Şuşa: tarixi yaddaşın bərpası və gələcəyə qayıdış
Bu gün, 17:31. Yazar: azer
Şuşa Azərbaycanın tarixində, mədəniyyətində və ictimai-siyasi həyatında xüsusi yeri olan şəhərdir. Qarabağın bu qədim mərkəzi əsrlər boyu ölkəmizin musiqi, poeziya, memarlıq və maarifçilik ənənələrinin inkişafına töhfə verib. Şuşanın adı Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül, Xurşidbanu Natəvan, Molla Pənah Vaqif kimi görkəmli şəxsiyyətlərlə bağlıdır. Şəhərin tarixi-mədəni irsi yalnız Azərbaycanın deyil, bütövlükdə regionun mənəvi sərvətidir.
2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın işğaldan azad edilməsi Vətən müharibəsinin taleyini müəyyənləşdirən hadisələrdən biri oldu. Bu qələbə şəhərin tarixi sahibinə qovuşmasını təmin etməklə yanaşı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası yolunda mühüm mərhələ təşkil etdi. Şuşanın azad olunmasından sonra qarşıda duran vəzifə yalnız dağıdılmış şəhəri yenidən qurmaq deyil, onun tarixi simasını, mədəni mühitini və yaşayış ənənələrini bərpa etmək idi.
Prezident İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamına əsasən, hər il noyabrın 8-i Şuşa şəhəri günü kimi qeyd olunur. Bu qərar Şuşa zəfərinin tarixi əhəmiyyətini yaşatmaqla yanaşı, şəhərin müasir inkişafını onun azadlıq tarixinin davamı kimi dəyərləndirməyə imkan verir.
Tarixi simanın qorunması ilə yenidənqurma
Şuşanın bərpası zamanı əsas məsələlərdən biri şəhərin tarixi-memarlıq quruluşunun qorunmasıdır. İşğal illərində şəhərin bir sıra abidələri dağıdılıb, mədəni irsə ciddi ziyan vurulub. Azadlıqdan sonra infrastrukturun yenidən qurulması ilə paralel olaraq tarixi və mədəni abidələrin bərpasına başlanılıb. Bu işlər şəhərin keçmişini qorumaqla onun müasir yaşayış və xidmət ehtiyaclarını uzlaşdırmaq məqsədi daşıyır.
Şuşanın 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planı bu yanaşmanın əsas sənədlərindən biridir. Nazirlər Kabineti planı 2024-cü il oktyabrın 21-də təsdiqləyib. Sənəddə şəhərin təbii xüsusiyyətləri və tarixi-mədəni strukturu nəzərə alınır; yaşayış, sosial və mədəni xidmət obyektlərinin yerləşdirilməsi, nəqliyyat və mühəndis-kommunikasiya infrastrukturu vahid inkişaf çərçivəsində planlaşdırılır. Tarixi quruluşun qorunması üçün şəhərin şərq və mərkəzi hissələrində yol şəbəkəsinə müdaxilənin minimum səviyyədə saxlanılması, mövcud abidələrin bərpa və rekonstruksiyası nəzərdə tutulur.
Bu yanaşmanın əhəmiyyəti ondadır ki, Şuşanın inkişafı yalnız yeni binaların inşası ilə ölçülə bilməz. Şəhərin özünəməxsus memarlığı, küçə quruluşu, tarixi məkanları və təbii landşaftı onun kimliyinin ayrılmaz hissəsidir. Bərpa işləri bu xüsusiyyətləri qoruduğu ölçüdə Şuşanın gələcək nəsillərə ötürüləcək irsi də möhkəmlənir.
İnfrastruktur və yaşayış mühitinin qurulması
Şuşanın yenidən qurulması genişmiqyaslı infrastruktur layihələrini əhatə edir. Zəfər yolu, elektrik təchizatı, su infrastrukturu, rəqəmsal idarəetmə, təhsil və səhiyyə obyektləri şəhərin gündəlik həyatının bərpasına xidmət edir. 2024-cü ilin iyulunda sutəmizləyici qurğular kompleksinin açılışı şəhərin dayanıqlı su təminatının yaradılması istiqamətində atılan addımlardan biri olub. Rəsmi məlumata görə, kompleksdə sutka ərzində emal olunan su şəhərdə yaşayan, çalışan və səfər edən insanları içməli su ilə təmin edir.
Yaşayış fondunun yaradılması isə Şuşaya qayıdışın əsas şərtlərindəndir. 23 binadan ibarət ilk yaşayış kompleksində 450 mənzil inşa edilib. Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il iyunun 23-də kompleksə səfəri zamanı verilən məlumata görə, burada keçmiş məcburi köçkünlərlə yanaşı, şəhərdə dövlət qurumlarında çalışan şəxslər də yaşayır. Yaşayış binalarının inşası ilə yanaşı, məktəb, səhiyyə, xidmət və ictimai məkanların yaradılması şəhərin davamlı məskunlaşması üçün vacibdir. Şuşanın yenidən canlı şəhərə çevrilməsi sakinlərin təhlükəsiz və rahat yaşayışına, sosial xidmətlərə çıxışına və iqtisadi fəaliyyətin formalaşmasına bağlıdır.
Şuşaya qayıdış və şəhərin dirçəlişi
Şuşaya keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı 2024-cü il mayın 11-də başlayıb. Bu proses şəhərin bərpasının ən mühüm nəticələrindən biridir: uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanlar yenidən öz evlərinə qayıdır, şəhərin sosial həyatı bərpa olunur. Şuşanın məskunlaşması təkcə yaşayış binalarının sayının artması demək deyil. Qayıdışın davamlı olması üçün iş yerlərinin, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin, ictimai nəqliyyatın və gündəlik ehtiyacları qarşılayan obyektlərin əlçatanlığı təmin edilməlidir. Baş planın sosial xidmətləri və nəqliyyat əlaqələrini vahid sistemdə nəzərdə tutması bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Şəhərin mərkəzi küçəsində dövlət-özəl tərəfdaşlığı çərçivəsində həyata keçirilən layihələr də yaşayış və xidmət mühitinin genişləndirilməsinə yönəlib. Bununla belə, inkişafın əsas meyarı tikinti həcmi deyil, Şuşada daimi və rahat yaşayış üçün zəruri şəraitin yaradılması olmalıdır.
Mədəniyyət və turizm paytaxtı kimi Şuşa
Şuşanın mədəniyyət paytaxtı statusu onun tarixi missiyasının beynəlxalq səviyyədə tanınmasının ifadəsidir. Şəhər 2023-cü ildə Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı, 2024-cü ildə isə İslam dünyasının mədəniyyət paytaxtı elan olunub. Bu statuslar Şuşanın mədəni irsinin və müxtəlif xalqlar arasında dialoq üçün yaratdığı imkanların diqqət mərkəzinə çıxmasına şərait yaradıb.
2026-cı il üçün Şuşanın İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının turizm paytaxtı elan edilməsi şəhərin turizm potensialının inkişafı baxımından yeni mərhələdir. Qərar 2023-cü il oktyabrın 5-də Ərdəbildə keçirilən İƏT-ə üzv ölkələrin turizm nazirlərinin 5-ci iclasında qəbul edilib. 2025-ci ildə Prezident İlham Əliyev bu statusla bağlı tədbirlərin həyata keçirilməsi barədə Sərəncam imzalayıb. Şuşanın turizm imkanları onun tarixi abidələri, musiqi irsi, təbiəti və mədəni tədbirləri ilə bağlıdır. Bu potensialın səmərəli reallaşdırılması üçün turizm infrastrukturu şəhərin tarixi simasına uyğun inkişaf etdirilməli, mədəni irsin qorunması ilə ziyarətçilərin ehtiyacları arasında tarazlıq saxlanılmalıdır. Turizm Şuşanın iqtisadi həyatına töhfə verməklə yanaşı, şəhərin mədəniyyətlərarası əlaqələrdə rolunu da genişləndirə bilər.
Dövlət başçısının səfərləri və bərpa prosesinə nəzarət
Prezident İlham Əliyevin Şuşaya mütəmadi səfərləri şəhərin bərpası, infrastrukturun qurulması və tarixi abidələrin yenidən həyata qaytarılması prosesinin ardıcıl izlənildiyini göstərir. Səfərlər zamanı yaşayış kompleksləri, məktəb və səhiyyə obyektləri, məscidlər, muzeylər, tarixi binalar və şəhərin Baş planı ilə bağlı görülən işlər nəzərdən keçirilib. 2026-cı ilin iyununda Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədovla birgə yaşayış kompleksinə səfər də Şuşanın bərpa və məskunlaşma prosesinin beynəlxalq tərəfdaşlarla tanıdılması baxımından əlamətdar olub.
Bu səfərlərin əhəmiyyəti konkret obyektlərin açılışı və ya tikinti işlərinin yoxlanılması ilə məhdudlaşmır. Onlar Şuşanın inkişafının vahid plan əsasında aparılmasına, tarixi irsin qorunmasına və şəhərin sakinlər üçün yaşanılan məkana çevrilməsinə yönələn dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir.
Şuşanın gələcəyi: irs, yaşayış və davamlı inkişaf
Şuşanın işğaldan azad edilməsindən sonra görülən işlər şəhərin tarixi simasının bərpası, müasir infrastrukturun yaradılması və sakinlərin doğma yurda qayıdışı istiqamətlərini birləşdirir. Qarşıdakı mərhələdə də bu istiqamətlərin uzlaşdırılması vacib olacaq. Tarixi abidələrin qorunması, yeni yaşayış mühitinin qurulması, sosial xidmətlərin əlçatanlığı və turizmin məsuliyyətli inkişafı bir-birini tamamlamalıdır.
Şuşanın dirçəlişi yalnız keçmişin bərpası deyil, onun gələcək nəsillər üçün yaşadılmasıdır. Şəhərin mədəni irsini qoruyaraq inkişaf etdirmək, sakinlərin rahat yaşayışını təmin etmək və beynəlxalq mədəni-turizm əlaqələrini genişləndirmək Şuşanın uzunmüddətli inkişafının əsas istiqamətləri olaraq qalır.
Asif Əsgərov,
Milli Məclisin deputatı
Geri dön