Cəbrayılın yaddaşı və gələcəyi
Bu gün, 18:17. Yazar: azer
Cəbrayıl Azərbaycanın qədim tarixini, zəngin mədəni irsini, milli yaddaşını və müasir dövlətçilik tarixinin mühüm səhifələrini özündə birləşdirən bölgələrdən biridir. Bu torpağın hər bir kəndi, dağı, abidəsi və yaşayış məntəqəsi xalqımızın tarixinin ayrı-ayrı səhifələrini yaşadır. Buna görə də Cəbrayılın işğaldan azad edilməsi yalnız ərazi bütövlüyünün bərpası baxımından deyil, həm də tarixi-mədəni irsin yenidən dirçəldilməsi baxımından mühüm hadisədir. 4 Oktyabr – Cəbrayıl Şəhəri Günü bu baxımdan xüsusi rəmzi məna daşıyır. 2020-ci il oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərinin işğaldan azad edilməsi uzun illər davam edən ayrılığın başa çatmasının mühüm mərhələsi oldu. Həmin tarixdən etibarən Cəbrayıl üçün yeni bir dövr başladı: əvvəlcə azadlıq, sonra təhlükəsizliyin və infrastrukturun bərpası, daha sonra isə insanların doğma torpaqlarına qayıdışı. Cəbrayıl rayonunun 1993-cü ildə işğal edilməsi Azərbaycan xalqının yaddaşında ağır iz buraxıb. İşğala qədər rayon 1 şəhər, 4 qəsəbə və 92 kənddən ibarət idi. Təxminən 52 min insanın yaşadığı 1050 kvadratkilometrlik ərazi işğal nəticəsində böyük dağıntılara məruz qaldı. Cəbrayılın işğalının nəticələri yalnız maddi itkilərlə ölçülə bilməz. Minlərlə insan doğma evindən didərgin düşdü, ailələrin həyat tərzi dəyişdi, nəsillər öz ata-baba torpaqlarından uzaqda böyüdü. İşğal nəticəsində 362 Cəbrayıl sakini şəhid oldu, 191 nəfər əlil oldu. Altı rayon sakini Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görüldü.
Rayonun maddi-mədəni irsi də böyük zərər gördü. Cəbrayılın ərazisində çoxsaylı tarixi və arxeoloji abidələr yerləşirdi. “Divlər Sarayı” mağarası, “Məscid Təpəsi”, “Canqulu” və “Qumtəpə” kurqanları, Mazannənə və Mərmər nənə məqbərələri, “Başıkəsik Gümbəz”, “Qala”, “Qız qalası”, Xudafərin körpüləri, Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi, “Sultan Məcid hamamı”, Şıxlar kəndindəki “Dairəvi Türbə”, Xubyarlı kəndindəki türbələr və digər tarixi obyektlər rayonun zəngin irsinin göstəriciləri idi. İşğal illərində həmin irsin əhəmiyyətli hissəsi dağıntıya məruz qaldı. Lakin tarixi yaddaşı məhv etmək mümkün olmadı. Cəbrayılın tarixi haqqında biliklər, ailələrin xatirələri, fotoşəkillər, sənədlər və nəsildən-nəslə ötürülən yaddaş doğma torpağın insanlarla mənəvi bağını qoruyub saxladı.
Bu yaddaşın ən mühüm simvollarından biri Xudafərin körpüləridir. Tarixi Xudafərin körpüləri Cəbrayılın qədim keçmişinin mühüm yadigarıdır. 2020-ci ildə rayonun azad edilməsi ilə bu tarixi abidə də Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Azərbaycan bayrağının Xudafərin körpüsündə dalğalanması həm tarixi, həm də siyasi baxımdan mühüm hadisəyə çevrildi. Cəbrayılın tarixində Cocuq Mərcanlının da xüsusi yeri var. 1994-cü ildə Horadiz əməliyyatı zamanı kənd işğaldan azad edildi. 2016-cı ildə Lələtəpə yüksəkliyinin azad edilməsindən sonra Cocuq Mərcanlıda təhlükəsiz və davamlı yaşayış üçün yeni imkan yarandı. Kənddə həyata keçirilən quruculuq işləri Böyük Qayıdışın ilk nümunələrindən biri oldu. 2020-ci ilin payızında isə daha böyük qayıdışın yolu açıldı. Sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatlar nəticəsində Cəbrayıl rayonunun yaşayış məntəqələri azad edildi. Oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərinin azad olunması rayonun tarixində dönüş nöqtəsinə çevrildi. Cəbrayıl əməliyyatı mürəkkəb hərbi şəraitdə həyata keçirilmişdi. Ərazi üzrə qurulmuş istehkamlar və müdafiə xətləri Azərbaycan Ordusunun qarşısında ciddi maneələr yaradırdı. Bu maneələrin dəf edilməsi böyük fədakarlıq və qəhrəmanlıq tələb edirdi. Cəbrayılın azad olunması sonrakı hərbi əməliyyatlar üçün də geniş imkanlar yaratdı. Rayonun azad edilməsi ilə Xocavənd və Hadrut istiqamətində irəliləyiş üçün əlverişli şərait yarandı. Sonrakı mərhələdə Zəngilan, Qubadlı və Laçın istiqamətində aparılan əməliyyatlar Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində mühüm rol oynadı. Lakin hərbi Zəfərdən sonra qarşıda daha uzunmüddətli və mürəkkəb proses dayanırdı. Bu proses işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və insanların öz doğma yurdlarına qaytarılması idi. Cəbrayılın bərpası sistemli yanaşma əsasında həyata keçirilir. Burada yeni şəhərsalma modeli formalaşdırılır, yollar, enerji xətləri, yaşayış binaları, məktəblər, səhiyyə və sosial obyektlər tikilir.
Cəbrayıl şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş plan bu baxımdan mühüm sənəddir. Planda şəhərin mərhələli şəkildə bərpası və inkişafı nəzərdə tutulur. Yaşayış ərazilərinin, sosial obyektlərin, ictimai məkanların və digər şəhər funksiyalarının qarşılıqlı əlaqədə qurulması planlaşdırılır. 2040-cı ilin sonuna qədər şəhərdə 15 min sakinin yaşaması nəzərdə tutulur. Yeni Cəbrayılın mühüm xüsusiyyətlərindən biri yaşayış mühitinin müasir tələblər əsasında qurulmasıdır. Şəhərdə az və orta mərtəbəli binaların, fərdi yaşayış evlərinin, sosial obyektlərin və ictimai məkanların yaradılması nəzərdə tutulur. Cəbrayıl şəhərinin bərpası kəndlərin dirçəldilməsi ilə paralel aparılır. Böyük Mərcanlı, Karxulu, Sarıcallı, Maşanlı, Horovlu və Şükürbəyli kəndlərində yaşayış məntəqələrinin yeni layihələri hazırlanıb və həyata keçirilir. Böyük Mərcanlıda gələcəkdə 6230 nəfər əhali üçün yaşayış imkanlarının yaradılması nəzərdə tutulur. Kənddə məktəblər və uşaq bağçaları, digər sosial obyektlər inşa edilir. Karxulu kəndində 2040-cı ilədək 4428 sakin üçün yaşayış məntəqəsinin yaradılması planlaşdırılır. Kənddə məktəblər, uşaq bağçaları, inzibati bina, klub-icma, tibb və idman obyektləri, ticarət və xidmət müəssisələri nəzərdə tutulur. Sarıcallı kəndində də yaşayışla yanaşı iqtisadi fəaliyyət üçün imkanların yaradılması diqqət mərkəzindədir. Kənddə aqrotexniki park, bazar, sahibkarlıq obyektləri və sosial infrastrukturun formalaşdırılması planlaşdırılır. Maşanlı kəndində isə yüzlərlə ailənin məskunlaşması üçün fərdi evlərin inşası və məktəb, uşaq bağçalarının yaradılması nəzərdə tutulur. Horovlu kəndi artıq yeni yaşayış məntəqələrinin formalaşmasının konkret nümunələrindən biridir. Burada fərdi evlər, məktəb, uşaq bağçası, inzibati bina, tibb məntəqəsi, bazar və digər obyektlər yaradılıb. Şükürbəyli kəndində də müasir yaşayış mühiti yaradılıb. 2026-cı il mayın 9-da kəndin açılışının keçirilməsi Cəbrayıl rayonunda Böyük Qayıdışın daha bir mühüm mərhələsini təşkil edib.
Bərpa prosesinin başqa bir mühüm istiqaməti iqtisadiyyatın canlandırılmasıdır. “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkının yaradılması Cəbrayılın gələcək iqtisadi inkişafında xüsusi rol oynaya bilər. Sənaye parkının logistika, ticarət, anbar və digər xidmət sahələrini əhatə etməsi regionun iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsinə imkan yaradır. Enerji layihələri də Cəbrayılın gələcək inkişafının mühüm hissəsidir. “Cəbrayıl” yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi, sonrakı enerji layihələri, günəş elektrik stansiyalarının yaradılması rayonun enerji potensialının formalaşdırılmasına xidmət edir. Cəbrayılın coğrafi mövqeyi nəqliyyat baxımından da böyük imkanlar yaradır. Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolu, Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut yolu və digər layihələr rayonun həm daxili, həm də regional əlaqələrini gücləndirəcək. Bütün bunların fonunda Cəbrayılın ən böyük layihəsi, şübhəsiz ki, insan amili ilə bağlıdır. Şəhər və kəndlərin yenidən qurulmasının əsas məqsədi insanların doğma torpaqlarına qayıdaraq burada təhlükəsiz və layiqli həyat sürməsidir.
2024-cü il sentyabrın 26-da Cəbrayıl şəhərinə ilk köç karvanının yola salınması bu baxımdan tarixi hadisə oldu. Uzun illər müxtəlif bölgələrdə yaşayan ailələr doğma şəhərlərinə qayıtmağa başladılar. 2026-cı il sentyabrın 28-dək Cəbrayıl şəhəri, Horovlu və Şükürbəyli kəndlərində ümumilikdə 1600 ailənin, 7022 nəfərin məskunlaşması qayıdış prosesinin artıq real həyat hadisəsinə çevrildiyini göstərir. Cəbrayıl yaşayış kompleksi də yeni şəhər həyatının mühüm elementlərindən biridir. Birinci kompleksdə 33 yaşayış binasında 712 mənzil yaradılıb. Növbəti komplekslərin inşası ilə yaşayış imkanlarının daha da genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
Cəbrayılın dirçəlişi həm də dövlət idarəçiliyinin, şəhərsalma siyasətinin, sosial siyasətin və iqtisadi inkişaf strategiyasının bir arada həyata keçirildiyi genişmiqyaslı prosesdir. Bu prosesə Prezident İlham Əliyevin Cəbrayıl rayonuna mütəmadi səfərləri də xüsusi dinamika verib. 2020-ci ilin noyabrında Xudafərin və Cəbrayıl şəhərində Dövlət bayrağının ucaldılması ilə başlayan səfərlər sonrakı illərdə müxtəlif infrastruktur və sosial layihələrin təməlqoyma və açılış mərasimləri ilə davam edib. Enerji, yol, yaşayış, təhsil, səhiyyə, sənaye və kənd təsərrüfatı sahələrində çoxsaylı layihələr diqqət mərkəzində olub. Cəbrayılın bugünkü inkişafı göstərir ki, Böyük Qayıdış yalnız yaşayış binalarının tikintisindən ibarət deyil. Məqsəd insanların öz doğma torpaqlarında tamhüquqlu və müasir həyat sürməsi üçün bütün zəruri imkanların yaradılmasıdır. Bu mənada Cəbrayıl həm də yaddaşın və gələcəyin qovuşduğu məkandır. Burada qədim Xudafərin körpüləri Azərbaycanın çoxəsrlik tarixini, yeni yaşayış kompleksləri isə gələcəyə baxışını simvolizə edir. 4 Oktyabr – Cəbrayıl Şəhəri Günü məhz bu iki istiqaməti birləşdirir. Bu tarix bir tərəfdən 2020-ci ildə əldə edilmiş hərbi uğurun yaddaşda yaşadılmasına, digər tərəfdən isə Cəbrayılın yeni həyatının qurulmasına diqqəti yönəldir.
Bu gün Cəbrayılın adı yalnız işğal və dağıntı ilə bağlı deyil. Cəbrayıl artıq quruculuq, qayıdış, inkişaf və gələcəyə inam anlayışları ilə də assosiasiya olunur. Cəbrayılın yeni tarixinin ən mühüm xüsusiyyəti budur ki, bu torpağın taleyini müəyyən edən əsas amil artıq onun boş qalması deyil, burada yeni həyatın qurulmasıdır. İnsanlar geri qayıdır, uşaqlar yeni məktəblərdə təhsil almağa başlayır, yaşayış məhəllələri salınır, yollar çəkilir, müəssisələr yaradılır. Beləliklə, Cəbrayılın tarixi yeni mərhələyə daxil olur. Bu mərhələ keçmişi unutmaq deyil, keçmişin dərslərini qoruyaraq gələcəyi qurmaq mərhələsidir. Cəbrayılın azadlığı ilə başlayan proses onun bərpası və insanların doğma torpaqlarına qayıdışı ilə davam edir. 4 Oktyabr isə bu böyük tarixi yolun yaddaşda qalacaq əsas tarixlərindən biri olaraq Cəbrayılın keçmişi, bu günü və gələcəyi arasında möhkəm bir bağ yaradır.
Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə
Geri dön