinin adına sahib çıxması üçün bu kitab əvəzsiz bir mənəvi dərslikdir.
Müəlliflər mətndə heç bir faktı ixtisar etmədən, hər bir ailənin, hər bir şəxsiyyətin bədii-tarixi obrazını qoruyub saxlamaqla, əsərə canlı bir ruh bəxş etmişlər. Bu yanaşma oxucuda sadəcə elmi məlumat deyil, həm də ulu yurda qarşı dərin mənəvi bağlılıq və qayıdış duyğusu formalaşdırır.
Elmi-tənqidi qiymətləndirmə:
"Qərbi Azərbaycanın Ağbaba mahalı: Böyük Təpəköy və Kiçik Təpəköy kəndlərinin etnotarixi yaddaşı" kitabı milli tarixşünaslığımızda, toponimika və etnoqrafiya elmimizdə çox ciddi, təkrarolunmaz bir hadisədir. "İmza" nəşrlər evinin bu mətni yüksək bədii-elmi səviyyədə çapa hazırlaması təqdirəlayiqdir. Əsər, Ağbaba mahalının timsalında Azərbaycan xalqının ulu torpaqlardakı əbədi mülkiyyət hüququnu və mədəni varlığını həm bu günün, həm də gələcəyin elmi qarşısında bir daha sarsılmaz faktlarla nümayiş etdirir. Bu kitab, milli qan yaddaşımızın abidələşən salnaməsidir. Məhz bu məziyyətlərə görə, Qərbi Azərbaycan tarixinə, xüsusən də Ağbaba mahalının etnotarixi yaddaşına belə bir fundamental abidə bəxş edən dəyərli alimlərimiz Aslan Bayramov və Asəf Bayramovun elmi fədakarlığı hər cür təqdir və alqışa layiqdir. Hər iki müəllifin arxiv sənədləri üzərində göstərdiyi sarsılmaz səmimiyyət, böyük titizlik və milli təəssübkeşlik duyğusu, bu kitabı sadəcə bir tədqiqat işi olmaqdan çıxarıb, gələcək nəsillərə ötürülən mənəvi bir vəsiyyətnaməyə çevirmişdir.
Müəlliflərin bu unikal əməyi, həm bir alim məsuliyyətinin, həm də doğma yurdun hər daşına, hər bulağına bəslənən sonsuz ziyalı sevgisinin ən parlaq təzahürüdür. Onların bu fundamental tədqiqatla açdıqları cığır, Qərbi Azərbaycan irsinin öyrənilməsində yeni bir akademik məktəbin təməlidir.
Dəyərli alimlərimiz Aslan Bayramova və Asəf Bayramova bu şərəfli və müqəddəs elmi fəaliyyətlərində yeni-yeni uğurlar, möhkəm cansağlığı və tükənməz yaradıcılıq enerjisi arzulayırıq. İnanırıq ki, onların qələmindən hələ Qərbi Azərbaycanın neçə-neçə qaranlıq səhifəsini işıqlandıracaq yeni, sanballı əsərlər doğacaq və bu elmi qələbələrin sədası tezliklə doğma Ağbaba yaylaqlarından gələcəkdir!
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
