Birlik sərhədlərdən də güclü mənəvi dayaqdır
Bu gün, 15:58. Yazar: Semsi
Əziz Ələkbərli,
Milli Məclisin deputatı,
Qərbi Azərbaycan İcması
İdarə heyətinin sədri
Bəzən bir ölkənin gücünü onun ərazisi, iqtisadi göstəriciləri və ya beynəlxalq əlaqələrinin miqyası ilə ölçürlər. Halbuki dövlətin ən mühüm dayaqlarından biri cəmiyyətin daxilindəki birlik, insanların ortaq gələcəyə inamı və müxtəlifliklərə münasibətidir. Cənab Prezident İlham Əliyevin Bakıda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun açılışındakı çıxışında Azərbaycanın multikulturalizm ənənələrinə və milli həmrəyliyinə xüsusi yer ayırması bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
Azərbaycan tarixən müxtəlif mədəniyyətlərin qovuşduğu coğrafiyada yerləşib. Şərqlə Qərbin, müxtəlif dini və mənəvi ənənələrin təmas nöqtəsində olmaq ölkəmizin tarixinə, məişətinə və mədəniyyətinə özünəməxsus çalarlar verib. Bu coğrafi mövqe təkcə xəritədəki yerimiz deyil, həm də əsrlər boyu formalaşmış münasibətlər sistemidir. Müxtəlifliklə yanaşı yaşamaq təcrübəsi Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında mühüm yer tutur.
Cənab Prezident İlham Əliyev forumdakı çıxışında Azərbaycanda müxtəlif etnik qrupların və dini icmaların nümayəndələrinin Konstitusiyaya uyğun olaraq bərabər hüquqlara malik olduqlarını, cəmiyyətdə qarşılıqlı hörmət və anlaşmanın ölkənin sabit inkişafında mühüm rol oynadığını vurğuladı. Dövlət başçısının sözlərində diqqət çəkən əsas məqam budur ki, milli birlik insanların eyni kökdən gəlməsi və ya eyni dini mənsubiyyəti daşıması ilə məhdudlaşmır. Birlik, ilk növbədə, ortaq dövlətə, ümumi vətənə və gələcəyə bağlılıqdır.
Dünyanın bir çox bölgəsində etnik və dini fərqlər siyasi qarşıdurmaların, ayrı-seçkiliyin və sosial parçalanmanın səbəbinə çevrilib. Bu reallıq fonunda mədəniyyətlərarası dialoqun əsas vəzifəsi fərqli kimlikləri aradan qaldırmaq deyil, onların qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşamasına imkan yaratmaqdır. İnsan öz dilini, adət-ənənəsini və mədəni yaddaşını qoruyaraq ümumi cəmiyyətin ayrılmaz hissəsi ola bilər.
Azərbaycanın multikulturalizm təcrübəsi beynəlxalq auditoriyaya məhz bu baxımdan təqdim olunur. Burada söhbət yalnız müxtəlif mədəniyyətlərin mövcudluğundan getmir. Əsas məsələ fərqliliklərin cəmiyyətin ümumi inkişafına mane olmaması, əksinə, onun mənəvi və mədəni imkanlarını zənginləşdirməsidir. Qarşılıqlı hörmətin qorunması həm dövlət institutlarının məsuliyyətini, həm də insanların gündəlik davranışlarında tolerantlıq nümayiş etdirməsini tələb edir.
Ancaq birlik öz-özünə yaranmır və bir dəfə əldə olunmaqla əbədi təmin edilmir. O, ədalətli münasibət, hüquq bərabərliyi, ictimai məsuliyyət və qarşılıqlı etimad üzərində qurulur. Müxtəlif qrupların cəmiyyətin həyatında özlərini bərabərhüquqlu hiss etmələri, milli maraqlara ortaq münasibət göstərmələri üçün bu prinsiplər gündəlik həyatda da qorunmalıdır. Multikulturalizm yalnız beynəlxalq tədbirlərdə səsləndirilən anlayış deyil, ailədə, məktəbdə, iş yerində və ictimai münasibətlərdə yaşadılan dəyərdir.
Cənab Prezident İlham Əliyev çıxışında Ermənistanın hərbi təcavüzü və işğalı, eləcə də İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı müxtəlif etnik və dini qrupların nümayəndələrinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda birləşməsinə toxundu. Dövlət başçısının bu fikri milli həmrəyliyin yalnız gündəlik sabitlik dövründə deyil, ölkənin taleyini müəyyən edən çətin məqamlarda da əhəmiyyətini göstərir.
Vətən anlayışı insanları ortaq tarix, dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlərlə birləşdirir. Lakin bu bağlılıq ən çox sınaq anlarında özünü göstərir. İnsanlar fərqli ailələrdən, bölgələrdən və mədəni mühitlərdən gəlsələr də, təhlükə qarşısında ümumi vətənin müdafiəsini ortaq məsuliyyət kimi qəbul edə bilərlər. Bu, milli birliyin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biridir.
Azərbaycanın müasir tarixində ərazi bütövlüyünün bərpası dövlətçilik və milli yaddaş baxımından mühüm hadisədir. Bu prosesin ictimai mənası yalnız hərbi nəticələrlə məhdudlaşmır. O, uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların taleyi, ailələrin yaddaşı və ölkənin gələcək inkişafı ilə də bağlıdır. Buna görə də müharibədən sonrakı dövrdə birliyin qorunması, sülhün möhkəmləndirilməsi və cəmiyyətin gələcəyə yönəlməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Həmrəylik keçmişdə əldə olunan nəticələri xatırlamaqla yanaşı, gələcək üçün ortaq məqsədlər müəyyənləşdirməyi də tələb edir. Ölkənin inkişafı, gənc nəslin təhsili, mədəni irsin qorunması, sosial məsuliyyət və dövlət institutlarına ictimai etimad bu məqsədlərin mühüm hissəsidir. Milli birlik yalnız çətinliklərə qarşı birləşmək deyil, gündəlik həyatda da bir-birinə dayaq olmaq bacarığıdır.
Dövlətimizin başçısı çıxışında Azərbaycanın uzun tarixi dövrlərdə dövlətçilikdən məhrum olmasına baxmayaraq, milli dəyərlərini, dilini və ənənələrini qoruyub saxlamasına da diqqət çəkdi. Bu fikir müstəqilliyin mahiyyətini daha geniş müstəvidə anlamağa imkan verir. Dövlət müstəqilliyi yalnız siyasi qərarları özün vermək hüququ deyil; həm də milli kimliyi yaşatmaq, inkişaf yolunu müəyyənləşdirmək və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyət daşımaq imkanıdır.
Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra qarşısında mürəkkəb vəzifələr dayanırdı. Ölkə həm yeni dövlət institutlarını möhkəmləndirməli, həm iqtisadi və sosial problemləri həll etməli, həm də Ermənistanla münaqişənin yaratdığı ağır nəticələrlə üzləşməli idi. Bu yol asan olmayıb. Lakin müstəqillik illərində əldə olunan dəyişikliklər ölkənin öz inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirmək imkanının nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir.
Dövlətin müstəqil siyasət yürütməsi ilə cəmiyyətin birliyi arasında da sıx əlaqə var. Xarici siyasətdə mövqeyini qorumaq üçün ölkənin aydın milli maraqlara, işlək institutlara və ictimai dayaq nöqtələrinə ehtiyacı olur. Eyni zamanda, müstəqilliyin uzunmüddətli gücü insanların hüquqlarının qorunması, müxtəlif fikirlərə hörmət və ortaq gələcəyə inamla möhkəmlənir.
VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun Bakıda keçirilməsi Azərbaycan üçün öz təcrübəsini beynəlxalq auditoriya ilə bölüşmək imkanıdır. 100-dən çox ölkədən gələn qonaqların iştirakı tədbirin miqyasını göstərməklə yanaşı, müxtəlif cəmiyyətlərin ortaq problemləri barədə müzakirə aparmaq üçün də şərait yaradır. Müasir dünyada mədəniyyətlərarası anlaşma yalnız humanitar məsələ deyil; o, sülhün, sosial sabitliyin və beynəlxalq əməkdaşlığın vacib amillərindən biridir.
Azərbaycanın təqdim etdiyi mesajın əsasını divarlar əvəzinə körpülər qurmaq ideyası təşkil edir. Ancaq körpülərin möhkəm olması üçün onların hər iki tərəfində etimad və qarşılıqlı məsuliyyət olmalıdır. Bir cəmiyyətin digərini dinləməsi, fərqli mədəniyyətlərə hörmət göstərməsi və ortaq problemlərin həllində əməkdaşlıq etməsi uzunmüddətli münasibətlərin təməlini yaradır.
Milli birlik də eyni prinsiplə möhkəmlənir. İnsanlar fərqliliklərini qorumaqla yanaşı, ümumi vətənin gələcəyinə görə məsuliyyət daşıdıqlarını dərk etdikdə cəmiyyət daha dayanıqlı olur. Bu, nə yalnız dövlətin, nə də yalnız ayrı-ayrı vətəndaşların üzərinə düşən vəzifədir. Birlik qarşılıqlı münasibətlərdə hər gün yenidən təsdiqlənən ortaq dəyərdir.
Azərbaycanın tarixi təcrübəsi və müasir inkişaf yolu barədə danışarkən əsas nəticə budur: ölkənin gücü yalnız əldə etdiyi nailiyyətlərlə deyil, onları mümkün edən ictimai həmrəylik, milli yaddaş və müstəqillik iradəsi ilə də ölçülür. Mədəniyyətlərarası dialoq isə bu dəyərlərin dünyaya çatdırılması və başqa xalqlarla qarşılıqlı anlaşmanın genişləndirilməsi üçün mühüm vasitədir.
Birlik fərqliliklərin yox edilməsi deyil, fərqliliklər içində ortaq gələcək qurmaq bacarığıdır. Bu bacarığı qorumaq həm Azərbaycanın daxili inkişafı, həm də dünyada qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibətlərin möhkəmlənməsi baxımından vacibdir.Dialoq ədalətsizliyin üstünü örtməməlidir
Bakıda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu bir daha göstərir ki, Azərbaycan dünyaya yalnız müxtəlif mədəniyyətlərin görüşdüyü məkan kimi deyil, həm də beynəlxalq münasibətlərdə ədalət, suverenlik və qarşılıqlı hörmət prinsiplərinin müdafiə olunduğu platforma kimi müraciət edir. Cənab Prezident İlham Əliyevin forumun açılış mərasimindəki çıxışı da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısının səsləndirdiyi fikirlər mədəniyyətlərarası anlaşma çağırışlarını Azərbaycanın tarixi təcrübəsi, regionda sülh axtarışları və beynəlxalq hüquqa münasibəti ilə bir araya gətirir.
Dünyanın münaqişələrdən, qarşıdurmalardan və siyasi etimadsızlıqdan əziyyət çəkdiyi bir vaxtda Bakıda belə bir forumun keçirilməsi təsadüfi deyil. “Ortaq gələcək naminə dialoq” ideyası bu gün bəşəriyyətin qarşısında duran mühüm çağırışlardan birinə cavab axtarır: fərqli xalqlar, dinlər və mədəniyyətlər bir-biri ilə necə yanaşı yaşamalıdır? Ancaq bu sualın cavabı yalnız konfrans salonlarında səslənən xoş sözlərdən ibarət ola bilməz. Əsl dialoq qarşı tərəfi dinləməkdən, onun ağrısını anlamaqdan və ədalət tələbini qəbul etməkdən başlayır.
Forumda 100-dən çox ölkədən yüzlərlə xarici qonağın iştirakı, qeydiyyatdan keçən iştirakçıların sayının 2000-i ötməsi tədbirin beynəlxalq miqyasını göstərir. Lakin bu rəqəmlərin arxasında daha mühüm məna dayanır: Azərbaycan müxtəlif baxışların, mədəniyyətlərin və dünyagörüşlərinin müzakirəsi üçün beynəlxalq tribuna təqdim edir. Belə bir platformanın əhəmiyyəti yalnız iştirakçıların çoxluğu ilə deyil, burada səslənən fikirlərin dünyada real proseslərə nə dərəcədə təsir göstərə bilməsi ilə ölçülür.
Cənab Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanın tarixən Şərqlə Qərb arasında körpü rolunu oynadığını vurğuladı. Ölkəmizin coğrafi mövqeyi, tarixi təcrübəsi və müxtəlif mədəniyyətlərin qovşağında yerləşməsi bu missiyaya xüsusi məzmun verir. Azərbaycanda müxtəlif etnik qrupların və dini icmaların nümayəndələrinin birgə yaşaması, onların hüquqlarının Konstitusiya ilə qorunması dövlətin multikulturalizm siyasətinin əsas istiqamətlərindəndir. Bu təcrübənin beynəlxalq auditoriyaya təqdim edilməsi vacibdir, amma onun dünyaya ünvanlanan mesajı daha genişdir: fərqliliklər qarşıdurma üçün bəhanəyə deyil, qarşılıqlı zənginləşmə imkanına çevrilə bilər.
Mədəniyyətlərarası dialoqdan danışmaq asandır. Çətin olan isə bu prinsipi münaqişələrin, tarixi ədalətsizliklərin və siyasi maraqların toqquşduğu məqamlarda qoruyub saxlamaqdır. Əgər dialoq yalnız bir-birinə xoş sözlər söyləməkdən ibarət qalırsa, o, cəmiyyətlər arasında yaranmış dərin uçurumları aradan qaldırmaq gücündə olmayacaq. Həqiqi anlaşma üçün ağrılı məsələlər də müzakirə edilməli, zərərçəkmiş insanların səsi eşidilməli, beynəlxalq hüququn tələbləri isə siyasi maraqlardan üstün tutulmalıdır.
Azərbaycanın Ermənistanla uzun illər davam edən münaqişə təcrübəsi bu həqiqəti aydın göstərir. Onilliklər boyu davam edən işğal, doğma yurdlarından didərgin düşmüş yüz minlərlə insanın taleyi və regionda yaranmış ağır humanitar nəticələr təkcə siyasi mübahisənin mövzusu deyil. Bunlar insanların həyatına, ailələrin yaddaşına və bütöv bir xalqın tarixi təcrübəsinə çevrilmiş hadisələrdir. Belə bir reallıqdan danışarkən dialoq çağırışları ilə yanaşı, baş verənlərin hüquqi və mənəvi nəticələrini də nəzərə almaq lazımdır.
Azərbaycan uzun illər beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrasını tələb edib. Rəsmi Bakının beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartlara dair tənqidinin əsasını da bu məsələ təşkil edir: dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyi hansısa siyasi maraqlardan asılı olaraq fərqli ölçülərlə qiymətləndirilməməlidir. Bir yerdə müdafiə olunan prinsip başqa yerdə görməzdən gəlinirsə, beynəlxalq hüquqa inam zəifləyir. Hüquq hamı üçün eyni dərəcədə işləmədikdə isə onun ədaləti təmin edən mexanizm kimi nüfuzu zərbə alır.
Ölkə başçısı çıxışında Ermənistanla münasibətlər və regionda sülh perspektivləri də mühüm yer tutdu. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməsindən sonra sülh gündəliyinin irəli sürülməsi regionun gələcəyi baxımından əhəmiyyətli mərhələdir. Dövlət başçısının qisas niyyətinin olmadığını vurğulaması da müharibədən sonrakı münasibətlərin hansı istiqamətdə qurulmalı olduğuna dair siyasi mövqeyi ifadə edir.
Ancaq sülh yalnız silahların susması demək deyil. Sülhün davamlı olması üçün siyasi razılaşmalar, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiyaların açılması və qarşılıqlı etimadın formalaşması ilə yanaşı, cəmiyyətlərdə düşmənçilik yaradan yanaşmaların da aradan qaldırılması vacibdir. Keçmişdə baş verənləri inkar etməklə gələcəyə sağlam münasibət qurmaq mümkün deyil. Eyni zamanda, tarixi yaddaşın qorunması yeni qarşıdurmalar yaratmaq üçün deyil, gələcək nəsillərin eyni faciələrlə üzləşməməsi üçün əhəmiyyət daşımalıdır.
Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişi layihəsinin 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda paraflanması diplomatik prosesdə mühüm addım oldu. Lakin sənədin paraflanması ilə bütün məsələlərin həll edildiyini söyləmək olmaz. Sülhün hüquqi və siyasi təminatları, tərəflərin öhdəliklərə əməl etməsi və əldə olunan razılaşmaların praktik nəticələr verməsi əsas şərtlər olaraq qalır. Sülh bəyanatlarda deyil, insanların gündəlik həyatında təhlükəsizliyin, sabitliyin və qarşılıqlı etimadın yaranması ilə möhkəmlənir.
Bakıda səsləndirilən mesajların mühüm tərəflərindən biri də beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların icrası məsələsidir. Qərar qəbul etmək özlüyündə kifayət deyil; həmin qərarların yerinə yetirilməsini təmin edən mexanizmlər də işləməlidir. Əks halda, beynəlxalq sənədlər münaqişələrin həllinə təsir göstərmək əvəzinə, illərlə diplomatik bəyanatların mövzusuna çevrilə bilər.
Bu problem yalnız Cənubi Qafqazla məhdudlaşmır. Dünyanın müxtəlif bölgələrində baş verən münaqişələr beynəlxalq hüququn ardıcıl tətbiqinin nə qədər vacib olduğunu göstərir. Dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və xalqların təhlükəsizliyi siyasi münasibətlərin dəyişməsindən asılı olmayaraq qorunmalıdır. Ədalətin dövlətlərin gücünə, siyasi çəkisinə və beynəlxalq münasibətlərdəki mövqeyinə görə dəyişməsi yeni böhranların yaranmasına şərait yaradır.
Məhz buna görə də mədəniyyətlərarası dialoq beynəlxalq hüquqdan ayrı təsəvvür edilə bilməz. Xalqların bir-birini anlaması üçün əvvəlcə onların hüquqlarına, təhlükəsizliyinə və ləyaqətinə hörmət edilməlidir. Dialoq ədalətsizliyin üstünü örtmək, keçmişin ağrısını unutdurmaq və ya məsuliyyəti arxa plana keçirmək vasitəsinə çevrilməməlidir. Əksinə, o, problemlərin açıq müzakirəsi və həlli üçün şərait yaratmalıdır.
Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu ölkəmizin bu sahədəki təşəbbüslərini beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim etməklə yanaşı, dünyanı narahat edən məsələlər barədə fikir mübadiləsinə imkan yaradır. Bakının tribunasından səslənən əsas çağırış aydındır: mədəniyyətlər arasında körpülər qurmaq, xalqlar arasında etimadı gücləndirmək və münaqişələrin qarşısını almaq üçün dialoq vacibdir. Lakin bu dialoqun nəticə verməsi üçün ədalət, beynəlxalq hüquq və qarşılıqlı məsuliyyət prinsipləri də eyni qətiyyətlə qorunmalıdır.
Çünki ortaq gələcək yalnız fərqliliklərə hörmət etməklə deyil, haqsızlıqları görmək, problemləri dürüst müzakirə etmək və onların həlli üçün real addımlar atmaqla qurulur. Dialoqun gücü deyilən sözlərin gözəlliyində deyil, həmin sözlərin ədalətli qərarlara və konkret əməllərə çevrilməsindədir.
Geri dön