İqtisadiyyatın yeni mərhələsi
Bu gün, 09:44. Yazar: azer
II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu çərçivəsində keçirilən tədbirdə Prezident İlham Əliyevin çıxışı Azərbaycanın iqtisadi inkişafının növbəti mərhələsinə dair əsas istiqamətlərin müzakirəsi baxımından diqqət çəkib. Sentyabrın 26-da Bakıda keçirilən tədbirdə dövlət başçısı moderatorun suallarını cavablandıraraq son illərdə formalaşmış iqtisadi bazanın, investisiya mühitinin və infrastruktur imkanlarının gələcək inkişaf üçün yaratdığı şərtlərdən danışıb. Çıxışın mühüm xüsusiyyətlərindən biri isə gələcək iqtisadi artımın yalnız mövcud resursların istismarına deyil, yeni sektorların inkişafına, enerji keçidinə, rəqəmsal texnologiyalara, logistika və insan kapitalına əsaslandırılması ilə bağlı fikirlərin geniş yer tutması olub. Prezident İlham Əliyevin çıxışının əvvəlində gələcəyə dair planların mövcud iqtisadi baza üzərində qurulduğunu vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, əvvəlki dövrdə görülmüş işlər, sabit iqtisadiyyat və müstəqil maliyyə-iqtisadi sistem olmasaydı, gələcək inkişaf haqqında danışmaq daha çətin olardı. Bu yanaşma iqtisadi siyasətin mərhələli xarakterini göstərir: əvvəlcə maliyyə və infrastruktur dayaqlarının yaradılması, daha sonra isə həmin dayaqların üzərində yeni investisiya və istehsal imkanlarının qurulması. Çıxışda bildirilib ki, Azərbaycan son 20 ildə 350 milyard ABŞ dollarından çox investisiya cəlb edib və bunun təxminən yarısı birbaşa xarici investisiyaların payına düşüb. Prezident bu göstəricini investisiya mühitinin formalaşması baxımından mühüm amil kimi təqdim edib. Burada diqqətçəkən məqam investisiyanın yalnız maliyyə resursu kimi deyil, həm də beynəlxalq şirkətlərlə uzunmüddətli tərəfdaşlığın göstəricisi kimi nəzərdən keçirilməsidir. Forumun özü də bu yanaşmanın praktik müstəvidə müzakirə edildiyi platforma kimi çıxış edib. Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunun 2026-cı il buraxılışı “Parçalanmış dünyada etimadın bərpası: Cənubi Qafqaz qlobal bağlantı və investisiya sabitliyinin dayağı kimi” mövzusuna həsr olunub. Forum müxtəlif ölkələrdən hökumət nümayəndələrini, investorları, beynəlxalq maliyyə institutlarını və biznes liderlərini bir araya gətirib. Azərbaycan İqtisadiyyat Nazirliyinin məlumatına görə, tədbir çərçivəsində ümumi dəyəri 10,8 milyard ABŞ dolları olan investisiya layihələrini əhatə edən 23 sənəd imzalanıb.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında gələcək iqtisadi artımın əsas məsələlərindən biri iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi olub. O, uzunmüddətli və dayanıqlı artım üçün neft-qaz sektorundan kənar sahələrdə olan potensialdan daha geniş istifadə edilməsinin vacibliyini bildirib. Bu fikir Azərbaycanın iqtisadi strukturunda maraqlı bir fərqi də önə çıxarır: Prezidentin təqdim etdiyi rəqəmlərə görə, qeyri-neft sektorunun ÜDM-də payı artıq 70 faizdən çoxdur, lakin ixracın 90 faizindən çoxu hələ də neft və qazın payına düşür. Deməli, qarşıdakı mərhələdə əsas məsələlərdən biri yalnız daxili iqtisadi strukturun deyil, ixrac strukturunun da şaxələndirilməsidir. Bu fərq iqtisadi siyasət üçün mühüm məna daşıyır. Daxili iqtisadiyyatda qeyri-neft sektorunun genişlənməsi ölkənin istehsal və xidmət imkanlarının artmasını göstərir. Lakin ixrac gəlirlərinin böyük hissəsinin enerji məhsullarından formalaşması xarici ticarətin hələ də enerji sektorundan əhəmiyyətli dərəcədə asılı olduğunu göstərir. Prezident çıxışında məhz bu göstəricinin yaxşılaşdırılmasının vacibliyini vurğulayıb. Beləliklə, şaxələndirmə yalnız neftin iqtisadiyyatda payını azaltmaq kimi başa düşülmür. Burada məqsəd yeni ixrac məhsullarının və xidmətlərinin yaranması, yüksək əlavə dəyərli sahələrin inkişaf etdirilməsi, texnologiyanın iqtisadiyyata daha dərindən daxil olması və Azərbaycanın regional istehsal, enerji, logistika və rəqəmsal xidmət mərkəzinə çevrilməsi perspektivlərinin genişləndirilməsidir. Prezident İlham Əliyevin sadaladığı prioritetlər arasında bərpaolunan enerji xüsusi yer tutub. Çıxışda Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda 157 giqavatlıq enerji potensialının olduğu bildirilib. Eyni zamanda, quruda Günəş və külək elektrik stansiyalarının fəaliyyət göstərdiyi qeyd olunub. Prezidentin təqdim etdiyi hədəfə əsasən, qarşıdakı beş il ərzində ölkənin müxtəlif ərazilərində bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu istiqamətin iqtisadi əhəmiyyəti yalnız “yaşıl enerji” istehsalının artırılması ilə məhdudlaşmır. Çıxışda bərpaolunan enerji ilə bağlı daha geniş bir model təsvir edilir. Məqsəd elektrik enerjisi istehsalında təbii qazın istifadəsini mümkün qədər azaltmaq və azad olunan qaz resurslarını ixrac üçün yönləndirməkdir. Başqa sözlə, enerji sisteminin şaxələndirilməsi eyni zamanda ixrac imkanlarının genişləndirilməsi ilə əlaqələndirilir. Bərpaolunan enerji potensialının investorlar üçün əhəmiyyətli istiqamətə çevrilməsinin başqa səbəbi isə enerji ilə rəqəmsal iqtisadiyyat arasında yaranan əlaqədir. Data mərkəzləri, süni intellekt infrastrukturu və yüksək hesablama gücünə malik sistemlər böyük həcmdə elektrik enerjisi tələb edir. Prezident çıxışında Azərbaycanın əlavə enerji imkanlarının süni intellekt data mərkəzlərinin daxili tələbatının ödənilməsinə və gələcəkdə enerji ixracına yönəldilməsi məsələsini ayrıca qeyd edib. Bu baxımdan enerji siyasəti ilə rəqəmsal transformasiyanın paralel aparılması Azərbaycanın iqtisadi gündəliyində yeni istiqamət yaradır. Enerji istehsalı artıq yalnız sənaye və məişət ehtiyaclarının təminatı məsələsi deyil. O, məlumat emalı, bulud xidmətləri, süni intellekt, telekommunikasiya və rəqəmsal xidmətlər üçün baza infrastrukturu rolunu da oynaya bilər. Çıxışda mədənçilik də gələcək inkişaf istiqamətlərindən biri kimi təqdim olunub. Prezident mədənçiliklə bağlı dörd ili əhatə edən dövlət proqramının qəbul edildiyini və bunun çoxsaylı fəaliyyətlərə təkan verəcəyini bildirib. Mədən sektorunun iqtisadi şaxələndirmədə rolu bir neçə istiqamətdə nəzərdən keçirilə bilər. Birincisi, yeni xammal ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunması ixrac məhsullarının çeşidini artıra bilər. İkincisi, hasilatla yanaşı emal sənayesinin inkişafı əlavə dəyərin ölkə daxilində formalaşmasına şərait yarada bilər. Üçüncüsü, mədənçilik xidmətlər, logistika, mühəndislik və texniki kadrlar üçün əlavə tələb yarada bilər. Bu səbəbdən mədənçilik sektorunun inkişafı yalnız hasilat həcmləri ilə ölçülməyəcək. İnvestisiya baxımından əsas məsələ ehtiyatların iqtisadi dövriyyəyə necə daxil edilməsi, emal zəncirinin nə qədərinin ölkə daxilində qurulması və texnologiyanın tətbiq səviyyəsi olacaq.
Çıxışın digər mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, şaxələndirmə siyasəti neft-qaz sektorunun rolunun aradan qalxması kimi təqdim edilməyib. Əksinə, Prezident İlham Əliyev bildirib ki, neft və qaz iqtisadiyyatda aparıcı rolunu qoruyacaq və əldə olunan gəlirlər yenidən iqtisadiyyata investisiya şəklində yönəldiləcək. Bu yanaşma Forum çərçivəsində imzalanan sənədlərdə də öz əksini tapıb. AZƏRTAC-ın məlumatına görə, SOCAR, XRG və TotalEnergies arasında “Abşeron” qaz-kondensat yatağının tammiqyaslı işlənməsi üzrə Yekun İnvestisiya Qərarı, SOCAR ilə ExxonMobil arasında Orta Kür hövzəsində qeyri-ənənəvi karbohidrogen resurslarının kəşfiyyatı, işlənməsi və hasilatı üzrə Hasilatın Pay Bölgüsü Sazişi və digər enerji sənədləri mübadilə olunub. Beləliklə, Azərbaycanın enerji strategiyasında iki paralel xətt görünür. Bir tərəfdə ənənəvi neft-qaz sektorunda yeni yataqların və mövcud yataqların işlənməsi, digər tərəfdə isə bərpaolunan enerji, elektrik ötürücülüyü, enerjisaxlama və rəqəmsal enerji infrastrukturu dayanır. Bu iki istiqamətin paralel inkişaf etdirilməsi enerji sektorunun gələcək strukturunun əsas elementlərindən biri kimi təqdim olunur.
Prezident İlham Əliyev çıxışında logistika, nəqliyyat və bağlantıları iqtisadiyyatın ikinci mühüm hərəkətverici qüvvəsi adlandırıb. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu istiqamətdə mühüm üstünlük kimi təqdim edilir. Lakin çıxışda coğrafiyanın öz-özlüyündə kifayət etmədiyi, əvvəlcə fiziki infrastrukturun qurulmasının vacibliyi vurğulanıb. Bu məqsədlə dəmir yollarına, dəniz limanlarına, hava yolu ilə yükdaşımaya və avtomobil yollarına böyük həcmdə investisiyalar yatırıldığı bildirilib. Dəmir yollarının 60 faizinin elektrikləşdirildiyi və prosesin davam etdiyi qeyd olunub. Azərbaycanın bütün qonşuları ilə dəmir yolu bağlantısının olması da tranzit imkanlarının mühüm elementlərindən biri kimi təqdim edilib. Prezident İlham Əliyevin yanaşmasında logistika yalnız yükün bir ölkədən digərinə daşınması deyil. Burada gömrük inzibatçılığı, rəqəmsallaşma, multimodal daşımalar, liman infrastrukturu, bərə imkanları və təchizat zəncirlərinin idarə olunması da bütöv sistemin hissələri kimi nəzərdən keçirilir. Bu yanaşma xüsusilə qlobal təchizat zəncirlərinin dəyişdiyi bir dövrdə əhəmiyyət kəsb edir. Şərq–Qərb və Şimal–Cənub istiqamətləri üzrə Azərbaycan ərazisindən keçən daşımaların həcminin artdığı bildirilib. Prezidentin sözlərinə görə, tranzit yüklərin həcmi bu il 16 milyon tona çatacaq və 2030-cu ilədək hər iki istiqamətdə 25 milyon tona və ya daha yüksək səviyyəyə çatdırılması hədəflənir.
Çıxışda Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri də ayrıca vurğulanıb. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın coğrafi baxımdan Cənubi Qafqazda yerləşməsinə baxmayaraq, siyasi, iqtisadi və nəqliyyat baxımından daha geniş Mərkəzi Asiya regionunun bir hissəsi kimi çıxış etdiyini bildirib. O, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Şurasına tamhüquqlu üzvlüyünü də bu kontekstdə qeyd edib. Bu yanaşma Azərbaycanın tranzit rolunun yalnız Avropa istiqaməti ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Mərkəzi Asiyanın enerji və xammal ehtiyatlarının dünya bazarlarına çıxarılması, Avropa ilə Asiya arasında yeni nəqliyyat əlaqələrinin formalaşması və Xəzər üzərindən multimodal daşımaların inkişafı Azərbaycan üçün əlavə iqtisadi imkanlar yaradır. Bu baxımdan logistika sektoruna qoyulan investisiya birbaşa nəqliyyat gəlirləri ilə yanaşı, sənaye parkları, anbar sistemləri, gömrük texnologiyaları, rəqəmsal logistika, sığorta və maliyyə xidmətləri kimi çoxsaylı əlaqəli sahələrin inkişafına da təsir göstərə bilər.
Prezident İlham Əliyev çıxışında siyasi və iqtisadi sabitliyi investisiya qərarlarında mühüm amillərdən biri kimi təqdim edib. O, Azərbaycanın dövlət borcunun ÜDM-ə nisbətinin 20 faiz olduğunu, xarici borcun isə ÜDM-in 5,6 faizini təşkil etdiyini bildirib. Həmçinin valyuta ehtiyatlarının xarici borcu təxminən 20 dəfə üstələdiyini qeyd edib. Çıxışda manatın 2017-ci ilin aprelindən ABŞ dollarına nisbətdə 1,70 səviyyəsində olduğunu da vurğulayıb. Bu göstəricilər Prezident tərəfindən investisiya qərarları üçün maliyyə sabitliyinin elementləri kimi təqdim edilib. İnvestor üçün makroiqtisadi sabitlik uzunmüddətli layihələrin maliyyələşdirilməsində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki böyük infrastruktur və sənaye layihələri bir neçə il deyil, onilliklər ərzində gəlir yaratmaq üçün planlaşdırılır. Bu səbəbdən valyuta, fiskal siyasət, borclanma və ticarət balansı kimi göstəricilər investisiya qərarlarının əsas parametrlərindən birinə çevrilir.
II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu çərçivəsində Prezident İlham Əliyevin çıxışında təqdim olunan iqtisadi gündəliyin əsas xüsusiyyəti müxtəlif istiqamətlərin bir-biri ilə əlaqələndirilməsidir. Enerji, logistika, mədənçilik, rəqəmsal texnologiyalar, kənd təsərrüfatı, insan kapitalı və maliyyə sabitliyi ayrıca sahələr kimi deyil, vahid iqtisadi inkişaf sisteminin elementləri kimi təqdim olunur. Bu modeldə neft-qaz sektoru hələ də mühüm maliyyə və ixrac mənbəyi olaraq qalır. Eyni zamanda bərpaolunan enerji və elektrik ötürücülüyü yeni enerji bazarlarına çıxış üçün nəzərdən keçirilir. Logistika və nəqliyyat Azərbaycanı regional bağlantı platformasına çevirməyə yönəlir. Rəqəmsal infrastruktur isə enerji və coğrafi üstünlükləri yeni texnoloji iqtisadiyyatla birləşdirmək imkanını yaradır. Forum çərçivəsində imzalanan 23 sənədin ümumi dəyərinin 10,8 milyard ABŞ dolları olması isə müzakirələrin yalnız konseptual xarakter daşımadığını, konkret investisiya və tərəfdaşlıq layihələrinin də gündəmdə olduğunu göstərir. Beləliklə, çıxışda təsvir olunan növbəti mərhələni bir cümlə ilə xarakterizə etmək lazım gəlsə, onu mövcud iqtisadi sabitlik və enerji gəlirlərindən istifadə etməklə yeni istehsal, ixrac, texnologiya və bağlantı imkanlarının yaradılması mərhələsi kimi ifadə etmək mümkündür. Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri isə qeyri-neft sektorunda formalaşan iqtisadi çəkini ixrac strukturunda da daha aydın şəkildə əks etdirməkdir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında səsləndirilən 70 faizdən çox qeyri-neft ÜDM göstəricisi ilə 90 faizdən çox neft-qaz ixracı arasındakı fərq məhz bu transformasiyanın əsas istiqamətlərindən birini göstərir.
Şahin Seyidzadə
Milli Məclisin deputatı
Geri dön