Ana Sayfa > Özəl > Diyarbakırda Azərbaycan türkcəsinin izləri: Altan Tanın açıqlaması tarixi müzakirələri yenidən gündəmə gətirdi
Diyarbakırda Azərbaycan türkcəsinin izləri: Altan Tanın açıqlaması tarixi müzakirələri yenidən gündəmə gətirdiBu gün, 19:45. Yazar: vasif |
![]() Türkiyənin Diyarbakır şəhərinin tarixi adı, dil xüsusiyyətləri və çoxəsrlik mədəni irsi ilə bağlı yeni müzakirələr başlayıb. Keçmiş HDP millət vəkili Altan Tana aid edilən açıqlamalarda şəhərin qədim məhəllələrində bir neçə onillik əvvələ qədər Azərbaycan türkcəsinə yaxın danışıq formasının geniş yayıldığı bildirilir. Bu fikirlər Diyarbakırın tarixi kimliyi və bölgədə türk dilinin keçmişi ilə bağlı məsələləri yenidən aktuallaşdırıb. Yaxın Şərqin ən qədim yaşayış və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Diyarbakır müxtəlif dövrlərdə fərqli dövlətlərin hakimiyyəti altında olub. Şəhərin tarixi inkişafında türk, kürd, ərəb, süryani və digər icmaların izləri mühüm yer tutur. Altan Tanın açıqlamalarında diqqət çəkən əsas məqamlardan biri şəhərin tarixi adının mənşəyi ilə bağlıdır. “Amed” adının tarixi haradan başlayır? Altan Tana aid edilən fikirlərə görə, Diyarbakırın kürdcədə işlədilən “Amed” adı birbaşa kürd dilində yaranmayıb, daha qədim tarixi adlarla bağlıdır. Tarixi mənbələrdə şəhərin adı müxtəlif formalarda, o cümlədən “Amida”, “Amid” və “Omid” kimi qeyd olunub. Antik dövrdən məlum olan bu adlar bölgənin müxtəlif dil və mədəniyyət mühitlərində istifadə edilib. Sonrakı əsrlərdə isə şəhər ərəb və türk mənbələrində Diyarbakır adı ilə tanınıb. Diyarbakır adının yaranması bölgədə məskunlaşmış ərəb Bəkr tayfasının adı ilə əlaqələndirilir. Şəhərin adının müxtəlif dillərdə fərqli formalarda işlənməsi onun çoxqatlı tarixi irsini əks etdirir. Bu adların etimologiyası isə təkbaşına şəhərin hər hansı bir dövrdə yalnız bir etnik topluma məxsus olduğunu sübut etmir. Diyarbakırda Azərbaycan türkcəsinə yaxın danışıq forması Keçmiş millət vəkilinin açıqlamalarında ən çox diqqət çəkən məsələlərdən biri Diyarbakırın tarixi Sur bölgəsində istifadə olunan türk dili şivəsidir. Altan Tana istinadən yayılan məlumatlarda təxminən 50 il əvvələ qədər şəhərin mərkəzi hissələrində Azərbaycan türkcəsinə yaxın bir danışıq formasının mövcud olduğu bildirilir. Bu fikir Diyarbakırın dil tarixi baxımından maraq doğurur. Çünki şəhərin yerli türk şivəsində Azərbaycan türkcəsi və digər oğuz şivələri ilə ortaq xüsusiyyətlərin olması dilçilik baxımından araşdırılan mövzulardandır. Azərbaycan türkcəsi, Türkiyə türkcəsi və İraq türkmənlərinin danışıq formaları oğuz türk dilləri qrupuna daxildir. Bu səbəbdən həmin dillər və şivələr arasında fonetik, leksik və qrammatik oxşarlıqlar mövcuddur. Diyarbakırın yerli türk şivəsində də bu ortaq dil xüsusiyyətlərinin izlərinə rast gəlinməsi mümkündür. Lakin şəhərdə yaşayan bütün əhalinin Azərbaycan türkcəsində danışdığını və ya həmin şivənin bütün dövrlərdə yeganə üstün dil olduğunu söyləmək üçün ayrıca tarixi və demoqrafik sübutlar tələb olunur. Ağqoyunluların Diyarbakır tarixindəki yeri Diyarbakırın Azərbaycanla tarixi-mədəni əlaqələrindən danışarkən Ağqoyunlu dövlətinin rolunu xüsusi qeyd etmək lazımdır. XV əsrdə Ağqoyunluların mühüm siyasi mərkəzlərindən biri olan Diyarbakır Uzun Həsənin hakimiyyəti dövründə böyük əhəmiyyət qazanıb. Ağqoyunluların bölgədəki hakimiyyəti Azərbaycan və Şərqi Anadolu arasında siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələrin inkişafına təsir göstərib. Sonrakı dövrlərdə Səfəvilər və Osmanlılar arasında yaşanan siyasi-hərbi proseslər də Diyarbakırın tarixi inkişafında mühüm rol oynayıb. Bu əsrlərdə bölgədə türk dilinin müxtəlif danışıq formalarının yayılması, ticarət əlaqələrinin genişlənməsi və mədəni mübadilə Diyarbakırın dil mühitinin formalaşmasına təsir edən amillər sırasında olub. Azərbaycan ədəbi dilinin klassik ənənələri ilə Şərqi Anadolu və İraq türkmənlərinin dil-mədəniyyət mühiti arasında tarixi yaxınlıq da məhz bu geniş coğrafi əlaqələr çərçivəsində qiymətləndirilə bilər. Şəhərin dil mənzərəsi necə dəyişdi? Diyarbakır əsrlər boyu müxtəlif etnik və dini icmaların yaşadığı şəhər olub. Burada istifadə olunan dillər və danışıq formaları zamanla siyasi, sosial və demoqrafik dəyişikliklərin təsirinə məruz qalıb. Xüsusilə XX əsrin ikinci yarısında şəhərləşmə və kəndlərdən şəhər mərkəzinə miqrasiya prosesləri Diyarbakırın əhali tərkibinə və gündəlik dil mühitinə təsir göstərib. Bu dəyişikliklər nəticəsində bəzi yerli danışıq formalarının istifadə dairəsi darala, digərlərinin isə yayılması genişlənə bilərdi. Lakin dil mühitində baş verən dəyişiklikləri yalnız bir siyasi səbəblə izah etmək düzgün olmaz. Miqrasiya, təhsil, iqtisadi münasibətlər, dövlətin dil siyasəti və nəsillərarası ünsiyyət də bu prosesdə rol oynayır. Diyarbakırın Azərbaycanla tarixi bağlılığı nəyi göstərir? Diyarbakırın tarixi türk dövlətləri ilə əlaqələri, xüsusilə Ağqoyunlu dövrünün siyasi və mədəni irsi Azərbaycan tarixinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Şəhərin yerli türk şivəsi ilə Azərbaycan türkcəsi arasında oxşarlıqlar da ortaq oğuz dil mirasının araşdırılması üçün maraqlı material təqdim edir. Bununla belə, dil yaxınlığı ilə etnik mənsubiyyət eyni anlayış deyil. Müəyyən bir ərazidə Azərbaycan türkcəsinə yaxın şivənin mövcudluğu həmin şəhərin bütün əhalisinin eyni etnik kimliyə malik olduğunu göstərmir. Diyarbakırın tarixi məhz müxtəlif xalqların və mədəniyyətlərin burada qoyduğu izlərlə zəngindir. Altan Tana aid edilən açıqlamalar bu irsin xüsusilə dilçilik və tarix baxımından yenidən araşdırılmasına marağı artıra bilər. Lakin həmin fikirlərin dəqiq məzmununu müəyyənləşdirmək üçün çıxışın tam mətni və ilkin mənbəsi nəzərdən keçirilməlidir. Nəticə etibarilə, Diyarbakırın Azərbaycan türkcəsi ilə tarixi dil əlaqələri və Ağqoyunlu irsi bölgənin çoxəsrlik mədəni tarixinin mühüm mövzularındandır. Bu əlaqələrin elmi əsaslarla öyrənilməsi həm Azərbaycan tarixinin, həm də Şərqi Anadolunun zəngin mədəni keçmişinin daha dolğun anlaşılmasına xidmət edə bilər. Geri dön |