Füzuli: Zəfərlə başlayan yeni həyat və Böyük Qayıdışın ünvanı
Bu gün, 11:43. Yazar: azer
17 Oktyabr - Füzuli Şəhəri Günü xalqımızın yaddaşında milli iradənin, tarixi ədalətin bərpasının və Vətənə bağlılığın rəmzi kimi xüsusi yer tutur. Bu tarix Azərbaycan dövlətinin gücünü, Ordumuzun qəhrəmanlığını, xalqımızın birliyini və uzun illər doğma torpaqlarına qayıtmaq arzusu ilə yaşayan insanların sarsılmaz inamını özündə birləşdirir.
Füzuli şəhərinin 2020-ci il oktyabrın 17-də işğaldan azad edilməsi Vətən müharibəsinin mühüm mərhələlərindən biri oldu. Bu Zəfər yalnız bir şəhərin azadlığı demək deyildi. O, Qarabağda Azərbaycanın hərbi-strateji üstünlüyünün möhkəmlənməsinə, sonrakı uğurlu əməliyyatlar üçün əlverişli şəraitin yaranmasına və işğalın doğurduğu ağır nəticələrin aradan qaldırılması yolunda yeni mərhələnin başlanmasına xidmət etdi.
Bu gün Füzuli haqqında danışarkən həm onun zəngin tarixi keçmişini, həm də azadlıqdan sonra qarşısında açılan geniş inkişaf imkanlarını nəzərə almalıyıq. Çünki Füzulinin taleyi Azərbaycanın son onilliklərdə keçdiyi mürəkkəb tarixi yolun, milli həmrəyliyimizin və dövlətimizin gələcəyə hesablanmış quruculuq siyasətinin mühüm göstəricilərindən biridir.
Tarixi və coğrafi mövqeyi ilə seçilən Füzuli
Qarabağın cənub-şərqində yerləşən Füzuli rayonu özünəməxsus coğrafi mövqeyi, təbii şəraiti və tarixi-mədəni irsi ilə seçilir. Rayon Qarabağ dağ silsiləsinin cənub-şərq ətəklərindən Araz çayınadək uzanan əraziləri əhatə edir. Cəbrayıl, Xocavənd, Ağcabədi və Beyləqan rayonları ilə həmsərhəd olan Füzuli, eyni zamanda, Araz çayı boyunca İranla sərhədlənir. Quruçay, Köndələnçay və Çərəkənçay rayonun təbii-coğrafi xüsusiyyətlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Füzulinin əhəmiyyəti yalnız coğrafi mövqeyi ilə məhdudlaşmır. Bu torpaq əsrlər boyu Azərbaycanın tarixi-mədəni həyatının bir hissəsi olub, burada formalaşmış yaşayış məntəqələri, dini və memarlıq abidələri xalqımızın zəngin irsini yaşadıb. Rayonun tarixi abidələri onun keçmişini öyrənmək, müxtəlif dövrlərdə bölgədə mövcud olmuş mədəniyyət və memarlıq ənənələrini tanımaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Füzulinin tarixi adları da bölgənin keçdiyi inkişaf yolunu əks etdirir. Qədim yaşayış məskənlərinin əsasında formalaşan Qarabulaq sonralar Qaryagin adı ilə tanınıb. 1930-cu ildə rayon inzibati ərazi vahidi kimi təşkil edilib, 1959-cu ildə isə böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin anadan olmasının 400 illiyi münasibətilə rayonun adı dəyişdirilərək Füzuli qoyulub. Beləliklə, şəhər və rayon adı milli ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndəsinin irsi ilə də sıx bağlıdır.
Füzulinin mədəni irsindən bəhs edərkən Babı kəndindəki Şeyx Babi Yaqub türbəsini, Aşağı Veysəlli kəndində yerləşən Mirəli türbəsini və digər tarixi abidələri xüsusi qeyd etmək lazımdır. Təəssüf ki, uzunmüddətli işğal bu irsə ağır zərbə vurub. İşğal dövründə tarixi-mədəni abidələrin bir hissəsi dağıdılıb, talan edilib və yararsız vəziyyətə salınıb. Bu faktlar azad edilmiş ərazilərdə yalnız yaşayış məntəqələrinin deyil, həm də xalqımızın tarixi yaddaşının bərpasının vacibliyini göstərir.
İşğalın ağır nəticələri və azadlıq uğrunda mübarizə
Füzuli şəhəri və rayonun böyük hissəsi 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunub. İşğal nəticəsində əhali doğma yurdlarından didərgin düşüb, yaşayış evləri, sosial obyektlər və infrastruktur dağıdılıb. Uzun illər ərzində minlərlə insan doğulduğu torpaqlara qayıtmaq arzusu ilə yaşayıb. Həmin dövr Füzuli sakinləri üçün ağır məhrumiyyətlər, itkilər və məcburi köçkünlük həyatı ilə yadda qalıb. Rayonun müdafiəsi və azadlığı uğrunda gedən mübarizədə yüzlərlə soydaşımız şəhid olub, yaralanıb, əsir və itkin düşüb. Onların fədakarlığı, ailələrin yaşadığı ağrı və doğma yurda qayıdış ümidi Füzulinin müasir tarixinin ayrılmaz hissəsidir.
1994-cü ilin yanvarında Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi əməliyyatlar nəticəsində rayonun bir sıra yaşayış məntəqələri azad edilsə də, Füzuli şəhəri uzun müddət işğal altında qaldı. Bununla belə, Azərbaycan xalqı öz torpaqlarına qayıtmaq əzmindən heç vaxt dönmədi. Dövlətimizin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində apardığı siyasət, Ordumuzun gücləndirilməsi və xalqımızın birliyi tarixi Zəfərin əsasını təşkil etdi.
2020-ci ilin payızında başlanan Vətən müharibəsi Azərbaycanın tarixi taleyində yeni səhifə açdı. Füzuli istiqamətində döyüşlər xüsusilə ağır keçdi. Düşmənin illər ərzində qurduğu möhkəmləndirilmiş müdafiə xətlərinin yarılması böyük hərbi peşəkarlıq, qətiyyət və fədakarlıq tələb edirdi. Azərbaycan Ordusunun uğurlu əməliyyatları nəticəsində bu müdafiə sədləri aşılaraq irəliləyiş təmin edildi.
Oktyabrın 17-də Füzuli şəhəri, eləcə də Qoçəhmədli, Cuvarlı, Pirəhmədli, Musabəyli, Çimən, İşıqlı və Dədəli kəndləri işğaldan azad olundu. Vətən müharibəsi ərzində rayonun ümumilikdə 62 yaşayış məntəqəsinin azad edilməsi Füzulinin hərbi-strateji əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirdi.
Bu Zəfər Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyətinin, hərbi hazırlığının və xalq-ordu birliyinin təntənəsi idi. Füzulinin azadlığı ölkəmizin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, uzun illər doğma torpaq həsrəti ilə yaşayan insanların qayıdış ümidini gerçəyə çevirdi.
Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il iyulun 31-də imzaladığı Sərəncamla 17 oktyabrın Füzuli Şəhəri Günü kimi təsis edilməsi bu tarixi hadisənin dövlət səviyyəsində əbədiləşdirilməsinin ifadəsidir. Hər il qeyd etdiyimiz bu gün azadlıq uğrunda mübarizəmizi, şəhidlərimizin xatirəsini və gələcək nəsillər qarşısındakı məsuliyyətimizi xatırladır.
Zəfərdən quruculuğa: Füzulinin yeni inkişaf mərhələsi
Füzulinin işğaldan azad edilməsi ilə qarşıda yeni vəzifələr yarandı. Dağıdılmış şəhərin və kəndlərin bərpası, mühəndis-kommunikasiya sistemlərinin yenidən qurulması, nəqliyyat əlaqələrinin yaradılması və insanların təhlükəsiz yaşayışının təmin edilməsi kompleks yanaşma tələb edirdi.
Prezident İlham Əliyevin tapşırıqları əsasında Füzulidə genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işlərinə başlanılıb. Şəhərin Baş planı hazırlanaraq təsdiq edilib. Plana əsasən, 2040-cı ilədək Füzuli şəhərinin inzibati ərazisinin təxminən 1943 hektara çatdırılması və burada 50 min nəfərin yaşaması nəzərdə tutulur. Müasir şəhərsalma prinsiplərinə uyğun hazırlanmış layihə yaşayış məhəllələrini, təhsil və səhiyyə müəssisələrini, mədəniyyət obyektlərini, istehsal sahələrini və istirahət zonalarını əhatə edir.
Füzulidə bərpa işlərinin mühüm istiqamətlərindən biri enerji və su təchizatı infrastrukturunun yaradılmasıdır. “Füzuli” yarımstansiyasının, Füzuli Rəqəmsal Yarımstansiya və İdarəetmə Mərkəzinin istifadəyə verilməsi şəhərin enerji təminatının möhkəmləndirilməsi və müasir idarəetmə sistemlərinin tətbiqi baxımından əhəmiyyətlidir. Köndələnçay su anbarları kompleksinin təmir-bərpadan sonra istifadəyə verilməsi isə su ehtiyatlarının idarə olunması və ərazinin təsərrüfat imkanlarının genişləndirilməsi üçün vacib addımdır.
Füzulinin inkişafında nəqliyyat infrastrukturu da xüsusi yer tutur. Zəfər yolu, Füzuli-Hadrut və Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa avtomobil yolları regionda nəqliyyat əlaqələrinin yaxşılaşdırılmasına xidmət edir. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının tikilib istifadəyə verilməsi isə şəhərin və bütövlükdə Qarabağın nəqliyyat-logistika imkanlarını genişləndirib. Cəmi bir neçə ay ərzində inşa edilən hava limanı Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərdə qısa müddətdə mürəkkəb infrastruktur layihələrini həyata keçirmək imkanlarının nümunəsidir.
Füzulinin coğrafi mövqeyi onun gələcəkdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları arasında nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynaya biləcəyini göstərir. Bu potensialın reallaşdırılması yük və sərnişin daşımalarının genişlənməsinə, iqtisadi fəallığın artmasına, yeni iş yerlərinin yaranmasına və sahibkarlığın inkişafına şərait yarada bilər.
Böyük Qayıdış: doğma yurda dönüşün mənəvi və sosial əhəmiyyəti
Füzulinin bərpası yalnız binaların, yolların və kommunal sistemlərin yenidən qurulması demək deyil. Əsas məqsəd doğma torpaqlarından didərgin düşmüş insanların təhlükəsiz, rahat və layiqli həyat şəraitində öz yurdlarına qayıtmasını təmin etməkdir. Buna görə də Böyük Qayıdış prosesi Füzulinin yenidən dirçəlməsinin mərkəzində dayanır.
2023-cü il avqustun 18-dən etibarən Füzuli şəhərinə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başlayıb. Bu proses uzun illər müvəqqəti məskunlaşma yerlərində yaşayan ailələrin doğma evlərinə dönməsi baxımından tarixi əhəmiyyət daşıyır. Hər yeni ailənin Füzuliyə köçməsi şəhərin həyatına yeni nəfəs gətirir, küçələrdə gündəlik həyatın bərpasına, sosial münasibətlərin yenidən formalaşmasına və yerli icmanın möhkəmlənməsinə töhfə verir.
Böyük Qayıdışın uğurlu olması üçün yaşayış evlərinin tikilməsi ilə yanaşı, məktəblərin, səhiyyə müəssisələrinin, mədəniyyət və xidmət obyektlərinin fəaliyyəti, məşğulluq imkanlarının yaradılması, kommunal xidmətlərin davamlılığı da təmin edilməlidir. İnsanların doğma yurda qayıdaraq orada daimi yaşaması üçün iqtisadi və sosial mühitin formalaşdırılması əsas şərtlərdəndir.
Bu prosesdə təhlükəsizlik məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İşğal dövründən qalan mina və partlamamış hərbi sursatlar əhalinin təhlükəsizliyinə, tikinti işlərinə və kənd təsərrüfatı torpaqlarının istifadəsinə ciddi maneə yaradır. Ərazilərin minalardan təmizlənməsi, risklər barədə məlumatlandırma və təhlükəsizliyin təmin olunması qayıdışın davamlılığı üçün vacib şərtlərdir. Bu sahədə görülən işlər insanların həyat və sağlamlığının qorunmasına, bərpa prosesinin sürətlənməsinə xidmət edir.
Qardaş ölkələrin dəstəyi və ortaq gələcəyə töhfə
Füzulinin yenidən qurulması Azərbaycanın öz imkanları və dövlət iradəsi ilə yanaşı, dost və qardaş ölkələrlə əməkdaşlığın da əyani nümunəsidir. Bu dəstək təkcə infrastruktur layihələri ilə məhdudlaşmır, xalqlar arasında dostluq və həmrəyliyin gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.
Özbəkistanın Füzulidə inşa etdirdiyi Mirzə Uluqbəy adına 1 nömrəli tam orta məktəb bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 960 şagird yerlik məktəbin istifadəyə verilməsi şəhərin təhsil infrastrukturunun inkişafına töhfə verməklə yanaşı, Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin qardaşlıq mahiyyətini nümayiş etdirir. Müasir tədris imkanları ilə yaradılmış bu məktəb Füzulidə böyüyən uşaqların bilik və bacarıqlarını inkişaf etdirməsi üçün mühüm məkandır.
2024-cü il martın 12-də Azərbaycan və Qazaxıstan prezidentlərinin iştirakı ilə Füzulidə Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzinin açılışı da eyni mənəvi məna daşıyır. Mərkəz uşaqların yaradıcılıq qabiliyyətlərinin üzə çıxarılması, incəsənət və mədəniyyət sahəsində inkişafı üçün imkanlar yaradır.
Bu iki layihə qardaş ölkələrin Füzulinin gələcəyinə verdiyi töhfənin rəmzidir. Təhsil və yaradıcılıq müəssisələri şəhərin yalnız fiziki deyil, sosial və mədəni baxımdan da yenidən qurulmasına xidmət edir. Onlar Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında dostluğun, qarşılıqlı etimadın və humanitar əməkdaşlığın möhkəmlənməsinə töhfə verir.
Füzulinin gələcəyi: müasir şəhər, güclü icma
Füzulinin qarşısında duran əsas vəzifə azad edilmiş ərazini müasir yaşayış, təhsil, istehsal və xidmət imkanlarına malik, dayanıqlı inkişaf edən şəhərə çevirməkdir. Bunun üçün şəhərsalma layihələrinin ardıcıl həyata keçirilməsi, ekoloji məsələlərin nəzərə alınması, rəqəmsal həllərin tətbiqi, sahibkarlığın təşviqi və insan kapitalına investisiya qoyuluşu mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Füzulinin gələcək inkişafı burada yaradılan infrastrukturun səmərəli istifadəsindən, yeni iqtisadi imkanların formalaşmasından və sakinlərin şəhərin həyatında fəal iştirakından asılı olacaq. Gənclərin təhsil alması, peşə bacarıqlarına yiyələnməsi, işlə təmin olunması və öz təşəbbüslərini reallaşdırması şəhərin uzunmüddətli inkişafının əsas şərtlərindəndir.
Füzulidə görülən işlər Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə quruculuq siyasətinin konkret nəticələrini nümayiş etdirir. Bu proses dövlətin sosial məsuliyyətini, milli həmrəyliyi və gələcək nəsillər qarşısında öhdəliyini özündə birləşdirir. Eyni zamanda, Füzulinin bərpası bütün regionun iqtisadi və sosial həyatına yeni imkanlar açır.
17 Oktyabr – Füzuli Şəhəri Günü bizi bir daha tarixi Zəfərimizin dəyərini anlamağa, şəhidlərimizin əziz xatirəsini ehtiramla yad etməyə və doğma torpaqlarımızın gələcəyi üçün məsuliyyətimizi dərk etməyə çağırır. Bu gün həm də keçmişdən alınan dərslərin, bu gün görülən işlərin və gələcək hədəflərin bir nöqtədə birləşdiyi əlamətdar tarixdir.
İnanıram ki, dövlətimizin ardıcıl siyasəti, xalqımızın birliyi, sakinlərin quruculuq prosesində iştirakı və qardaş ölkələrlə əməkdaşlıq sayəsində Füzuli qarşıdakı illərdə daha da inkişaf edəcək. Şəhərin küçələrində uşaqların səsi, məktəblərdə dərs zəngi, müəssisələrdə əmək fəaliyyəti və ailələrin gündəlik həyatı Füzulinin yeni dövrünün əsas mənzərəsinə çevriləcək.
Füzulinin azadlığı Zəfərin, bərpası dövlət quruculuğunun, Böyük Qayıdış isə milli iradəmizin təcəssümüdür. 17 oktyabr tarixinin daşıdığı məna da məhz budur: doğma torpağa qayıdış, tarixi yaddaşın qorunması və gələcəyə inam.
Asif Əsgərov,
Milli Məclisin deputatı
Geri dön