Sözün sazla danışdığı dünya Müzəffər Süleymanov Miralay poeziyasına bir baxış
Bu gün, 13:07. Yazar: azer
Poeziyanı yazmaq olar, amma hər şeir poeziya dünyası yaratmır. Elə şairlər də var ki, onların yaradıcılığına yalnız yazdıqları misraların içindən deyil, həyat mövqelərindən, mənsub olduqları elin yaddaşından, sözə və saza münasibətlərindən baxmaq lazım gəlir. Müzəffər Süleymanov Miralayın şeirləri də məhz belə bir baxış tələb edir. Şairin ustad saz ifaçısı, ehtiyatda olan polis polkovniki kimi keçdiyi həyat yolu onun poeziyasına müxtəlif çalarlar gətirib. Şeirlərində həm aşıq sənətinin qədim nəfəsi, həm vətəndaşın məsuliyyət hissi, həm də ömrün müəyyən mərhələsinə çatmış insanın özünə və ətrafına verdiyi hesabat duyulur. Ona görə Müzəffər Miralayın yaradıcılığında söz və saz iki ayrı istiqamət deyil, eyni ruhun iki ifadə formasıdır.
Şairin “Eşqlə yaşa, vətən oğlu!” şeiri onun poetik kredosunu anlamaq üçün yaxşı başlanğıcdır. Şeirin təkrar olunan “Eşqlə yaşa, vətən oğlu!” misrası adi çağırış deyil. Burada “eşq” yalnız məhəbbət mənasında işlənmir; o, Vətənə bağlılığın, milli kimliyin, dövlətçilik düşüncəsinin və mənəvi məsuliyyətin ümumiləşdirilmiş ifadəsinə çevrilir:
“Sənin xalqın ulu xalqdır,
Bayrağını yüksək qaldır,
Dövlətin himnini çaldır,
Eşqlə yaşa, vətən oğlu!”
Bu bənddə poetik düşüncə sadədən mürəkkəbə doğru yüksəlir: xalq, bayraq, himn və Vətən. Şairin vətənpərvərliyi abstrakt ifadələrdə qalmır, bayrağa və himnə münasibətdə konkret milli davranışa çevrilir. Ardınca gələn:
“Zəfər sənin öz qeyrətin,
Şəhidlərin əmanətin,
Carçısı ol ədalətin...”
Misralarında isə artıq Vətən sevgisinin mənəvi borc tərəfi görünür. Zəfər qeyrətlə, şəhidlər əmanətlə, həyat isə ədalətlə bağlanır. Deməli, Müzəffər üçün Vətən sevgisi yalnız duyğu deyil, əmanətə sədaqət və ədalətə xidmət məsuliyyətidir.
Onun poeziyasının mühüm cəhətlərindən biri də şairin özünü oxucudan kənarda saxlamamasıdır. O, başqasına nəsihət verən müşahidəçi mövqeyində dayanmır; öz həyat fəlsəfəsini də həmin sözlərin içinə gətirir. “Bağlıyam” şeirində bunun çox aydın nümunəsini görürük:
“Nə arxa axtardım, nə dayı gəzdim,
Özümə bəs olan az payı gəzdim...
Öz kökümə,
öz tağıma bağlıyam.”
Burada “bağlılıq” adi mənada hansısa məkana bağlı olmaq deyil. Bu, öz kökünə, öz mənəvi dayaqlarına, öz kimliyinə sədaqət manifestidir. Şairin “arxa” və “dayı” axtarmaması isə onun həyat mövqeyini səciyyələndirən bir etirafdır. O, öz güvənini kənarda deyil, öz əməyində və mənəvi dayaqlarında axtarır:
“Halal ömrüm rahat olar ruhumda,
Zəhmətimlə üz ağıma bağlıyam.”
Bu misralar Müzəffər Miralay poeziyasının mühüm açarlarından biridir. Çünki burada insanın özünü qiymətləndirməsi var. Şairin mənəvi rahatlığı var-dövlətlə, şöhrətlə, vəzifə ilə deyil, halal ömür və alın təri ilə ölçülür. Bu düşüncə “Güvəndim” şeirində daha da dərinləşir. Şair həyat boyu nəyə güvəndiyini bir-bir sadalayır:
“Bağban oldum, öz bağıma güvəndim...
Yaradanım - Allahıma güvəndim.”
Ardınca:
“Zəhmətdən qorxmadım, mən onu sevdim,
Güc aldığım torpağıma güvəndim.”
Bu, artıq sadəcə poetik etiraf deyil, şairin həyat fəlsəfəsidir. Güvənmək onun üçün kiminsə kölgəsində dayanmaq yox, torpağa, əməyə, Allaha, Vətənə və öz vüqarına söykənməkdir. Şeirin sonunda isə bu mənəvi çevrə tamamlanır:
“Müzəffərəm, Allahıma baş əyib,
Etibarlı dostlarıma güvəndim.”
Beləliklə, şairin güvən xəritəsi yaranır: Allah – torpaq – Vətən – vüqar – ailə – dost. Bu ardıcıllıq təsadüfi deyil. Bu, onun dünyagörüşünün poetik sxemidir.
Müzəffər Miralayın poeziyasını sazdan ayrı təsəvvür etmək çətindir. Çünki onun şeirlərində aşıq yaradıcılığının qədim yaddaşı açıq şəkildə hiss olunur. “Qoruyun keçmişi, ay İncəlilər!” şeiri bunun ən parlaq nümunələrindəndir. Şair burada İncə dərəsini yalnız coğrafi məkan kimi təqdim etmir. İncə onun üçün yaddaş, soy, tarix, mərdlik və mənəvi mirasdır. Elə buna görə şeirin əsas çağırışı da belədir:
“Qayıdın İncənin öz adətinə,
Qoruyun keçmişi, ay İncəlilər!”
Bu təkrar şeirin sadəcə ritmini yaratmır. Hər bəndin sonunda səslənərək nəsillərə ünvanlanan bir and yerinə keçir. Daha sonra şair sazı birbaşa yaddaşla bağlayır:
“
Sazın öz yeri var qan yaddaşında,
Sözün ulusu var Qorqud yaşında,
Bizdə dəyəri var zərrə daşın da,
Qoruyun keçmişi, ay İncəlilər!”
Burada “saz” sadəcə musiqi aləti deyil. O, qan yaddaşının səsi, “söz” isə milli yaddaşın daşıyıcısıdır. “Qorqud yaşı” ifadəsi ilə şair sözü qədim türk epik yaddaşına bağlayır. Beləliklə, onun saz dünyası əyləncə vasitəsindən daha böyük məna qazanır: saz tarixin danışan dili olur. Şeirin başqa bir yerində:
“Nəsillər dərs alsın ərdən, ərəndən,
Qoy mərdlik öyrənsin Qaçaq Kərəmdən...”
deyən Müzəffər Miralay tarixi şəxsiyyətləri yalnız xatırlamır, onları tərbiyə məktəbinə çevirir. Bu, aşıq poeziyasının klassik xüsusiyyətlərindən biridir: keçmiş sadəcə keçmiş deyil, bu gün üçün dərsdir.
Şairin poeziyasında Vətən xəritədəki sərhəd deyil. O, Vətəni torpaq, ana dili, el-oba, şəhid, bayraq, ailə və yaddaşın bütövlüyündə görür.
“Hər birini” silsiləsində:
“Məndə çox güclüdür Allaha sevgi,
Anaya, Vətənə, torpağa sevgi,
Göylərə yüksələn bayrağa sevgi.”
deyən şair sevgi anlayışını pillə-pillə genişləndirir. Allah, ana, Vətən, torpaq və bayraq eyni mənəvi çevrənin daxilində təqdim edilir. Sonra bu sevginin ictimai tərəfi gəlir:
“Elimi-obamı, yurdumu sevdim,
Döyüşən əsgəri, ordumu sevdim.”
Burada fərdi duyğu artıq milli duyğuya çevrilir. Şairin Vətən sevgisinin başqa bir xüsusiyyəti də odur ki, o, ana dilini bu sevginin ayrılmaz hissəsi sayır:
“Biz qoruyaq doğma ana dilini...”
Bu baxımdan Müzəffər Miralayın Vətən anlayışı üç mühüm dayağa söykənir: torpaq, tarix və dil. Onlardan biri zəiflədikdə milli yaddaşın da zədələnəcəyini düşünən bir şair mövqeyi görünür.
Müzəffər Miralay yalnız vətənpərvərlik və el-obaya bağlılıq haqqında yazmır. Onun poeziyasında cəmiyyətə münasibətdə narahatlıq, haqsızlığa etiraz və mənəvi məsuliyyət də güclüdür. “Zaman deyəcək” şeiri bunun bariz nümunəsidir. Şair burada insanın öz günahını görməməsini, tamahı, saxtalığı, məzlumun haqqının tapdanmasını sərt dillə qınayır:
“
Adam var mənliyi çürük-saxtadır,
Qəlbi qarlı qışdır, boran-şaxtadır...
Günah kimlərdədir,
zaman deyəcək.”
“Zaman” burada sadəcə vaxt anlayışı deyil. O, tarixin hakimi, vicdanın şahidi, həqiqətin gecikmiş hökmüdür. Şair inanır ki, insanın gizlətdiyi hər şey bir gün zamanın qarşısında görünəcək. Şeirin sonuna doğru sual daha da şəxsi xarakter alır:
“Görən, varmı Miralayın günahı?
Günah kimlərdədir,
zaman deyəcək.”
Bu bənddə şair sanki özü də mənəvi mühakimə qarşısında dayanır. Bu, maraqlı poetik gedişdir: başqalarını ittiham edən müəllif sonda öz adını da həmin tərəzinin üstünə qoyur. Beləliklə, şeir ittihamdan özünəhüquqa, ictimai mühakimədən vicdan hesabatına keçir.
“Qoruyun keçmişi, ay İncəlilər!” şeirində daha bir incə məqam var. Burada Müzəffər Miralayın publisist damarını da görmək mümkündür. Şair yalnız gözəllikdən danışmır, öz elinin müəyyən mənəvi problemlərindən narahatlığını da ifadə edir. Şeirin əvvəlindəki kəskin müraciət sonrakı misralarda tarixi yaddaş çağırışına çevrilir:
“Uymayın zamanın bəd niyyətinə,
Dünyanın çürümüş cəhalətinə,
Qayıdın İncənin öz adətinə...”
Burada “qayıdış” coğrafi qayıdış deyil. Mənəvi qayıdışdır. Şair müasirliyin içində keçmişi itirməməyə çağırır. Bu baxımdan onun poeziyasında keçmiş gələcəyə maneə deyil; əksinə, gələcəyə gedən yolun yaddaş dayağıdır. Şairin “Ərənlər yurdudur İncə dərəsi” deməsi də təsadüfi deyil. İncə onun şeirində doğulub yaşadığı məkan olmaqdan çıxaraq mərdlik simvoluna çevrilir.
Müzəffər Miralayın poeziyasının ən səmimi qatlarından biri insan münasibətlərinə həsr olunan şeirlərində üzə çıxır. “Xoş söz deyin insanlara” şeiri zahirən sadə görünür. Lakin bu sadəliyin arxasında ciddi mənəvi fikir dayanır:
“Ey sözlərlə qəlb qıranlar,
Xoş söz deyin insanlara.”
Şair sözün insan həyatındakı gücünü yaxşı anlayır. Bir söz insanı sevindirə də bilər, yaralaya da. Ona görə:
“Sözlər olsun baldan şirin —
Xoş söz deyin insanlara.”
deyir. Bu, sadə nəsihət kimi səslənsə də, əslində söz adamının öz yaradıcılıq kredosudur. Çünki şair üçün söz yalnız ifadə vasitəsi deyil, mənəvi məsuliyyətdir. Şeirin sonunda isə:
“Öz sözünü deyir zaman,
Söz axtarır sözdə insan,
Müzəffərəm, dedim hər an:
Xoş söz deyin insanlara.”
deyərək şair özünü həmin fikrin altına imza qoyur. Bu misralar onun poetik dünyasının əsas prinsiplərindən birini açır: söz insanı qırmaq üçün yox, insanı yaşatmaq üçün deyilməlidir.
Müzəffər Miralayın poeziyası yalnız ictimai və vətəndaşlıq mövzularından ibarət deyil. Onun “Baharın eşqiylə yaşayıram mən!” şeirində həyatın yaş artdıqca da gözəlliyini qoruyan tərəfi görünür:
“Qara saçlarıma düşsə də ağ dən,
Baharın eşqiylə yaşayıram mən!”
Bu iki misrada şairin həyata münasibəti çox aydın ifadə olunur. Saçın ağarması ömrün qocalması deməkdir, amma ruhun qocalması demək deyil. Təbiətin baharı ilə insanın daxili baharı birləşir. Ona görə:
“Müzəffər gəncləşir, bax, bu yaşında...”
deyir. Bu, sadəcə bahar şeiri deyil; ruhun yaşa qalib gəlməsi haqqında poetik düşüncədir.
“Gözəlləşir” şeirində isə Müzəffər sözün və münasibətin gözəlliyi üzərində dayanır:
“Söz deyəndə söz əhlinə,
Söz özü də gözəlləşir.
Ustad əldə saz dinəndə,
Saz özü də gözəlləşir.”
Burada şair öz poetikasının sirrini sanki özü izah edir. Söz ustadın dilində gözəlləşir, saz ustadın əlində. Deməli, alətin gözəlliyi onun özündə deyil, onu yaşadan sənətkardadır. Bu baxımdan həmin bəndi şairin saz dünyasına münasibətinin kiçik poetik manifesti kimi də oxumaq mümkündür. Şeirin sonlarına doğru isə:
“Müzəffərəm, sevdim dağı,
Doğulmuşam bahar çağı.
Dolananda bağça-bağı,
Yaz özü də gözəlləşir.”
deyərək şair özünü təbiətin, baharın, dağın və bağ-bağçanın içində təqdim edir. Burada “gözəlləşmək” artıq yalnız zahiri estetika deyil, insanın sevgisi ilə dünyaya əlavə etdiyi mənəvi işıqdır.
Bu şeirləri bütöv şəkildə oxuyanda Müzəffər Süleymanov Miralayın poetik portreti tədricən tamamlanır. Bu portretdə bir tərəfdə Vətənə bağlı vətəndaş, digər tərəfdə sazın yaddaşını qoruyan aşıq ruhlu sənətkar, başqa bir tərəfdə haqsızlığa etiraz edən insan, daha bir tərəfdə öz ömrünü halal zəhmət, torpaq, ailə və dostluq üzərində quran şəxsiyyət dayanır. Onun şeirlərində mürəkkəb fəlsəfi konstruksiyalar qurmaq iddiası yoxdur. Müzəffər Miralay daha çox aydın danışan, oxucuya birbaşa üz tutan, fikrini xalq danışıq dilinin və aşıq şeirinin ritmi ilə çatdıran şairdir. Bu sadəlik bəzən onun əsas üstünlüyünə çevrilir. Çünki şairin sözü oxucuya yol axtarmır, birbaşa onun duyğusuna gedir. Onun poeziyasında tez-tez təkrar olunan sözlərə diqqət yetirsək, şairin söz dünyasının əsas sütunlarını da görərik: Vətən, torpaq, el, oba, saz, söz, Allah, ana dili, mərdlik, zəhmət, keçmiş, insan, eşq. Bu sözlər təsadüfi seçilməyib. Onların hər biri şairin mənəvi xəritəsində müəyyən məkan tutur. Bəlkə də Müzəffər Miralayın poeziyasının ən mühüm cəhəti elə budur: o, dünyanı dəyişdirməkdən əvvəl insanın öz kökünə qayıtmasını istəyir.
Müzəffər Süleymanov Miralayın şeirlərinə onun saz ifaçılığını da nəzərə alaraq baxanda başqa bir mənzərə yaranır. Şeirlərin bir çoxunda misraların ritmik quruluşu, təkrarların bolluğu, müraciət və çağırış intonasiyası sazla ifaya yaxın poetik təbiət yaradır. “Eşqlə yaşa, Vətən oğlu!”, “Qoruyun keçmişi, ay İncəlilər!”, “Xoş söz deyin insanlara!”, “Ürəkdən sevmişəm mən hər birini!” kimi təkrarlar şeirin yadda qalmasını asanlaşdırmaqla yanaşı, saz üstündə səslənə biləcək poetik nəfəs yaradır. Bu mənada Müzəffər Miralayın sazı onun şeirinə musiqi, şeiri isə sazına məna verir. Saz həm də onun üçün yalnız ifa vasitəsi deyil, keçmişdən gələn səsdir. Söz isə həmin səsin bu günə çevrilmiş formasıdır. Buna görə Müzəffər Miralayın yaradıcılıq dünyasına yalnız “şairin şeirləri” kimi baxmaq bir qədər az olar. Burada bir el adamının yaddaşı, bir saz adamının nəfəsi, bir polis zabitinin intizam və məsuliyyət hissi, bir vətəndaşın Vətən sevgisi və bir insanın ömür hesabatı bir araya gəlir. Onun poeziyasında ən təsirli cəhət də budur: şair özünü ucaltdıqca xalqından uzaqlaşmır, əksinə, elə xalq dilinin içinə daha dərindən qayıdır.
Sonda Müzəffər Miralayın öz sözləri ilə desək:
“Öz kökümə,
öz tağıma bağlıyam.”
Bəlkə də onun bütün yaradıcılığını bu bir cümlənin ətrafında toplamaq mümkündür. Çünki kökünü itirməyən insanın sözü də torpaqlı olur. Torpaqlı sözün isə sazda başqa cür nəfəsi gəlir. Müzəffər Miralayın sazı həmin sözə səs verir, sözü isə onun sazına yaddaş. Beləcə, sazla söz qoşalaşır, söz yaddaşa çevrilir, yaddaş isə insanı öz elinə, öz torpağına, öz mənəvi kimliyinə qaytarır. Məhz buna görə Müzəffər Süleymanov Miralayın poeziyasını oxuyarkən biz yalnız şeirlər oxumuruq. Biz bir insanın Vətənlə, torpaqla, el-obayla, keçmişlə, sazla, sözlə və öz vicdanı ilə apardığı uzun söhbətə qulaq asırıq. Bu söhbətin isə ən uca yerində bir çağırış eşidilir: Eşqlə yaşa, Vətən oğlu!
Qalib Rəhimli.
Geri dön