Türk dünyası və İslam həmrəyliyi yeni əməkdaşlıq mərhələsində
Bu gün, 16:05. Yazar: azer
2026-cı ilin sentyabrında Bakı yenidən beynəlxalq dini, mədəni və siyasi dialoqun mühüm məkanlarından birinə çevrilib. Sentyabrın 14-də Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini İdarə Rəhbərləri Şurasının 7-ci toplantısının keçirilməsi, ertəsi gün isə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Şuranın üzvlərini, müşahidəçilərini, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçılarını və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının nümayəndələrini qəbul etməsi Bakının türk-islam dünyası ilə bağlı gündəlikdə tutduğu yeri bir daha nümayiş etdirib. TDT-nin məlumatına görə, Şuranın 7-ci toplantısı sentyabrın 13–15-də Bakıda keçirilib. Prezident İlham Əliyevin görüşdəki çıxışının əsas istiqamətlərindən biri türk dünyası ilə İslam dünyasının ortaq dəyərlər müstəvisində yaxınlaşması məsələsi olub. Çıxışın diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri də budur ki, burada dini həmrəylik yalnız dini institutların fəaliyyəti kimi təqdim edilmir. Əksinə, dini liderlərin cəmiyyətlər arasında sülh, qarşılıqlı anlaşma və əməkdaşlığın təşviqində oynaya biləcəyi rol xüsusi vurğulanır.
Bakıda keçirilən toplantının gündəliyi də bu yanaşmanın institusional xarakter aldığını göstərir. Rəsmi məlumatlara görə, toplantıda müsəlman dini qurumları arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi, ailə dəyərlərinin qorunması, İslamın elm və texnologiyaya münasibəti və digər aktual məsələlər müzakirə olunub. Toplantının yekununda Bakı Bəyannaməsi qəbul edilib. Sənəddə türk dövlətləri və xalqları arasında həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi, dini və elmi əməkdaşlığın inkişafı, gənclər arasında maarifləndirmənin artırılması, terrorizm, ekstremizm, separatizm, islamofobiya, türkofobiya, məzhəb ayrı-seçkiliyi və nifrət nitqinə qarşı birgə səylərin davam etdirilməsi kimi məsələlər əksini tapıb.
Bu faktlar göstərir ki, dini liderlərin görüşləri yalnız protokol xarakterli toplantılarla məhdudlaşmır. Burada müasir cəmiyyətlərin qarşılaşdığı sosial və mənəvi problemlərə ortaq yanaşmalar formalaşdırmaq cəhdi də var. Xüsusilə ailə, gənclərin tərbiyəsi, dini savadlılıq, elmi inkişaf və radikal ideologiyalara qarşı maarifləndirmə kimi mövzular dini institutların sosial məsuliyyətinin genişləndiyini göstərir.
Prezident İlham Əliyev də çıxışında dini liderlərin cəmiyyətlərə təsir imkanlarına diqqət çəkərək onların sülh, əməkdaşlıq və əmin-amanlıq istiqamətində verdiyi mesajların əhəmiyyətini vurğulayıb. Bu yanaşma dini liderliyin yalnız ibadət və dini mərasimlərlə məhdudlaşmayan sosial funksiyasına işarə edir. Müasir dövrdə dini rəhbərlər cəmiyyətlərarası dialoqun qurulması, dini ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması və tolerantlıq mühitinin qorunmasında mühüm ictimai aktorlardan biri kimi çıxış edə bilirlər.
Bakı görüşünün başqa bir mühüm cəhəti onun coğrafi əhatəsidir. TDT-nin Müsəlman Dini İdarə Rəhbərləri Şurası türk dövlətləri arasında dini əməkdaşlığın institusional platformalarından biridir. 7-ci toplantıda Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin dini rəhbərlərinin iştirakı qeyd olunub. Eyni zamanda tədbir daha geniş beynəlxalq iştirakla müşayiət edilib.
Bu məqam Azərbaycanın coğrafi və tarixi mövqeyinə də diqqət yetirməyə imkan verir. Azərbaycan həm türk dünyasının, həm də Qafqazın bir hissəsidir. Prezidentin çıxışında da bu iki məkanın tarixi və mədəni əlaqələri xüsusi vurğulanıb. Bu baxımdan Bakı yalnız TDT məkanının deyil, daha geniş Qafqaz və İslam coğrafiyasının müxtəlif dini və mədəni təmsilçilərinin görüşə bildiyi platforma kimi təqdim olunur.
Bu kontekstdə Yəhya Bakuvi irsinə həsr olunan beynəlxalq konfransın eyni günlərdə keçirilməsi təsadüfi deyil. Prezident İlham Əliyev bu iki tədbirin eyni vaxtda Bakıda keçirilməsinə xüsusi məna verib. XV əsrdə yaşamış Seyid Yəhya Bakuvi Azərbaycan tarixinin mühüm sufi mütəfəkkirlərindən biri kimi təqdim edilir. Onun irsi yalnız Azərbaycan mədəniyyətinin deyil, daha geniş İslam intellektual tarixinin tərkib hissəsi kimi araşdırılır.
Bakıdakı dini liderlər toplantısı ilə Yəhya Bakuvi konfransının paralel keçirilməsi iki fərqli istiqaməti birləşdirir: müasir institusional dini əməkdaşlıq və tarixi-mənəvi irsin öyrənilməsi. Birinci istiqamət gələcəyə, ikinci istiqamət isə keçmişdən gələn intellektual və mənəvi irsin müasir dünyada yenidən dəyərləndirilməsinə yönəlir.
Azərbaycanın klassik ədəbi və fəlsəfi irsi bu baxımdan geniş bir mənzərə yaradır. Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, Nəsimi, Yəhya Bakuvi, Şah İsmayıl Xətai və Məhəmməd Füzuli kimi şəxsiyyətlərin yaradıcılığı müxtəlif əsrlərdə Azərbaycan coğrafiyasının İslam dünyasının elmi, ədəbi və fəlsəfi həyatındakı rolunu göstərən nümunələrdir. Bu irsin beynəlxalq konfranslarda müzakirəyə çıxarılması mədəni diplomatiyanın bir istiqaməti kimi də qiymətləndirilə bilər.
Burada əsas məsələ yalnız tarixi şəxsiyyətlərin xatırlanması deyil. Məsələ onların irsinin müasir dövrün problemləri ilə əlaqələndirilməsidir. Sülh, insan ləyaqəti, mənəvi məsuliyyət, elm, bilik, tolerantlıq və müxtəliflik kimi anlayışlar əsrlər boyu İslam fəlsəfəsinin və mədəniyyətinin müxtəlif nümayəndələri tərəfindən müzakirə edilib. Buna görə tarixi irsin müasir beynəlxalq dialoqa daxil edilməsi həm akademik, həm də ictimai əhəmiyyət daşıyır.
TDT-nin dini liderlər formatının inkişaf etdirilməsi ilə bağlı Prezident İlham Əliyevin irəli sürdüyü fikir də diqqət çəkir. O, Bakıda keçirilən toplantının ənənəvi formata çevrilməsinin, hər il və ya iki ildən bir keçirilməsinin mümkünlüyünü qeyd edib və iştirakçılardan konkret təkliflər gözlədiyini bildirib. Bu fikir dini liderlərin görüşlərinin epizodik tədbirdən davamlı dialoq mexanizminə çevrilməsi məsələsini gündəmə gətirir.
Belə mexanizmlərin əhəmiyyəti xüsusilə müasir dünyada dinlər və mədəniyyətlərarası münasibətlərin mürəkkəbləşdiyi bir dövrdə artır. Dini müxtəliflik bəzi hallarda siyasi qarşıdurmaların və sosial gərginliklərin təsiri altına düşə bilir. Bu şəraitdə dini liderlər arasında birbaşa əlaqələrin mövcudluğu yanlış təsəvvürlərin aradan qaldırılmasına, ortaq mövqelərin müəyyənləşdirilməsinə və sosial həmrəyliyin təşviqinə imkan yarada bilər.
Bakı Bəyannaməsində gənclərə xüsusi diqqət ayrılması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Müasir informasiya mühitində gənclər dini və ideoloji məzmunla əvvəlkindən daha asan qarşılaşırlar. Bu məzmunun bir hissəsi maarifləndirici olduğu halda, digər hissəsi radikallaşdırıcı və ayrı-seçkiliyi təşviq edən xarakter daşıya bilər. Buna görə dini qurumların maarifləndirmə fəaliyyəti yalnız ənənəvi dini biliklərin ötürülməsi ilə kifayətlənməməli, rəqəmsal informasiya mühitində düzgün dini bilik və tənqidi düşüncə bacarıqlarının formalaşmasına da yönəlməlidir.
Toplantının elm və texnologiya mövzusuna toxunması da məhz bu dəyişən reallıqla bağlıdır. İslam dünyasında elmi inkişafın tarixi ənənələri ilə müasir texnoloji dəyişikliklər arasında əlaqənin qurulması mühüm intellektual mövzudur. Dini liderlərin bu məsələyə münasibət bildirməsi din və elm münasibətlərinin yalnız tarixi mübahisə çərçivəsində deyil, müasir sosial siyasət kontekstində də müzakirə edildiyini göstərir.
Azərbaycanın İslam həmrəyliyi istiqamətində əvvəlki təşəbbüsləri də Prezident İlham Əliyevin çıxışında xatırladılıb. 2017-ci ildə Bakıda IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının keçirilməsi buna nümunə kimi göstərilib. Azərbaycanın İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və ICESCO çərçivəsində müxtəlif tədbirlərə ev sahibliyi etməsi də bu siyasətin institusional xəttini formalaşdırır. 2027-ci ildə Azərbaycanın İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının 16-cı Zirvə Konfransına ev sahibliyi etməsi isə bu xəttin növbəti mərhələsi kimi təqdim olunur. Azərbaycan Prezidentinin sentyabrın 10-da İƏT-in yeni baş katibinə ünvanladığı məktubda da Azərbaycanın 2027-ci ildə İslam Zirvə Konfransının 16-cı sessiyasına və digər İƏT tədbirlərinə ev sahibliyi edəcəyi təsdiqlənib.
Beləliklə, Bakıda keçirilən dini liderlər toplantısı daha geniş diplomatik və mədəni gündəliyin bir hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Burada türk dünyası ilə İslam dünyası arasında əlaqələrin gücləndirilməsi, Qafqazın dini-mədəni məkan kimi təqdim edilməsi, tarixi irsin araşdırılması və müasir problemlərə dini liderlərin münasibətinin formalaşdırılması bir-birini tamamlayan istiqamətlərdir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışının başqa bir mühüm xətti isə birlik anlayışıdır. Burada birlik yalnız siyasi və ya dini şüar kimi deyil, əməkdaşlıq və dialoq mexanizmi kimi təqdim olunur. Müxtəlif ölkələrdən gəlmiş dini liderlərin eyni platformada toplaşması, ortaq sənəd qəbul etməsi və növbəti toplantının keçirilməsi ilə bağlı qərar verməsi bu anlayışın institusional tərəfini göstərir. Növbəti toplantının Türkiyədə keçirilməsi və sədrliyin Türkiyəyə keçməsi də bu platformanın davamlı xarakter daşıdığını göstərən faktlardan biridir.
Bakıdakı tədbirlərin mesajı bu mənada yalnız iştirakçı ölkələrə deyil, daha geniş beynəlxalq ictimaiyyətə ünvanlanır. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə mədəniyyət, din, tarix və humanitar əlaqələr dövlətlərarası münasibətlərin tamamlayıcı elementlərinə çevrilib. Dini liderlərin dialoqu da bu humanitar diplomatiyanın bir hissəsi kimi çıxış edə bilər. Azərbaycanın bu prosesdəki rolu isə onun özünəməxsus coğrafi mövqeyi ilə əlaqələndirilir. Bakı tarixən müxtəlif mədəniyyətlərin, dinlərin və ticarət yollarının kəsişdiyi şəhər olub. Müasir dövrdə beynəlxalq konfranslara ev sahibliyi etməsi bu tarixi xüsusiyyətin yeni institusional forması kimi təqdim edilə bilər.
Nəticə etibarilə, 2026-cı ilin sentyabrında Bakıda keçirilən tədbirlər bir neçə istiqaməti eyni platformada birləşdirib: türk-islam həmrəyliyi, dini liderlər arasında institusional dialoq, tarixi-mədəni irsin öyrənilməsi və sülhə yönəlmiş ictimai mesajlar. Bu istiqamətlərin davamlı nəticə verməsi isə yalnız toplantıların keçirilməsindən deyil, qəbul edilən qərarların və verilən mesajların praktik əməkdaşlığa çevrilməsindən asılı olacaq.
Bakı görüşünün əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır. Dini liderlərin bir araya gəlməsi yalnız simvolik hadisə olaraq qalmadıqda, sosial problemlərə ortaq yanaşmalar, maarifləndirmə layihələri, elmi əməkdaşlıq, gənclərlə iş və mədəni irsin qorunması kimi konkret istiqamətlərdə nəticələr yarada bilər. TDT-nin Müsəlman Dini İdarə Rəhbərləri Şurasının gündəliyi və Bakı Bəyannaməsində əks olunan müddəalar belə əməkdaşlıq üçün çərçivə yaradır. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin çıxışında səsləndirilən əsas fikir – birlik və dialoqun gücləndirilməsi – yalnız siyasi bəyanat kimi deyil, qarşıdakı dövrdə dini, mədəni və humanitar əməkdaşlığın istiqamətlərindən biri kimi də nəzərdən keçirilə bilər. Bakının bu prosesdəki rolu isə təşkilati ev sahibliyi ilə yanaşı, türk dünyası, Qafqaz və İslam coğrafiyası arasında əlaqələrin kəsişdiyi bir mədəni-diplomatik platforma kimi formalaşmaq imkanından ibarətdir.
Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə
Geri dön