Rövşən Əliyev: Kosmik İntellektual Keçid (KİK): İnsanlığın Hiperintellektə və Kosmik Şüura doğru inkişaf perspektivi
Bu gün, 11:14. Yazar: azer
İnsan intellektinin mövcud sərhədlərindən daha geniş idrak müstəvisinə keçidi haqqında fəlsəfi konsepsiya
İnsanlıq tarixinin hər bir mühüm mərhələsində insanı düşündürən suallar daim dəyişib. Bir vaxtlar insan üçün əsas məsələ təbiəti anlamaq, sonralar onları idarə etmək, daha sonra isə öz yaratdığı texnologiyaların imkanlarından istifadə etmək olub. İndi isə qarşımızda əvvəlkilərdən mahiyyətcə fərqlənən bir sual dayanır: insanın öz intellektual imkanları onun mövcud inkişaf mərhələsinin sərhədləri ilə məhdudlaşırmı, yoxsa qarşıda tamamilə fərqli bir idrak mərhələsinə keçid imkanı var?
Bu sualın yaranması təsadüfi deyil. Süni intellektin inkişafı, neyroelmlərin insan beyninin fəaliyyətinə dair yeni məlumatlar ortaya qoyması, kosmik tədqiqatların genişlənməsi və informasiya texnologiyalarının həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsi insanın özünə və ətraf aləmə münasibətini dəyişdirir. İnsan artıq yalnız bilik əldə edən və ondan istifadə edən varlıq olmaqdan çıxaraq, biliyi təhlil edən, yeni bilik yaradan, texnologiya ilə qarşılıqlı əlaqədə öz intellektual imkanlarını genişləndirən və reallığa təsir göstərən daha mürəkkəb bir varlığa çevrilir. O, öz düşüncəsini texnoloji vasitələrlə genişləndirmək, mürəkkəb informasiya sistemləri yaratmaq və indiyədək əlçatmaz hesab etdiyi məsələləri araşdırmaq imkanı qazanıb.
Mənə görə, bu prosesə yalnız texnoloji tərəqqi kimi baxmaq kifayət olmazdı. Burada daha geniş bir hadisə baş verir, insan öz intellektinin gələcək imkanları barədə yenidən düşünməyə başlayır. Əgər texnologiya insanın fiziki imkanlarını genişləndirə bilibsə, gələcəkdə onun idrak və qavrayış imkanlarının da əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməsi mümkündür.
Məhz bu düşüncədən çıxış edərək Kosmik İntellektual Keçid – KİK adlandırdığım konsepsiyaya nəzər salmağı təklif edirəm.
KİK ideyasını formalaşdırarkən məni düşündürən əsas məsələ insanın kainat haqqında malik olduğu biliklərin onun real imkanlarını nə dərəcədə əks etdirməsidir. Biz dünyanı öz hiss orqanlarımızın, beynimizin qavrama qabiliyyətinin və elmin indiyədək əldə etdiyi nəticələrin köməyi ilə tanıyırıq. Lakin bunların heç biri kainatın bütün mahiyyətini dərk etdiyimiz anlamına gəlmir. Əksinə, insan nə qədər çox öyrənirsə, qarşısında hələ cavablandırılmamış sualların da bir o qədər çox olduğunu görür. Məncə, məhz bu məqam insanı mövcud biliklərinin sərhədlərindən kənara baxmağa sövq etməlidir.
Bəşəriyyətin inkişaf tarixinə nəzər saldıqda bunun üçün kifayət qədər əsas görmək mümkündür. Bir neçə əsr əvvəl uzaq məsafədəki insanla səs vasitəsilə əlaqə saxlamaq, Yer kürəsindən kənarı müşahidə etmək və dünyanın müxtəlif nöqtələri arasında məlumatı saniyələr ərzində ötürmək real imkan kimi təsəvvür edilmirdi. Bu gün isə həmin nailiyyətlər həyatımızın adi hissəsinə çevrilib. Deməli, bir dövrün insan üçün əlçatmaz görünən imkanları sonrakı dövrdə elmin və təfəkkürün inkişafı sayəsində reallığa çevrilə bilər. Bu tarixi təcrübə mənə belə düşünməyə əsas verir ki, insanın bugünkü idrak sərhədləri də gələcəyin imkanları üçün son hədd sayıla bilməz.
Mənim fikrimcə, KİK ideyasının fəlsəfi başlanğıcı da məhz budur. İnsan yalnız bildikləri ilə kifayətlənməməli, hələ dərk edə bilmədiyi reallıqların mövcudluğu ehtimalını da düşünməlidir.
Buna görə də gələcəkdə insan intellektinin indiki səviyyədən xeyli fərqli imkanlara yiyələnməsi ehtimalını əvvəlcədən istisna etmək olmaz. Mənim irəli sürdüyüm KİK konsepsiyası da məhz bu ehtimalın fəlsəfi baxımdan araşdırılmasına əsaslanır.
Bu yanaşmada əsas məsələ yalnız daha ağıllı texnologiyalar yaratmaq deyil. Söhbət insanın öz düşüncə sərhədlərini tanımasından, onları genişləndirməsindən və gələcəkdə daha mürəkkəb intellektual sistemlərlə qarşılıqlı əlaqəyə hazır olmasından gedir. KİK-i mövcud elmi nəzəriyyələrin təsdiqlədiyi qanunauyğunluq kimi deyil, insanlığın mümkün inkişaf istiqamətini izah edən müəllif konsepsiyası kimi qiymətləndirmək lazımdır.
Süni intellektin meydana çıxması insanın intellektual fəaliyyətində yeni imkanlar yaradıb. Əvvəllər böyük əmək və vaxt tələb edən informasiya təhlili, mürəkkəb hesablamalar, müxtəlif məlumatlar arasında əlaqələrin müəyyənləşdirilməsi indi daha sürətli həyata keçirilə bilir. Bu, insanın düşünmə prosesinə kənardan qoşulan yeni bir vasitənin yaranması deməkdir. Ancaq mən süni intellektin əhəmiyyətini yalnız onun hazırda yerinə yetirdiyi funksiyalarla ölçməzdim. Onun daha mühüm tərəfi insanın öz intellektual imkanlarını genişləndirmək üçün yeni zəmin yaratmasıdır.
İnsan beyni öz quruluşu və fəaliyyəti baxımından olduqca mürəkkəb sistemdir. Bununla belə, məlumatların həcmi, onların emal sürəti və eyni vaxtda nəzərə alınmalı amillərin sayı artdıqca insanın təbii imkanları müəyyən çətinliklərlə üzləşir. Süni intellekt bu sahədə insana kömək edə, onun təhlil və qərarvermə imkanlarını tamamlaya bilər. Gələcəkdə neyrotexnologiyaların, beyin-kompüter interfeyslərinin, biotexnologiyaların və inkişaf etmiş informasiya sistemlərinin birgə tətbiqi insanla texnologiya arasındakı münasibətləri daha da dəyişə bilər. Bu dəyişikliklərin hansı səviyyəyə çatacağını indidən dəqiq söyləmək mümkün deyil. Lakin onların insan idrakının gələcək inkişafına təsir göstərəcəyi aydındır.
Burada bir fərqi xüsusi vurğulamaq istəyirəm: texnoloji imkanların artması hələ intellektual yüksəliş demək deyil. Daha çox məlumat əldə edən insan mütləq daha müdrik olmur. İnformasiyanın dəyəri onun düzgün anlaşılması, məqsədəuyğun istifadəsi və doğurduğu nəticələrə görə məsuliyyət daşımaq bacarığı ilə müəyyənləşir. Məhz bu səbəbdən KİK konsepsiyasında süni intellekt son məqsəd kimi qəbul edilə bilməz. O, insanın daha geniş intellektual mərhələyə keçidi üçün istifadə edə biləcəyi başlanğıc vasitələrdən biridir.
KİK konsepsiyasının əsas anlayışlarından ikisi ali intellekt və hiperintellektdir. Bu anlayışların bir-birindən fərqini müəyyənləşdirmək vacibdir. Əks halda, onları sadəcə daha güclü süni intellektin müxtəlif adları kimi qəbul etmək olar.
Mənim yanaşmamda ali intellekt insanın mövcud düşüncə imkanlarının keyfiyyətcə genişlənməsini ifadə edir. Burada söhbət yalnız yaddaşın güclənməsindən və ya informasiyanın daha sürətlə emalından getmir. Ali intellekt hadisələrin zahiri görünüşündən kənara çıxmaq, onların daxili məntiqini anlamaq, uzaq perspektivləri qiymətləndirmək və bir-biri ilə əlaqəsi ilk baxışda görünməyən proseslər arasında münasibətləri müəyyənləşdirmək bacarığıdır. Belə bir idrak səviyyəsi insanın təkcə nəyi bilməsi ilə yanaşı, bildiklərini necə əlaqələndirməsi ilə də ölçülür.
Hiperintellekt isə mənim nəzəri modelimdə daha geniş və hələlik hipotetik bir mərhələdir. Əgər ali intellekt insanın fərdi və kollektiv düşüncə imkanlarının yüksəlməsini ifadə edirsə, hiperintellekt müxtəlif intellektual sistemlərin qarşılıqlı fəaliyyətini, mürəkkəb informasiya əlaqələrini və insanın indiki idrak imkanlarından kənarda qalan reallıqların dərkini nəzərdə tutur. Hiperintellekt haqqında danışarkən mənim üçün əsas məsələ informasiyanın mənasını anlamaq, onun ayrı-ayrı elementləri arasında dərin əlaqələri görmək və əldə olunan bilikləri yeni idrak imkanlarına çevirməkdir.
Bəlkə də gələcəkdə insanın intellektual inkişafı fərdi düşüncə çərçivəsindən çıxaraq insan, texnologiya və daha mürəkkəb və kənar informasiya sistemlərinin qarşılıqlı fəaliyyətinə əsaslanan yeni bir modelə çevriləcək. Bu ehtimalın reallaşması hələ məlum deyil. Lakin belə bir istiqamətin fəlsəfi baxımdan araşdırılması, məncə, əhəmiyyətlidir.
KİK konsepsiyasının ən geniş və eyni zamanda ən çox müzakirə doğura biləcək istiqaməti kainatda başqa intellektual sivilizasiyaların mövcudluğu və onlarla mümkün informasiya mübadiləsidir.
İnsanlığın kainatı öyrənmək cəhdi əsrlər boyu davam edən müşahidələrdən başlayıb. İnsan artıq yalnız göy cisimlərini müşahidə etmir, onların fiziki quruluşunu, atmosferini, yaranma xüsusiyyətlərini və həyatın mövcudluğu üçün əlverişli ola biləcək şəraitləri də öyrənir. Günəş sistemindən kənarda minlərlə planetin aşkar edilməsi kainatda həyat axtarışına elmi marağı daha da artırıb. Bu istiqamətdə xüsusi əhəmiyyət daşıyan tədqiqatlardan biri SETI-dir (Search for Extraterrestrial Intelligence – Yerdənkənar İntellektin Axtarışı). Bu proqram çərçivəsində alimlər radio və optik teleskoplar vasitəsilə kainatın müxtəlif istiqamətlərindən gələ biləcək, mümkün intellektual mənbələrlə əlaqəli süni siqnalları aşkar etməyə çalışırlar. Başqa sözlə, məqsəd yalnız kainatda həyatın mövcudluğunu müəyyənləşdirmək deyil, mümkün intellektual sivilizasiyaların öz mövcudluqlarını hansısa informasiya vasitəsilə ifadə edə biləcəklərini araşdırmaqdır.
Hələlik bu axtarışlar təsdiqlənmiş nəticə verməyib. Ancaq mənim diqqətimi çəkən məqam ondan ibarətdir ki, insanlıq artıq başqa intellektual varlıqların mövcudluğunu yalnız fəlsəfi mülahizə kimi deyil, elmi araşdırma predmeti kimi də nəzərdən keçirir. KİK konsepsiyası isə bu axtarışa başqa bir məna əlavə edir. Əgər gələcəkdə belə intellektual mənbələrlə əlaqə yaratmaq mümkün olarsa, insanlıq həmin informasiyanı qəbul etmək, anlamaq və qarşılıqlı ünsiyyət qurmaq üçün hansı inkişaf səviyyəsinə çatmalıdır?
Bütün bunlara baxmayaraq, indiyədək Yer kürəsindən kənarda intellektual sivilizasiyanın mövcudluğunu və ya onun bizimlə əlaqə saxladığını təsdiqləyən etibarlı elmi sübut əldə edilməyib. Bu faktı nəzərə almadan hər hansı fərziyyəni həqiqət kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Lakin sübutun hələ mövcud olmaması ehtimalın tamamilə aradan qalxması demək deyil. Kainatın miqyası, ulduz sistemlərinin çoxluğu və həyatın yaranması üçün mümkün şəraitlərin müxtəlifliyi bu məsələnin elmi araşdırılmasını davam etdirməyə əsas verir.
Mənim diqqətimi çəkən məsələ yalnız başqa sivilizasiyaların mövcud olub-olmaması ilə bitmir. Daha maraqlı sual budur: əgər belə sivilizasiyalar varsa, onların intellektual inkişaf səviyyəsi insanlığın hazırkı imkanlarından nə dərəcədə fərqlənə bilər?
Təsəvvür edək ki, kainatın hansısa nöqtəsində həyat Yer kürəsində yaranmış həyat formasından milyonlarla il əvvəl intellektual inkişaf mərhələsinə çatıb. Belə bir sivilizasiyanın informasiya mübadiləsi, biliklərin ötürülməsi və reallığın dərk edilməsi üsulları bizim təsəvvür etdiyimiz kommunikasiya vasitələrindən tamamilə fərqli ola bilər. Bu, təsdiqlənmiş fakt deyil, nəzəri ehtimaldır. Lakin məhz belə bir ehtimal insanlığın gələcək intellektual hazırlığı məsələsini gündəmə gətirir. Əgər bir gün başqa intellektual sivilizasiya ilə əlaqə qurmaq imkanı yaranarsa, insanlığın buna hazır olması üçün təkcə texniki vasitələr kifayət etməyəcək. Biz həmin informasiyanı anlamaq, onu düzgün şərh etmək və mümkün nəticələrini qiymətləndirmək qabiliyyətinə də malik olmalıyıq.
KİK konsepsiyasının kosmik istiqaməti məhz bu məsələnin üzərində qurulub. Bu konsepsiyanın daha mürəkkəb tərəflərindən biri insan şüuru ilə mümkün kosmik intellekt arasında informasiya əlaqəsinin yaradılması ehtimalıdır.
İnsan şüuru haqqında bildiklərimiz artdıqca onun fəaliyyət mexanizmlərinin nə qədər mürəkkəb olduğu daha aydın görünür. Düşüncə, yaddaş, qavayış, intuisiya və şüurlu qərarvermə bir-biri ilə əlaqəli proseslərdir. Bununla belə, şüurun təbiəti və onun bütün imkanları hələ də elmi araşdırmaların mühüm mövzularından biridir. Tarix boyu insanlar bəzi düşüncə və qavrayış təcrübələrini izah etməkdə çətinlik çəkiblər. İntuisiya, qabaqcadan hiss etmə və qeyri-adi qavrayış halları haqqında müxtəlif mülahizələr irəli sürülüb. Bəzən bu təcrübələr kənar informasiya mənbələri ilə əlaqələndirilib. Lakin belə hadisələri kosmik intellektdən gələn məlumat kimi təqdim etmək üçün elmi əsas yoxdur. Bununla belə, insan şüurunun bütün imkanlarının artıq məlum olduğunu söyləmək də düzgün olmazdı. Gələcək neyroelmi tədqiqatlar, texnoloji yeniliklər və idrak proseslərinin daha dərindən öyrənilməsi bu sahədə yeni nəticələr ortaya çıxara bilər.
Mənim irəli sürdüyüm fərziyyə ondan ibarətdir ki, gələcəkdə insanın informasiya qəbul etmək və onu emal etmək imkanları indiki səviyyədən əhəmiyyətli dərəcədə genişlənə bilər. Bu genişlənmə nəticəsində hazırda təsəvvürümüzə sığmayan informasiya mübadiləsi formalarının öyrənilməsi üçün yeni elmi imkanlar yarana bilər. Əgər gələcəkdə insan beyni ilə daha yüksək səviyyəli intellektual sistemlər arasında birbaşa və ya texnoloji vasitələrlə əlaqə qurmaq mümkün olarsa, bu, yalnız kommunikasiya sahəsində yenilik olmayacaq. Belə bir hadisə insanın özünü, şüurunu və kainatdakı yerini dərk etməsinə də yeni baxış gətirə bilər.
Burada kosmik şüur anlayışını da mütləq mövcud olan vahid bir şüur kimi deyil, insan idrakının öz planetindən kənarda mümkün intellektual reallıqları dərk etməsi və onlarla əlaqə imkanlarını araşdırması kontekstində nəzərdən keçirilə bilər.
KİK konsepsiyasının ən mühüm tərəfi məhz bu sualla bağlıdır. Çünki gələcəkdə hansı texnoloji imkanların yaranacağından asılı olmayaraq, insanlığın həmin imkanlardan necə istifadə edəcəyi həlledici əhəmiyyət daşıyacaq.
Bu gün dünya elmi və texnoloji tərəqqi ilə yanaşı, müharibələr, qarşıdurmalar, informasiya manipulyasiyaları, ekoloji problemlər və sosial bərabərsizliklərlə də üzləşir. İnsan böyük texnoloji imkanlar yaratsa da, həmin imkanlardan istifadə məsələsində hələ də ciddi sınaqlardan keçir. Bu mənada intellektual inkişafı yalnız texnologiyanın inkişafı ilə eyniləşdirmək olmaz. İnsan öz bilik və imkanlarını daha məsuliyyətli şəkildə idarə etməyi də bacarmalıdır.
Hesab edirəm ki, kosmik intellektual mərhələyə hazırlıq ilk növbədə Yer kürəsində insanlığın öz münasibətlərini və düşüncə mədəniyyətini təkmilləşdirməsindən başlamalıdır. Elmi dünyagörüşü, etik məsuliyyət, qarşılıqlı etimad, əməkdaşlıq və ümumi problemlərə birgə yanaşma belə bir hazırlığın vacib şərtləridir.
Başqa sivilizasiya ilə mümkün əlaqə insanlıq üçün yeni informasiya əldə etməkdən daha böyük məna kəsb edə bilər. Bu, Yer kürəsindən kənarda intellektual həyatın mövcudluğu ehtimalı belə insanın fərqli xalqlara, cəmiyyətlərə və mədəniyyətlərə münasibətini yenidən düşünməsinə səbəb ola bilər.
İrəli sürdüyüm konsepsiyanın məntiqini beş mərhələli inkişaf modeli ilə ifadə etmək mümkündür:
İNSAN İNTELLEKTİ → SÜNİ İNTELLEKT → ALİ İNTELLEKT → HİPERİNTELLEKT → KOSMİK ŞÜURLA MÜMKÜN ƏLAQƏ
Bu ardıcıllıq elmi cəhətdən sübut edilmiş təkamül qanunu kimi qəbul edilməməlidir. O, insanlığın gələcək inkişaf istiqamətlərini bir-biri ilə əlaqəli şəkildə izah etməyə çalışan nəzəri modeldir.
Birinci mərhələ – İnsan intellekti. Bu mərhələ bioloji təkamül nəticəsində formalaşmış təbii idrak imkanlarını, insanın bilik və təcrübə toplamasını, ətraf aləmi dərk etməsini əhatə edir. Bütün sonrakı inkişaf istiqamətlərinin başlanğıcı məhz insan təfəkkürüdür.
İkinci mərhələ – Süni intellekt. İnsan öz intellektual fəaliyyətini texnoloji vasitələrlə genişləndirməyə başlayır. İnformasiyanın sürətli emalı, mürəkkəb təhlillər və müxtəlif sistemlərin əlaqələndirilməsi insanın idrak imkanlarına əlavə güc verir.
Üçüncü mərhələ – Ali intellekt. Burada məqsəd yalnız daha çox bilik əldə etmək deyil, düşüncənin keyfiyyətcə dəyişməsidir. İnsan mürəkkəb hadisələri daha geniş kontekstdə anlamaq, səbəb-nəticə əlaqələrini müəyyənləşdirmək və uzunmüddətli nəticələri qiymətləndirmək imkanlarını inkişaf etdirir.
Dördüncü mərhələ – Hiperintellekt. Bu, daha mürəkkəb intellektual sistemlərin qarşılıqlı fəaliyyəti və geniş informasiya əlaqələrinin formalaşması ilə səciyyələnən hipotetik mərhələdir. Onun mahiyyəti indiki insan idrakının sərhədlərini aşan yeni anlama və əlaqələndirmə imkanlarının yaranmasıdır.
Beşinci mərhələ – Kosmik şüurla mümkün əlaqə. Konsepsiyanın ən geniş perspektivi insanlığın Yer kürəsindən kənarda mövcud ola biləcək intellektual sistemlərlə informasiya mübadiləsinə hazırlaşması və gələcəkdə belə bir əlaqənin mümkünlüyünü araşdırmasıdır.
Bu mərhələlərin hər birinin reallaşması müxtəlif elmi, texnoloji və sivilizasion şərtlərdən asılıdır. Onların ardıcıllığı da gələcək tədqiqatlar nəticəsində dəyişə bilər. Lakin modelin əsas məntiqi dəyişmir: insanın intellektual inkişafı hazırkı səviyyə ilə məhdudlaşdırılmamalıdır.
KİK konsepsiyasını irəli sürərkən əsas məqsəd insanlığın intellektual inkişafına indiyədək kifayət qədər diqqət yetirilməyən daha geniş bir prizmadan baxmaqdır. Süni intellekt artıq reallığın bir hissəsinə çevrilib. Ali intellekt və hiperintellekt anlayışları insanın gələcək idrak imkanlarını təsvir etmək üçün nəzəri çərçivə yaradır. Kosmik şüurla mümkün əlaqə isə bu inkişafın ən geniş və hələlik naməlum istiqamətini ifadə edir.
Mənim qənaətimə görə, insanlığın qarşısında duran əsas vəzifə yeni texnologiyaların köməyi ilə öz düşüncə imkanlarını genişləndirmək, əldə etdiyi bilikləri daha dərindən anlamaq və kainat haqqında indiki təsəvvürlərinin hüdudlarını aşmağa çalışmaqdır.
Bəlkə də gələcək nəsillər bu gün cavabını tapa bilmədiyimiz suallara tamamilə başqa idrak səviyyəsindən yanaşacaqlar. Ola bilsin ki, bizim indi yalnız fərziyyə kimi müzakirə etdiyimiz bəzi məsələlər gələcək elmin konkret tədqiqat obyektinə çevrilsin. Bunun nə vaxt və hansı formada baş verəcəyini bilmirik. Ancaq insanın sual verməkdən və naməlumu araşdırmaqdan imtina etməməsi elmi inkişafın əsas şərtlərindən biridir.
Kainatda tək olub-olmadığımızı hələ dəqiq elmi faktlarla tam araşdırmamışıq. Başqa intellektual sivilizasiyaların mövcudluğu da təsdiqlənməyib. Lakin bu naməlumluq insanın özünü dərk etmək və intellektual imkanlarını genişləndirmək axtarışını dayandırmamalıdır. Ola bilsin insanlığın növbəti böyük inkişaf mərhələsi yeni bir planet kəşf etməkdən daha geniş məna daşıyacaq. Bəlkə həmin mərhələ insanın kainata yalnız müşahidəçi kimi deyil, mümkün kosmik informasiya mübadiləsinin iştirakçısı kimi baxmağa başladığı dövr olacaq.
KİK konsepsiyasının əsas ideyası məhz budur: insan öz intellektual sərhədlərini son hədd hesab etməməli, özündən daha geniş reallığı anlamağa çalışmalı və gələcəyin naməlum intellektual imkanlarına hazır olmalıdır.
Rövşən Əliyev
Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin vitse-prezidenti
Geri dön