Azərbaycan–Böyük Britaniya münasibətləri: tarixi əməkdaşlıq və strateji tərəfdaşlığın yeni mərhələsi
Bu gün, 10:28. Yazar: azer
Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında münasibətlərin tarixi müasir diplomatik əlaqələrin qurulmasından xeyli əvvəlki dövrə gedib çıxır. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Bakı neft sənayesinin inkişafında Britaniya kapitalının iştirakı, xarici investorların ölkəmizin iqtisadi həyatına cəlb olunması bu münasibətlərin ilkin iqtisadi əsaslarını formalaşdırmışdır. Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etməsindən sonra isə əlaqələr yeni siyasi məzmun qazanmışdır. Böyük Britaniya 1991-ci il dekabrın 26-da Azərbaycanın müstəqilliyini tanımış, 1992-ci il martın 11-də iki ölkə arasında diplomatik münasibətlər qurulmuşdur. 1993-cü ildə Bakıda Britaniya səfirliyinin fəaliyyətə başlaması, 1994-cü ildə isə Azərbaycanın Londonda səfirliyinin açılması münasibətlərin institusional əsaslarını möhkəmləndirmişdir.
İki ölkə arasındakı münasibətlərin inkişafında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 1994 və 1998-ci illərdə Böyük Britaniyaya rəsmi səfərləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 1994-cü il fevralın 23-də imzalanmış Dostluq və Əməkdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə, 1998-ci il iyulun 21-də imzalanmış Dostluq Münasibətləri və Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə qarşılıqlı münasibətlərin gələcək inkişafı üçün siyasi çərçivə yaratmışdır. Məhz həmin dövrdə Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi sistemə inteqrasiyası, xarici investisiyaların cəlb edilməsi və enerji potensialının dünya bazarlarına çıxarılması istiqamətində Böyük Britaniya ilə əməkdaşlıq mühüm rol oynamışdır.
1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” bu əməkdaşlığın ən mühüm tarixi mərhələlərindən biridir. BP şirkətinin Azərbaycanın neft-qaz sektorunda uzunmüddətli fəaliyyəti, Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəmərinin, Cənub Qaz Dəhlizinin və digər strateji enerji layihələrinin reallaşdırılması iki ölkənin münasibətlərini iqtisadi maraqlar çərçivəsindən daha geniş geosiyasi müstəviyə çıxarmışdır. Azərbaycan üçün bu əməkdaşlıq enerji resurslarının dünya bazarlarına çıxarılması ilə yanaşı, ölkəmizin beynəlxalq iqtisadi və siyasi mövqelərinin möhkəmləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətli olmuşdur. Britaniya üçün isə Azərbaycan Xəzər hövzəsi, Cənubi Qafqaz və Avropanın enerji təhlükəsizliyi baxımından mühüm tərəfdaş kimi formalaşmışdır.
Sonrakı mərhələdə münasibətlərin institusional inkişafı da davam etmişdir. 2016-cı ildə iki ölkənin xarici işlər nazirlikləri arasında Strateji Dialoq mexanizminin yaradılması siyasi məsləhətləşmələrin sistemli xarakter almasına imkan vermişdir. 2023-cü ildə Londonda keçirilmiş növbəti strateji dialoq çərçivəsində regional və beynəlxalq məsələlər, iqtisadi əməkdaşlıq və qarşılıqlı maraq doğuran digər istiqamətlər müzakirə edilmişdir. Beləliklə, 12 noyabr 2026-cı ildə Dublində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Böyük Britaniyanın Baş naziri Endi Börnham tərəfindən imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə uzun illər ərzində formalaşmış münasibətlərin məntiqi inkişafı və yeni siyasi səviyyəyə yüksəldilməsidir.
Yeni sənədin əhəmiyyətini yalnız iki ölkə arasında münasibətlərin adının strateji tərəfdaşlıq olaraq müəyyənləşdirilməsi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Bəyannamə müdafiə və təhlükəsizlik, ticarət və investisiyalar, iqtisadi artım, təhsil, insan kapitalı, innovasiya və texnoloji inkişaf kimi geniş istiqamətləri əhatə edir. Xüsusilə müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq, hərbi kadrların hazırlanması, kibertəhlükəsizlik, sərhəd təhlükəsizliyi və hüquq-mühafizə sahəsində qarşılıqlı fəaliyyət imkanlarının müəyyənləşdirilməsi yeni dövrün çağırışları baxımından diqqətəlayiqdir. Digər tərəfdən, bərpaolunan enerji, yaşıl maliyyə, süni intellekt, rəqəmsallaşma və təhsil sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi tərəfdaşlığın yalnız mövcud iqtisadi əlaqələrə deyil, gələcəyin iqtisadiyyatına da istiqamətləndiyini göstərir. Orta Dəhlizin inkişafına verilən dəstək isə Azərbaycanın beynəlxalq nəqliyyat və logistika sistemində artan rolunun Britaniya tərəfindən də əhəmiyyətli hesab edildiyini nümayiş etdirir. Bəyannamədə əməkdaşlığın gedişini qiymətləndirmək və yeni prioritetləri müəyyənləşdirmək üçün illik Strateji Tərəfdaşlıq görüşlərinin keçirilməsinin nəzərdə tutulması sənədin praktiki icra mexanizmini də gücləndirir.
Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biri də onun Çinlə Avropa arasında formalaşan yeni nəqliyyat və ticarət marşrutlarının mərkəzində yerləşməsidir. Pekindən Londona qədər uzanan iqtisadi və logistika xəritəsində Azərbaycan sadəcə tranzit ölkə deyil, Xəzər dənizi üzərindən Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz və Avropa ilə birləşdirən əsas həlqələrdən biridir. Orta Dəhliz üzrə yükdaşımaların həcmi 2024-cü ildə 4,5 milyon tona çataraq əvvəlki illə müqayisədə 62 faiz artmışdır. Həmin il Azərbaycan üzərindən Orta Dəhliz istiqamətində təxminən 4,3 milyon ton yük daşınmış, Çin–Qazaxıstan–Azərbaycan marşrutu ilə 300 blok qatar göndərilmiş və Çindən 27 min TEU konteyner daşınmışdır. 2025-ci ildə isə Azərbaycanın Şərq–Qərb nəqliyyat dəhlizi üzrə ümumi yükdaşımalarının həcmi 16,9 milyon tona yaxın olmuşdur. Bu göstəricilər Azərbaycanın Avrasiya ticarət əlaqələrində artan rolunu və beynəlxalq təchizat zəncirlərində strateji mövqeyini nümayiş etdirir. Böyük Britaniya ilə yeni strateji tərəfdaşlıq çərçivəsində Orta Dəhlizin inkişafına verilən əhəmiyyət də məhz bu geoiqtisadi reallıqdan irəli gəlir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu gün ölkəmizə yalnız malların daşındığı ərazi deyil, Şərqlə Qərb arasında iqtisadi əlaqələrin qurulmasında iştirak edən mühüm tərəfdaş olmaq imkanı verir.
Britaniya ilə münasibətlərin yeni mərhələyə yüksəlməsini Azərbaycanın digər dövlətlərlə qurduğu strateji tərəfdaşlıq münasibətləri kontekstində də qiymətləndirmək lazımdır. Türkiyə ilə 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi müttəfiqlik münasibətlərinin hüquqi-siyasi əsaslarını möhkəmləndirmişdir. İtaliya ilə 2014-cü ildə strateji tərəfdaşlıq, 2020-ci ildə isə çoxölçülü strateji tərəfdaşlığın gücləndirilməsi haqqında sənədlərin imzalanması Avropanın aparıcı iqtisadi dövlətlərindən biri ilə əlaqələrin inkişafına yeni imkanlar açmışdır. Macarıstanla 2014-cü ildə imzalanmış strateji tərəfdaşlıq bəyannaməsi 2023-cü ildə genişləndirilmiş, Serbiya ilə 2013-cü ildə strateji tərəfdaşlıq münasibətləri təsis edilmişdir. Qazaxıstanla müttəfiqlik münasibətləri, Çinlə 2025-ci ildə hərtərəfli strateji tərəfdaşlığın yaradılması haqqında Birgə Bəyanat, Tacikistanla 2024-cü ildə imzalanmış strateji tərəfdaşlıq bəyannaməsi də bu siyasətin müxtəlif coğrafi istiqamətlərdə davam etdirildiyini göstərir.
Bu sənədlərin coğrafiyası və məzmunu Azərbaycanın xarici siyasət kursunun mühüm xüsusiyyətini ortaya qoyur. Ölkəmiz öz beynəlxalq münasibətlərini yalnız bir siyasi və ya geosiyasi istiqamət üzərində qurmur. Türkiyə ilə müttəfiqlik, Avropa dövlətləri ilə iqtisadi və siyasi tərəfdaşlıq, Çinlə strateji əməkdaşlıq, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə dərinləşən əlaqələr Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasətinin ayrı-ayrı istiqamətləri deyil, vahid milli maraqlar sisteminin tərkib hissələridir. Bu yanaşma Azərbaycanın dəyişən beynəlxalq münasibətlər sistemində manevr imkanlarını genişləndirir, iqtisadi və siyasi tərəfdaşlıq şəbəkəsini şaxələndirir, eyni zamanda regional və qlobal proseslərdə müstəqil aktor kimi çıxış etmək imkanlarını artırır.
Təbii ki, Azərbaycanla Böyük Britaniya arasında bütün məsələlər üzrə mövqelərin üst-üstə düşmədiyi məqamlar da mövcuddur. Beynəlxalq siyasətin reallığı ondan ibarətdir ki, dövlətlərin maraqları, tarixi təcrübələri və siyasi yanaşmaları hər zaman eyni olmur. Lakin münasibətlərin səviyyəsini müəyyən edən əsas amil bütün məsələlərdə eyni mövqedən çıxış etmək deyil, fərqli yanaşmalara baxmayaraq qarşılıqlı hörmət və bərabərhüquqlu əməkdaşlığı qorumaqdır. Azərbaycan öz suverenliyi, ərazi bütövlüyü, milli maraqları və beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyi ilə bağlı məsələlərdə prinsipiallığını dəfələrlə nümayiş etdirib. Bu prinsipiallıq dövlətin beynəlxalq tərəfdaşlarının siyasi və iqtisadi çəkisindən asılı deyil. Məhz belə yanaşma müstəqil xarici siyasətin mahiyyətini təşkil edir.
Böyük Britaniya ilə Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamənin imzalanması Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin və tərəfdaşlıq imkanlarının genişlənməsinin növbəti göstəricisidir. Bu sənəd həm ikitərəfli münasibətlərin gələcək inkişafı, həm də Azərbaycanın Avropa ilə Asiya arasında iqtisadi, nəqliyyat və siyasi əlaqələndirici rolunun güclənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, strateji tərəfdaşlığın real dəyəri imzalanmış sənədlərin sayından deyil, onların ölkənin iqtisadiyyatına, təhlükəsizliyinə, insan kapitalına və beynəlxalq mövqelərinə gətirdiyi konkret nəticələrdən ölçülməlidir.
Azərbaycanın xarici siyasət fəlsəfəsinin əsas xüsusiyyəti də məhz burada ifadə olunur: ölkəmiz müxtəlif güc mərkəzləri ilə əməkdaşlığa açıqdır, lakin öz siyasi iradəsini heç bir tərəfdaşın maraqlarına tabe etmir. Çünki strateji tərəfdaşlıq müstəqilliyin alternativi deyil, müstəqil dövlətin imkanlarını genişləndirmək vasitəsidir. Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində özünəməxsus mövqeyini müəyyən edən də məhz bu prinsipdir.
Emin Əliyev
YAP Zəngilan rayon təşkilatının fəalı
-
Geri dön