Azərbaycanın yeni iqtisadi mərhələsi: investisiyadan dayanıqlı inkişafa doğru
Bu gün, 09:52. Yazar: azer
Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı iqtisadi inkişaf modeli yeni mərhələyə daxil olur. Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti yalnız mövcud iqtisadi imkanların qorunması deyil, həm də ölkənin malik olduğu enerji, nəqliyyat, logistika, rəqəmsal infrastruktur, insan kapitalı və təbii resurs potensialının daha geniş şəkildə iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsidir. II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu çərçivəsində keçirilən tədbirdə Prezident İlham Əliyevin çıxışı da qarşıdakı dövrdə iqtisadi inkişafın hansı istiqamətlər üzrə davam etdiriləcəyinə dair mühüm mesajlarla zəngin idi. Tədbir sentyabrın 26-da Bakıda keçirilib və “Parçalanmış dünyada etimadın bərpası: Cənubi Qafqaz qlobal bağlantı və investisiya sabitliyinin dayağı kimi” mövzusuna həsr olunub.
Prezident çıxışında gələcək iqtisadi inkişaf üçün əsas ilkin şərtlərdən biri kimi ölkədə formalaşmış iqtisadi və maliyyə sabitliyini qeyd etdi. Son 20 ildə Azərbaycana 350 milyard ABŞ dollarından çox investisiyanın cəlb edilməsi, bunun təxminən yarısının birbaşa xarici investisiyaların payına düşməsi ölkənin investisiya mühitinin uzunmüddətli xarakter daşıdığını göstərən mühüm göstəricilərdən biridir. Burada əsas məsələ yalnız investisiyanın həcmi deyil. Daha vacib məqam cəlb olunan kapitalın iqtisadiyyatın yeni istiqamətlərinə yönəldilməsi, istehsal və xidmət imkanlarının genişləndirilməsi, yeni texnologiyaların ölkəyə gətirilməsi və insan kapitalının inkişafı ilə əlaqələndirilməsidir.
Azərbaycan iqtisadiyyatının növbəti mərhələsində qeyri-neft-qaz sektorunun inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Son illərin iqtisadi göstəriciləri də bu istiqamətdə müəyyən dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir. Bununla belə, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi məsələsinə yalnız neft gəlirlərinin alternativ mənbələrlə əvəzlənməsi kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Söhbət daha geniş iqtisadi ekosistemin formalaşdırılmasından gedir. Bu ekosistemdə enerji, logistika, mədənçilik, kənd təsərrüfatı, rəqəmsal iqtisadiyyat, informasiya texnologiyaları və yüksək əlavə dəyər yaradan digər sahələr bir-birini tamamlamalıdır.
Bu baxımdan bərpaolunan enerji Azərbaycanın qarşıdakı illər üçün əsas iqtisadi istiqamətlərindən biri kimi diqqəti cəlb edir. Prezident İlham Əliyev çıxışında Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda 157 giqavatlıq enerji potensialının olduğunu bildirdi. Quruda günəş və külək elektrik stansiyalarının yaradılması ilə yanaşı, qarşıdakı beş il ərzində bərpaolunan enerji mənbələrinin ölkənin müxtəlif ərazilərində genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
Bərpaolunan enerjinin inkişafı yalnız elektrik istehsalının artırılması məsələsi deyil. Burada daha geniş iqtisadi nəticələr üçün imkanlar mövcuddur. Günəş və külək enerjisi hesabına elektrik istehsalında təbii qazdan istifadənin optimallaşdırılması qazın ixrac imkanlarını genişləndirə bilər. Eyni zamanda, yeni enerji güclərinin yaradılması sənaye, rəqəmsal texnologiyalar və data mərkəzləri kimi yüksək enerji tələbatı olan sahələrin inkişafı üçün də əlavə imkanlar yaradır.
Enerji istehsalının artması isə öz növbəsində ötürücü infrastrukturun inkişafını zəruri edir. Azərbaycan artıq bu istiqamətdə regional layihələrin iştirakçısına çevrilib. Mərkəzi Asiyanı Azərbaycan və Avropa ilə birləşdirəcək sualtı elektrik kabeli layihəsi, eləcə də Azərbaycanın Gürcüstan üzərindən Rumıniyaya çıxışını nəzərdə tutan Qara dəniz kabeli bu baxımdan yeni iqtisadi bağlantı imkanları yaradır. Qara dəniz kabelinin nəzərdə tutulan gücünün 4 giqavat olması layihənin regional enerji sistemləri baxımından əhəmiyyətini göstərir.
İqtisadi inkişafın digər mühüm istiqaməti logistika və nəqliyyat bağlantılarıdır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu sahədə ölkəyə xüsusi imkanlar yaradır. Lakin coğrafi üstünlük yalnız o halda iqtisadi üstünlüyə çevrilə bilər ki, müvafiq infrastruktur, gömrük mexanizmləri, rəqəmsal idarəetmə və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanları paralel şəkildə inkişaf etdirilsin. Son illərdə dəmir yollarına, limanlara, hava nəqliyyatına və avtomobil yollarına yatırılan investisiyalar məhz bu yanaşmanın tərkib hissəsidir.
Azərbaycanın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərində iştirakı ölkənin tranzit imkanlarını genişləndirir. Prezident çıxışında bu istiqamətlər üzrə tranzit daşımaların həcminin 2026-cı ildə 16 milyon tona çatacağının gözlənildiyini, 2030-cu ilədək isə hər iki marşrut üzrə daşımaların ümumi həcminin 25 milyon tona və daha yüksək səviyyəyə çatdırılmasının hədəfləndiyini bildirdi.
Bu rəqəmlər Azərbaycanın tranzit ölkə olmaqla kifayətlənməyərək logistika xidmətlərinin əlavə dəyər yaradan sektor kimi inkişaf etdirilməsinə ehtiyac olduğunu göstərir. Yükün ölkə ərazisindən keçməsi ilə onun idarə olunması, saxlanması, sığortalanması, rəqəmsal izlənməsi, gömrük prosedurlarının həyata keçirilməsi və digər xidmətlərin göstərilməsi arasında ciddi fərq var. Gələcəkdə daha çox iqtisadi gəlirin əldə edilməsi məhz bu zəncirin bütün həlqələrinin inkişafından asılı olacaq.
Mədənçilik də yeni iqtisadi mərhələnin digər istiqamətlərindən biridir. Prezidentin çıxışında bir neçə gün əvvəl bu sahə üzrə dövlət proqramının qəbul edildiyi və proqramın yaxın dörd il ərzində müxtəlif layihələrin həyata keçirilməsinə təkan verəcəyi qeyd edildi. Mədən resurslarının hasilatı ilə yanaşı, onların emalı, metallurgiya və yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalı iqtisadi şaxələndirmə baxımından daha böyük imkanlar yarada bilər.
Bütün bunlarla yanaşı, neft-qaz sektorunun Azərbaycanın iqtisadiyyatında rolunun yaxın perspektivdə qorunacağı da nəzərə alınmalıdır. Neft-qaz sənayesində yeni müqavilələrin imzalanması və mövcud yataqların işlənilməsi enerji sektorunun ölkə iqtisadiyyatında əhəmiyyətini saxladığını göstərir. Prezident çıxışında “Exxon” şirkəti ilə qeyri-ənənəvi neft və qaz yataqlarının işlənilməsi üzrə müqavilənin və “TotalEnergies” şirkəti ilə “Abşeron” yatağının işlənilməsinin ikinci mərhələsi üzrə müqavilənin gündəmdə olduğunu bildirdi. Sonuncu layihənin Azərbaycanın qaz hasilatına üç-dörd il ərzində əlavə 5 milyard kubmetr həcmində artım gətirəcəyi qeyd edildi.
Burada əsas məsələ enerji sektorunun iqtisadiyyat üçün yaratdığı imkanların digər sahələrin inkişafına necə çevrilməsidir. Neft və qazdan əldə olunan gəlirlərin infrastruktura, insan kapitalına, texnologiyalara, qeyri-neft sənayesinə və yeni iqtisadi sahələrə yönəldilməsi uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlılıq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın qarşıdakı inkişaf xəritəsində rəqəmsal iqtisadiyyat və süni intellekt də ayrıca yer tutur. Bunun üçün yalnız texnologiyanın alınması kifayət deyil. Müasir rəqəmsal iqtisadiyyat güclü enerji təminatı, data mərkəzləri, sürətli və təhlükəsiz internet, beynəlxalq fiber-optik bağlantılar, kibertəhlükəsizlik və ən əsası, yüksək ixtisaslı insan kapitalı tələb edir.
Bu baxımdan insan kapitalı iqtisadi inkişafın bütün istiqamətlərini birləşdirən əsas amillərdən biridir. Neft-qaz sektorunda xarici şirkətlərlə əməkdaşlıq nəticəsində yerli mütəxəssislərin hazırlanması və onların beynəlxalq şirkətlərdə məsul vəzifələrə yüksəlməsi Azərbaycanın əldə etdiyi təcrübənin mühüm tərəflərindən biri kimi təqdim olunur. Eyni yanaşmanın yeni iqtisadi sahələrə tətbiqi texnologiya transferinin və yerli kadr potensialının genişlənməsinin əsas şərtlərindən biri ola bilər.
2003-cü ildən gənclərin xaricdə təhsil almasına yönəlmiş dövlət proqramlarının həyata keçirilməsi də insan kapitalının formalaşdırılması baxımından ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Xaricdə təhsil alan gənclərin ölkəyə qayıdaraq müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərməsi beynəlxalq təcrübənin Azərbaycana gətirilməsi üçün əlavə kanal yaradır. Rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, mühəndislik, enerji və logistika kimi sahələrdə kadr ehtiyacının artması bu istiqamətdə yeni yanaşmaların tətbiqini zəruri edir.
İnvestisiya siyasətinin növbəti mərhələsində Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri də ixracın strukturunun dəyişdirilməsidir. Prezident çıxışında ÜDM-in 70 faizindən çoxunun qeyri-neft sektorunun payına düşdüyünü, ixracda isə neft və qazın payının hələ də 90 faizdən çox olduğunu diqqətə çatdırdı. Bu fərq iqtisadi şaxələndirmənin yalnız daxili istehsal göstəriciləri ilə məhdudlaşmamasının vacibliyini göstərir. Qeyri-neft sektorunda yaradılan əlavə dəyərin ixrac imkanlarına çevrilməsi növbəti mərhələnin əsas vəzifələrindən biri olaraq qalır.
Bunun üçün investorun yalnız kapitalını deyil, texnologiyasını, idarəetmə təcrübəsini, beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarını və insan resurslarını da ölkəyə gətirməsi mühümdür. Azərbaycan üçün strateji nəticə məhz investisiyanın uzunmüddətli istehsal və ixrac imkanlarına çevrilməsi ilə ölçülə bilər.
İnvestisiya mühitində siyasi və iqtisadi sabitlik, proqnozlaşdırılan qaydalar, nəqliyyat və enerji infrastrukturu ilə yanaşı, hüquqi və inzibati prosedurların sadəliyi də mühüm rol oynayır. Müasir investor üçün layihənin yalnız iqtisadi səmərəliliyi deyil, onun reallaşdırılması üçün tələb olunan müddət, logistika xərcləri, enerji təminatı, gömrük prosedurları və rəqəmsal xidmətlərin əlçatanlığı da əhəmiyyətlidir. Bu səbəbdən investisiya mühitinin davamlı təkmilləşdirilməsi iqtisadi siyasətin daimi istiqaməti olaraq qalmalıdır.
II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu bu baxımdan yalnız kapital cəlb etmək üçün platforma deyil, həm də Azərbaycanın yeni iqtisadi imkanlarını beynəlxalq biznes ictimaiyyətinə təqdim etmək baxımından əhəmiyyətli müzakirə məkanıdır. Forumun Bakıda keçirilməsi potensial investorların ölkədəki infrastrukturu, biznes mühitini və iqtisadi imkanları birbaşa müşahidə etməsinə şərait yaradır. Forumun mövzusu da təsadüfi deyil: qlobal bağlantıların və investisiya sabitliyinin müasir iqtisadi münasibətlərdə artan rolu Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafiyanın yaratdığı imkanlarla birbaşa əlaqəlidir.
Azərbaycanın qarşısında duran vəzifə mövcud üstünlükləri sadalamaqdan daha çox, onları rəqabətqabiliyyətli iqtisadi məhsula çevirməkdir. Enerji potensialı istehsal və ixrac imkanlarına, coğrafi mövqe logistika xidmətlərinə, rəqəmsal infrastruktur texnologiya layihələrinə, mədən ehtiyatları emal sənayesinə, insan kapitalı isə yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrə çevrilməlidir.
Beləliklə, investisiyaların növbəti mərhələsində əsas diqqətin yalnız kapitalın həcminə deyil, onun iqtisadiyyatda yaratdığı uzunmüddətli təsirə yönəldilməsi vacibdir. Azərbaycan üçün dayanıqlı inkişafın əsas xətti də məhz bundan keçir: enerji və maliyyə imkanlarını yeni texnologiyalar, insan kapitalı, nəqliyyat bağlantıları və qeyri-neft ixracı ilə birləşdirən daha şaxələndirilmiş iqtisadi strukturun formalaşdırılması. II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda səsləndirilən fikirlər bu istiqamətdə qarşıdakı dövrün əsas prioritetlərini aydın şəkildə ortaya qoyur.
Asif Əsgərov,
Milli Məclisin deputatı
Geri dön