Mobil versiya
İranda demokratiya şousu və mollakratiya qəssabxanası
Tarix: 19-01-2026 | Saat: 13:26
Bölmə:Manşet / Siyasət / Özəl / Yazar3 | çapa göndər

İranda demokratiya şousu və mollakratiya qəssabxanası
İran İslam Respublikası, qurulduğu gündən bəri ən dərin və kompleks böhranlardan birini yaşayır. İllərdir davam edən iqtisadi sanksiyalar, pis idarəetmə, korrupsiya və ideoloji korluq birləşərək, ölkəni on minlərlə can itkisi və milyonlarla insanın yoxsulluq həddinin altına düşməsi ilə nəticələnən bir xaosa sürükləyib. Bu böhranın beynəlxalq yansımaları, xüsusilə ABŞ-ın "rejim dəyişikliyi" siyasətləri, Türkiyənin milli təhlükəsizlik narahatlıqları, PJAK kimi kürd hərbi qruplarının mübahisəli rolu, rejimin pul qaçırma cəhdləri və Cənubi Qafqaz regionuna mümkün təsirləri ətrafında formalaşır.

İranlı rəsmilər, etirazlarda yaşanan ölümlərdən ABŞ və İsraili məsuliyyətli tuturlar. ABŞ-ın "maksimum təzyiq" kampaniyası və Prezident Donald Trampın etirazçılara dəstək bəyanatları, İran tərəfindən suverenliyə təhdid və zorakılığı qızışdırma hərəkətləri kimi qiymətləndirilir. BMT Təhlükəsizlik Şurasında keçirilən təcili toplantılarda ABŞ-ın "bütün variantların masada olduğu" xəbərdarlığı, Tehranın bu narahatlıqlarını daha da artırır. Ancaq bu nöqtədə kilid sual budur: ABŞ həqiqətən hərbi müdaxiləyə hazırdırmı, yoxsa bu, sadəcə İran xalqını küçələrə çıxarmağa yönəlmiş bir "hap-gop"danmı ibarətdir? Beynəlxalq media, ABŞ-ın bir tərəfdən sərt mesajlar verərkən, digər tərəfdən hərbi müdaxilənin risklərini nəzərə almadığını bildirir. İranlı rəsmilər, ABŞ-ın təxribatları nəticəsində küçəyə çıxan insanların həyatını itirdiyini müdafiə edərək, Vaşinqtonun can itkilərinə görə birbaşa hüquqi məsuliyyət daşıdığını iddia edirlər. ABŞ-ın mövcud siyasəti, hərbi müdaxilədən çox, İran iqtisadiyyatını iflic edən birtərəfli sanksiyaları davam etdirmək və bununla da rejimi danışıqlar masasına oturmağa və ya siyasətini dəyişməyə məcbur etmək məqsədi daşıyır.

Türkiyənin İrandakı etirazlara yanaşması, kürd məsələsinin həssaslığı səbəbindən son dərəcə ehtiyatlı və mürəkkəbdir. Türkiyə, İranın parçalanması ssenarisinin, Suriya və İraqda olduğu kimi, İrandakı kürd bölgələrində də bir muxtariyyət və ya müstəqillik hərəkatını tətikləyə biləcəyindən narahatdır. Bu vəziyyət, "Böyük Kürdüstan" ideyası çərçivəsində PKK ilə əlaqəli PJAK kimi qrupların güclənməsinə və nəticədə Türkiyənin cənub-şərq sərhədlərində yeni bir təhlükəsizlik təhdidinin yaranmasına zəmin hazırlaya bilər. Türkiyə və İranın, PKK və PJAK-a qarşı kəşfiyyat mübadiləsi və sərhəddən kənar əməliyyatlar sahəsində əməkdaşlıq etməyə "məcbur" qaldığı bir faktdır.



İranın PJAK-ı Türkiyə əleyhinə bir kart kimi istifadə etdiyi iddiaları keçmişdə səsləndirilsə də, son dövrlərdə baş verənlər iki ölkənin ortaq təhlükəsizlik narahatlıqlarının daha ağır basdığını göstərir. Türk kəşfiyyatı, İrandakı etirazlar zamanı PJAK ünsürlərinin İraqdan İrana sızma cəhdlərini İranlı həmkarlarına bildirmiş, bu da Tehranın bu cür iddiaları ciddiyə aldığını ortaya qoymuşdur. PJAK da, İrandakı rejimi qınayan bəyanatlar versə də, etirazların əsas hərəkətverici qüvvəsinin iqtisadi çöküşdən və pis idarəetmədən qaynaqlandığı ümumi qəbul edilən bir durumdur.

Hökumət, etirazları yatırmaq üçün amansız üsullara əl atır; minlərlə insan öldürüldü və on minlərlə insan həbs edildi. Rejim, bu hərəkətləri "milli təhlükəsizliyi" təmin etmək bəhanəsi ilə qanuniləşdirməyə çalışarkən, interneti kəsərək və mediaya senzura tətbiq edərək hadisələrin dünya ictimaiyyətinə yansımasını əngəlləyir.

Beynəlxalq insan haqları təşkilatları bu vəziyyəti "insanlığa qarşı cinayətlər" kimi qiymətləndirirlər. Bu daxili böhran dərinləşdikcə, İranın yüksək rütbəli rəsmilərinin ölkədən külli miqdarda pul köçürdüyü barədə məlumatlar yayılıb. ABŞ Xəzinədarlığının rəsmisi bu vəziyyəti "sıçanların gəmini tərk etməsi" kimi qiymətləndirib. Bildirilir ki, bu vəsaitlər ənənəvi bank sistemindən yan keçərək, kriptovalyutalar vasitəsilə Dubay kimi yerlərdə offşor hesablara köçürülür. Məlumata görə, Ali Rəhbərin oğlu da daxil olmaqla bəzi rəsmilərin milyonlarla dolları ölkədən çıxardığı iddia olunur. Bu kapital qaçqınlığı, elitanın rejimin maliyyə sisteminin çöküşünə qarşı sığortalanma cəhdi kimi şərh edilir. Bu pul köçürmələrinin maliyyə mexanizmləri sanksiyalardan yayınmağın klassik nümunəsidir. Vəsaitlər adətən sərhədlər boyu fiziki nağd pul daşınması, qızıl alveri, və ən müasir üsul olan kriptovalyuta əməliyyatları vasitəsilə həyata keçirilir.

Bu üsullar beynəlxalq maliyyə sisteminin nəzarətindən kənarda qalaraq, pulların Dubay və digər offşor mərkəzlərdə yuyulmasına imkan verir. Rejimin hazırda yaşadığı iqtisadi böhran tarixi miqyasdadır. İran rialı ABŞ dollarına qarşı tarixi minimuma enib, illik inflyasiya 40%-i ötüb, ərzaq qiymətləri isə daha sürətlə artıb. Əhalinin təxminən beşdə biri yoxsulluq həddindən aşağıda yaşayır. Bu problemlər onilliklər boyu davam edən səhv idarəetmə, korrupsiya və sanksiyaların birgə nəticəsidir. İrandakı qeyri-sabitlik, Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstandan ibarət Cənubi Qafqaz regionu üçün ciddi risklər yaradır. İranın daxili çaxnaşmaları, regionda gərginliyi artıraraq sülh proseslərinə mane ola bilər. Xüsusan də Ermənistan-Azərbaycan sülh danışıqlarının kövrək xarakteri fonunda, İranın zəifləməsi Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı mövqeyini daha da gücləndirə bilər. Cənubi Qafqaz ölkələri İranla ticarət əlaqələrini davam etdirsələr də, böhran ticarət həcmini azalda və mövcud tranzit yollarında, məsələn, Astara-Astara sərhəd keçidində, ehtiyac olan malların daşınmasında və ya qaçaqmalçılıq əməliyyatlarında tıxaclara səbəb ola bilər. Vəziyyətin pisləşməsi Suriya və ya Liviya miqyasında qaçqın axınına səbəb ola bilər ki, bu da region ölkələrinin onsuz da kövrək iqtisadiyyatlarına əlavə yük olar. İrandakı etnik azlıqların, o cümlədən azərbaycanlıların və ermənilərin vəziyyəti regionda həssas məsələdir və böhran zamanı millətçi hissləri gücləndirə bilər.

Regional təhlükəsizlik baxımından, Yaxın Şərq rəqabət, həll edilməmiş münaqişələr və kövrək diplomatiya səbəbindən genişlənən təhlükəsizlik böhranı ilə üzləşir. İranın zəifləməsi regionda güc balansını yenidən bölüşdürə bilər. Türkiyə kimi bəzi ölkələr, İranın parçalanması ssenarisinin öz geosiyasi rollarını gücləndirəcəyini düşünürlər. Digər tərəfdən, bir çox ərəb ölkələri uzunmüddətli qeyri-sabitlikdən və ya yeni bir rejimin siyasətlərindən narahatdırlar. Region hələ də HƏMAS, Hizbullah və digər İran dəstəkli qruplarla bağlı münaqişələrin həlli yollarını axtarır. Bu qrupların taleyi regionun gələcək sabitliyi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İranın gələcək taleyi ilə bağlı ssenarilər müxtəlifdir: ya rejim daxili islahatlara məcbur qalacaq (bu ehtimal azdır), ya xarici təzyiqlər və daxili çöküş nəticəsində devriləcək, ya da mövcud status-kvonu sərt repressiya ilə müvəqqəti saxlaya biləcək. Rejimin daxili çöküşü zamanı İranın regional proksi qüvvələrindən biri olan Livanın Hizbullah təşkilatının rolu da diqqət mərkəzindədir. Hizbullah, İranın Yaxın Şərddəki təsir rıçaqlarından biridir və maliyyə, hərbi və siyasi dəstəyini məhz Tehrandan alır. Əgər İran rejimi devrilərsə, Hizbullahın maliyyə mənbələri kəsilə bilər ki, bu da təşkilatın Livandakı və regiondakı hərbi gücünü və siyasi təsirini əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədə bilər. Bu, bir tərəfdən İsrail üçün təhlükəni azalda, digər tərəfdən isə Livanda yeni bir hakimiyyət boşluğu və daxili qeyri-sabitlik yarada bilər. Göründüyü kimi, rejim hazırda etirazları yatırmağa nail olsa da, əsas problemlərin qalması gələcək üçün sual doğurur.

İran nüvə proqramının statusu beynəlxalq siyasətin mərkəzində qalmaqdadır. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (MAQATE) məlumatına görə, İran Birləşmiş Ştatların 2018-ci ildə Nüvə Sazişindən (JCPOA) çıxmasından sonra sazişin şərtlərini pozmağa davam edir. İran uran zənginləşdirmə səviyyəsini 60%-ə çatdırıb ki, bu da silah dərəcəsinə (90%) bir texniki addım məsafəsindədir. 2025-ci ilin iyun ayında ABŞ və İsrailin İranın nüvə obyektlərinə zərbələr endirməsinə baxmayaraq, MAQATE rəsmiləri İranın 60%-ə qədər zənginləşdirilmiş təxminən 440 kq uran ehtiyatına sahib olduğunu, bu miqdarın isə 10-a qədər nüvə bombası üçün kifayət edə biləcəyini bildirirlər. MAQATE obyektlərə tam nəzarəti bərpa edə bilməyib.

İran-Rusiya münasibətləri strateji tərəfdaşlıq xarakteri daşısa da, bu, pragmatik maraqlar çərçivəsində baş verir. Rusiya rəsmiləri İranın Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsinə (NPT) uyğun olaraq dinc nüvə proqramı həyata keçirmək hüququnu dəstəkləyirlər. Hər iki ölkə yeni atom elektrik stansiyalarının inşası sahəsində əməkdaşlığı genişləndirir. Lakin Rusiya, İranın daxili etirazları zamanı birbaşa hərbi müdaxilə etməkdən çəkinir, çünki Ukraynadakı müharibə səbəbindən imkanları məhduddur. Bunun əvəzinə, Rusiya İrana daxili repressiya üçün zirehli texnika və hücum helikopterləri kimi hərbi avadanlıqlar tədarük etməklə rejimə dolayı dəstək verir. Rusiya eyni zamanda regional sabitliyi qorumaq üçün İsrail və digər Körfəz ölkələri ilə də əlaqələr saxlayır ki, bu da İranla əməkdaşlığın dərinliyini məhdudlaşdırır.

Şəmsi Qoca



Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi


Xəbəri paylaş


Digər xəbərlər



Xəbərə şərh yaz
Ad və soyad:*
E-Mail:
Şərhiniz:
Kodu yazın: *
yenilə, əgər kod görünmürsə
19-01-2026