Eçmiədzinin pərdəarxası: erməni mediası keşişlər haqqında nələr yazıb?
Bu gün, 14:20. Yazar: Semsi
Erməni Apostol Kilsəsi uzun illərdir erməni cəmiyyətinin mənəvi dayağı, milli kimliyin qoruyucusu və xristian dəyərlərinin əsas daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Eçmiədzin isə bu sistemin mərkəzində dayanır. Ermənistanda Kilsə təkcə dini qurum deyil, milli kimliyin formalaşmasında xüsusi rol oynayan institut kimi qəbul edilir. Buna görə də onun daxilində baş verən hər hansı qalmaqal adi bir dini qurumun daxili mübahisəsi ilə məhdudlaşmır, bütövlükdə erməni cəmiyyətinin qarşısına ciddi suallar çıxarır.
Bu suallara cavab axtarmaq üçün Azərbaycan mediasına müraciət etməyə ehtiyac yoxdur. Ermənistanın öz mətbuatında müxtəlif illərdə dərc edilmiş yazıları bir yerə toplamaq kifayətdir. “Hetq”, “Aravot”, “Azadlıq”, “Hraparak”, “Factor”, “Haykakan Jamanak” və digər erməni nəşrlərində ayrı-ayrı ruhanilərin şəxsi həyatı, subaylıq andının pozulması, “ruhaniyə yaraşmayan davranış”, intim münasibətlər, Kilsə daxilində himayəçilik, korrupsiya və başqa qalmaqallarla bağlı materiallar dərc olunub. Bu yazıların məqsədi həmin media iddialarının hamısını avtomatik olaraq həqiqət kimi qəbul etmək deyil. Əsas sual başqadır: Ermənistanın öz mediası illər ərzində öz Kilsəsi haqqında nə yazıb və bu yazılanlar bir yerdə hansı mənzərəni ortaya çıxarır?
Bu mövzunun kökləri 2025-ci ildə başlayan Paşinyan–Eçmiədzin qarşıdurmasından çox əvvələ gedir. 2014-cü ildə erməni “Hetq” nəşri rütbədən çıxarılmış keşiş Martiros Berberyanla geniş müsahibə dərc etmişdi. Berberyan Kilsənin daxilində ciddi problemlərin olduğunu bildirir, bəzi ruhanilərin əxlaq və davranış məsələlərində ağır pozuntulara yol verdiyini iddia edirdi. O, müxtəlif ölkələrdə erməni ruhaniləri ilə bağlı xoşagəlməz hadisələrdən danışır, Kilsə rəhbərliyinin bəzi hallarda problemləri ört-basdır etdiyini irəli sürürdü. Burada əsas məsələ Berberyanın bütün dediklərini mübahisəsiz fakt kimi təqdim etmək deyil. Əsas məsələ odur ki, Kilsənin daxilindən çıxmış və rütbədən məhrum edilmiş bir ruhani hələ 2014-cü ildə Ermənistanın öz mediasına danışaraq Kilsənin daxilindəki ciddi problemləri açıq şəkildə gündəmə gətirirdi. Deməli, bu gün Ermənistan hakimiyyətinin və mediasının danışdığı problemlərin hamısını Paşinyanın hakimiyyətə gəlməsindən sonra meydana çıxmış yeni məsələ kimi təqdim etmək mümkün deyil.
2022-ci ildə məsələ artıq Kilsənin öz rəsmi intizam qərarları ilə gündəmə gəldi. Ermənistan Apostol Kilsəsi Petros Bağramyan adlı keşişin rütbədən çıxarıldığını açıqladı. Kilsənin rəsmi məlumatında səbəb kimi antikanonik fəaliyyət və “ruhaniyə yaraşmayan davranış” göstərilirdi. Bu qərar Ermənistan mediasında da yayıldı və beləliklə, söhbət anonim mənbədən və ya sosial şəbəkədə yayılan şayiədən getmirdi; Kilsənin özünün qəbul etdiyi rəsmi intizam qərarı mövcud idi. Həmin il Davit Sahakyan adlı ruhani ilə bağlı da Kilsənin qərarı gündəmə gəldi. Onun boşanması və ruhani xidmətini tərk etməsi ilə əlaqədar rütbədən çıxarılması barədə Ermənistan mediasında məlumat yayıldı. Ayrı-ayrılıqda götürəndə bunların hər birini kilsə intizamı çərçivəsində qiymətləndirmək olar. Lakin sonrakı illərdə eyni xarakterli hadisələrin təkrar ortaya çıxması məsələnin bir-iki şəxslə məhdudlaşan təsadüfi hal olmadığını düşünmək üçün əlavə əsaslar yaratdı.
2023-cü ildə eyni ifadə yenidən gündəmə gəldi. Ermənistan Apostol Kilsəsinin rəsmi məlumatında Mesrop Hunanyan adlı keşişin rütbədən çıxarılması barədə məlumat yayıldı və səbəb kimi yenə “ruhaniyə yaraşmayan davranış” göstərildi. Kilsənin öz rəsmi qərarlarında belə ifadələrin təkrar-təkrar işlədilməsi diqqətdən yayınmamalıdır. Çünki bu, Kilsə daxilində ruhani intizamının pozulması ilə bağlı problemin mövcudluğunun qurumun öz qərarlarında da əksini tapdığını göstərir. Lakin həmin qərarların hamısında konkret pozuntuların mahiyyəti ictimaiyyətə açıqlanmırdı. Bu isə sonrakı illərdə daha ciddi suallar doğurdu: “ruhaniyə yaraşmayan davranış” dedikdə konkret olaraq nə nəzərdə tutulur və niyə ictimaiyyət bu davranışların mahiyyətini tam şəkildə öyrənə bilmir? Ermənistanda Kilsənin daxili intizam sisteminin şəffaf olmaması barədə mübahisələrin bir hissəsi də məhz buradan qaynaqlanır.
2025-ci ilin may-iyun aylarında vəziyyət tamamilə dəyişdi. Nikol Paşinyan Qaregin II-nin subaylıq andını pozduğunu və övladının olduğunu iddia etdi. Bu məsələ Ermənistanın siyasi və media gündəminin əsas mövzularından birinə çevrildi. “Hetq”in 9 iyun 2025-ci il tarixli materialında hakimiyyətlə Kilsə arasında yaranmış qarşıdurma geniş şəkildə təhlil edilir və Paşinyanın Qaregin II-ni subaylıq andını pozmaqda ittiham etdiyi qeyd olunurdu. “Aravot”un 4 iyun 2025-ci il tarixli yazısında da Paşinyanın ruhanilərin subaylıq andı ilə bağlı mövqeyi geniş müzakirə edilirdi. Həmin yazıda başqa erməni media materiallarına istinadən subaylıq institutunun tarixi və Kilsə daxilində bu məsələyə yanaşmanın müxtəlif dövrlərdə fərqli olması barədə fikirlər də yer alırdı. Beləliklə, Ermənistanın öz mediasında belə bir sual meydana çıxmışdı: subaylıq andının pozulması hansı hallarda kilsə intizamının pozuntusu hesab olunur və bunun hüquqi-kanonik nəticəsi nədir?
Məsələ bununla da bitmədi. 2025-ci ilin iyununda Ermənistan mediasında söhbət artıq açıq şəkildə “seksual qalmaqal” kimi təqdim olunmağa başladı. “Azadlıq”ın 18 iyun 2025-ci il tarixli materialında Kilsə ətrafındakı qarşıdurmanın məhz bu tərəfinə diqqət çəkilirdi. Həmin dövrdə Paşinyanın yüksək rütbəli ruhanilərin şəxsi həyatı barədə açıqlamaları geniş müzakirə edilir, Kilsə isə bunları siyasi hücum kimi qiymətləndirirdi. Mübahisənin diqqətçəkən tərəflərindən biri də Paşinyanın sonradan yüksək rütbəli ruhanilərin şəxsi həyatı ilə bağlı məlumatların dövlət strukturlarından ona çatdırıldığını bildirməsi oldu. Ermənistanın öz mediasında yayılan materiallarda Baş nazirin Milli Təhlükəsizlik Xidmətindən bu barədə məlumat aldığını söylədiyi qeyd edilirdi. Bu, mövzunu adi siyasi polemikadan çıxarıb başqa səviyyəyə keçirirdi. Çünki artıq söhbət təkcə Kilsənin daxilində yayılan dedi-qodulardan yox, dövlət strukturlarının yüksək rütbəli ruhanilərin şəxsi həyatı barədə məlumat toplamasından gedirdi.
Eyni dövrdə Paşinyanın bir qadının adı və şəxsi həyatı ilə bağlı ifadələri də ciddi tənqidə səbəb oldu. “Factor”un 30 may 2025-ci il tarixli materialında bir qrup QHT-nin Baş nazirin həmin ifadələrinə etiraz etdiyi və bunun qadının seksual xarakterli şəkildə hədəfə alınması olduğunu bildirdiyi yazılmışdı. Bu hadisə bir tərəfdən siyasi qarşıdurmanın nə qədər sərtləşdiyini, digər tərəfdən isə Kilsə ətrafındakı şəxsi həyat məsələlərinin nə qədər açıq şəkildə ictimailəşdirildiyini göstərirdi.
2025-ci ilin oktyabrında Eçmiədzinin Dəftərxana rəhbəri Arşak arxiyepiskop Xachatryanın adı intim video qalmaqalının mərkəzinə düşdü. Sosial şəbəkələrdə yayılan videoların ona aid olduğu iddia edilirdi. Xachatryan və onun tərəfdarları bu materialların saxta olduğunu bildirdilər. Eçmiədzin nümayəndəsi Ter Yesayi Artyunyan da “Factor”a açıqlamasında videoları uydurma adlandırdı. Lakin məsələ bununla bağlanmadı. “Azadlıq” 30 oktyabr 2025-ci ildə yazdı ki, videoların yayılması ilə bağlı Ermənistan İstintaq Komitəsində cinayət işi başlanıb. İstintaqın əsas predmeti şəxsi həyatın gizliliyinin pozulması və videoların qanunsuz yayılması idi. Noyabrın 28-də “Azadlıq” Ermənistan İstintaq Komitəsinə istinadən yazdı ki, aparılmış ekspertiza videoda görünən şəxsin Arşak Xachatryan olduğunu müəyyən edib. “Factor” da həmin gün bu barədə məlumat yaydı. Beləliklə, mübahisə yeni mərhələyə keçdi: artıq dövlət istintaqı videodakı şəxsin kimliyinə dair öz nəticəsini açıqlamışdı.
Lakin Xachatryanın vəkili bu nəticə ilə razılaşmadı. 2026-cı ilin fevralında “Factor”a açıqlamasında o, ekspertizanın videonun saxta olduğunu göstərən nəticələrə malik olduğunu iddia etdi. Beləliklə, bu hadisə ətrafında da iki bir-birinə zidd mövqe yarandı: Ermənistan İstintaq Komitəsinin açıqlaması və Xachatryanın müdafiə tərəfinin əks mövqeyi. Qalmaqal yalnız bir ruhani haqqında mübahisə olaraq da qalmadı. 2025-ci ilin noyabrında bir qrup yepiskop məsələ ilə bağlı ayrıca mövqe ortaya qoydu və Qaregin II-ni Xachatryanla bağlı məsələyə düzgün yanaşmamaqda ittiham etdi. “Factor”ın 27 noyabr 2025-ci il tarixli materialında həmin sənəddə ekspertiza nəticələrinin videonun həqiqiliyini təsdiqlədiyi barədə iddiaların yer aldığı bildirilirdi. Kilsənin daxilindəki başqa şəxslər isə bu mövqeyə münasibətdə fərqli yanaşmalar sərgiləyirdilər. “Aravot”un 2 dekabr 2025-ci il tarixli yazısında da hadisə daha geniş siyasi çərçivədə təqdim olunurdu və məsələ Qaregin II ilə Paşinyan arasındakı qarşıdurmanın, eləcə də Kilsənin daxilində yaranmış parçalanmanın bir hissəsi kimi müzakirə edilirdi.
2026-cı ilin iyununda məsələ daha da kəskin ifadələrlə ortaya çıxdı. “Haykakan Jamanak”ın 27 iyun 2026-cı il tarixli məqaləsinin başlığı belə idi: “Kilsənin içində subaylıq andı içmiş seksual manyaklar, məşuqələr və sevgililər – ‘şefə’ yaltaqlıq qarşısında qeyd-şərtsiz sükut.” Bu başlıq özlüyündə Ermənistan mediasında mövzunun hansı həddə çatdığını göstərir. Burada söhbət Azərbaycan mediasının Eçmiədzin haqqında yazdığı ittihamdan getmir. Ermənistanın öz media orqanı Kilsənin daxilində subaylıq andı içmiş ruhanilər, məşuqələr, sevgililər və seksual xarakterli davranışlar barədə son dərəcə ağır ifadələrlə yazır. Məqalənin müəllifi problemin ayrı-ayrı şəxslərlə məhdudlaşmadığını, Kilsə daxilində müəyyən davranışların ört-basdır edildiyini iddia edir. Yazıda söhbət təkcə subaylıq andının pozulmasından deyil, ruhanilərin şəxsi və seksual münasibətlərindən, Kilsə rəhbərliyinin isə bu məsələlər qarşısında susmasından gedir. Bir daha vurğulamaq lazımdır: bu ifadələr Ermənistanın öz informasiya məkanından çıxıb.
Erməni Apostol Kilsəsinin 9 yanvar 2026-cı il tarixli açıqlamasında Qaregin II-nin 26 illik rəhbərliyi dövründə 101 ruhaninin rütbədən çıxarıldığı və ya ruhani xidmətdən ayrıldığı bildirilib. Kilsə həmin şəxsləri müxtəlif səbəblər üzrə qruplaşdırıb: bir qismi öz ərizəsi ilə gedib, bir qismi xidmət yerini tərk edib, bir qismi yeparxiya rəhbərlərinin müraciəti ilə, digərləri isə birbaşa Katolikosun qərarı ilə rütbədən çıxarılıb. Eyni açıqlamada 2011-ci ildə intizam məsələləri üzrə xüsusi komissiyanın yaradıldığı da bildirilib. Əlbəttə, bu 101 nəfərin hamısının seksual və ya əxlaqi pozuntuya görə rütbədən çıxarıldığını söyləmək olmaz. Kilsənin öz məlumatı belə bir nəticəyə əsas vermir. Amma həmin rəqəm bir şeyi göstərir: Eçmiədzin öz daxilində ruhani intizamı məsələsini ciddi problem hesab edib və bunun üçün ayrıca mexanizm yaratmağa ehtiyac duyub. Bu fakt son illərdə mediada ortaya çıxan digər materiallarla birlikdə oxunanda daha çox diqqət çəkir.
24 sentyabr 2026-cı ildə Ermənistan hökumətinin 74 səhifəlik hesabatı yayımlandı. Sənəddə Kilsədə böhran yaratdığı iddia olunan 16 istiqamət sadalanır. Bunların arasında maliyyə və əmlak məsələləri, qohumbazlıq, idarəçilik problemləri, Milli-Eklesiastik Şuranın uzun müddət çağırılmaması, subaylıq andının pozulması və ruhanilərin mənəvi davranışı ilə bağlı məsələlər də var. Ermənistanın Birinci Kanalının hesabatı təqdim edən materialında sənəddə bəzi ruhanilərin homoseksual münasibətlər və seksual xarakterli pozuntular, o cümlədən azyaşlılara qarşı seksual zorakılıq barədə şübhə və ittihamlara baxmayaraq cəzalandırılmadığı və yüksək səviyyədə himayə olunduğu barədə iddiaların yer aldığı bildirilib. Bunlar artıq son dərəcə ağır iddialardır. Azyaşlılara qarşı seksual zorakılıq iddiası adi kilsə intizamı məsələsi deyil, cinayət xarakterli məsələdir və belə iddialar yalnız hüquqi araşdırma yolu ilə təsdiq və ya təkzib oluna bilər.
Hesabatın mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, Ermənistan hökuməti bu materialları sadəcə sadalamır, onları Kilsədə sistemli böhranın göstəriciləri kimi təqdim edir və ardınca Kilsə rəhbərliyinin dəyişdirilməsi, müvəqqəti rəhbərliyin formalaşdırılması, yeni nizamnamənin hazırlanması və yeni katolikosun seçilməsi daxil olmaqla beşmərhələli yol xəritəsi təklif edir. Beləliklə, illər ərzində ayrı-ayrı qəzetlərdə və saytlarda görünən materiallar artıq Ermənistan hökumətinin siyasi sənədində daha geniş bir sistem müzakirəsinin tərkib hissəsinə çevrilir.
Əslində ən maraqlı sual da buradan başlayır. Çünki mediada görünən hər hadisə artıq hansısa şəkildə ictimaiyyətə çıxmış hadisədir. Bir keşiş haqqında yazılırsa, deməli, onunla bağlı məlumatın mediaya çatdığı məlumdur. Bir ruhani rütbədən çıxarılırsa, Kilsə həmin şəxslə bağlı müəyyən intizam problemini qəbul edib. Dövlət istintaqı aparılırsa, məsələ artıq hüquqi müstəviyə keçib. Bəs heç vaxt yazılmayanlar? Kilsənin daxilində qalan, ailə və reputasiya məsələlərinə görə ictimaiyyətə açıqlanmayan, ruhanilərin öz aralarında həll etdiyi, rəhbərliyin daxili qərarla bağladığı hadisələr haqqında nə bilirik? Açıq məlumat yoxdur. Onların sayı barədə də ictimaiyyətə təqdim edilmiş tam statistika yoxdur.
Məhz buna görə Ermənistanın öz mediasında üzə çıxan materiallar xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki söhbət artıq bir hadisədən getmir. 2014-cü ildə Kilsənin içindən çıxmış keçmiş ruhani ciddi problemlərdən danışır. 2022 və 2023-cü illərdə Kilsə öz qərarları ilə ruhaniləri “ruhaniyə yaraşmayan davranış”a görə rütbədən çıxarır. 2025-ci ildə yüksək rütbəli ruhanilərin şəxsi həyatı Ermənistanın siyasi gündəminə çevrilir. Ardınca Eçmiədzinin yüksək vəzifəli ruhanisinin adı intim video qalmaqalında hallanır. Kilsənin daxilində yepiskoplar bir-birini və rəhbərliyi ittiham etməyə başlayır. 2026-cı ildə Ermənistanın öz mediasında “subaylıq andı içmiş seksual manyaklar, məşuqələr və sevgililər” ifadəsi ilə məqalə dərc olunur. Nəhayət, hökumətin 74 səhifəlik hesabatında daha ağır seksual xarakterli ittihamlar yer alır.
Bütün bunlar eyni şey deyil və onları avtomatik olaraq bir-birinin sübutu kimi təqdim etmək də düzgün olmaz. Amma bütün bu hadisələri bir-birindən tamamilə ayrı göstərmək də mümkün deyil. Çünki onların hamısı eyni institutun – Erməni Apostol Kilsəsinin daxilindəki ruhani mühiti ətrafında yaranıb. Bu mənzərə qarşısında bir sual vermək tamamilə təbiidir: illərlə erməni cəmiyyətinə mənəviyyat və əxlaq dərsi verən, özünü milli kimliyin və xristian dəyərlərinin əsas qoruyucusu kimi təqdim edən Eçmiədzinin öz daxilində bu qədər qalmaqal necə yığılıb?
Üstəlik, burada söhbət bizim yazdıqlarımızdan getmir. Bu materialların böyük hissəsi Ermənistanın öz mediasından, Kilsənin öz qərarlarından, Ermənistanın İstintaq Komitəsinin açıqlamalarından və Ermənistan hakimiyyətinin sənədlərindən gəlir. Ona görə də məsələni ört-basdır etməyə, hər dəfə “amma bu sadəcə bir neçə nəfərdir” deyərək əsas sualdan yayınmağa ehtiyac yoxdur. Əksinə, bu materiallar açıq şəkildə araşdırılmalıdır. Çünki bir institutun müqəddəslik iddiası ilə onun daxilində baş verənlər arasında uçurum yaranırsa, həmin uçurum haqqında danışmaq lazımdır.
Erməni mediasının yazdıqları isə bu uçurumun artıq kifayət qədər dərin olduğunu göstərir. Biz yalnız görünən hissəni oxuyuruq. Bəs görünməyən hissədə nə qədər hadisə var? Bunun cavabını Eçmiədzin verməlidir.
Şəmsi Qoca
Geri dön