Dünyada “seçmə ədalət” mübahisəsi – ABŞ niyə beynəlxalq məhkəmə ilə ÜZ-ÜZƏ QALIB?
Bu gün, 20:14. Yazar: vasif
Dünyada müharibələr və geosiyasi qarşıdurmalar artdıqca beynəlxalq ədalətin hamıya eyni şəkildə tətbiq olunub-olunmaması barədə mübahisələr də güclənir. Böyük dövlətlərin öz müttəfiqlərinə münasibətdə fərqli, rəqiblərinə münasibətdə isə daha sərt mövqe nümayiş etdirməsi beynəlxalq hüququn siyasi maraqlar qarşısında nə dərəcədə müstəqil qala bildiyi sualını yenidən gündəmə gətirir.
Bu müzakirələrin mərkəzində hazırda ABŞ ilə Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi (BCM) arasındakı qarşıdurma dayanır. Vaşinqton BCM-in prezidenti Tomoko Akane və prokurorluğun yüksək vəzifəli nümayəndəsi Əbdülay Seyə qarşı sanksiyalar tətbiq edib. ABŞ bu addımını məhkəmənin onun və müttəfiqlərinin rəsmilərinə qarşı yurisdiksiyasını qəbul etmədiyi halda araşdırmalar aparmasına etirazla əsaslandırır.
ABŞ dövlət katibi Marko Rubio bildirib ki, sanksiyaya məruz qalan şəxslər BCM-in yurisdiksiyasını qəbul etməyən dövlətlərin vətəndaşlarının araşdırılması, saxlanılması və ya təqibinə yönəlmiş məhkəmə proseslərində iştirak ediblər. Vaşinqtonun mövqeyinə görə, məhkəmənin belə hallarda ABŞ və onun müttəfiqləri üzərində səlahiyyət iddia etməsi qəbuledilməzdir.
Məsələnin ən çox müzakirə edilən tərəflərindən biri İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu ilə bağlıdır. BCM 2024-cü ildə Netanyahu və İsrailin keçmiş müdafiə naziri Yoav Qallant barəsində həbs orderləri verib. Məhkəmə həmin qərarların konkret hüquqi ittihamlara və təqdim edilmiş materiallara əsaslandığını bildirib. İsrail isə ittihamları və BCM-in yurisdiksiyasını rədd edir. ABŞ da məhkəmənin İsrail rəhbərliyinə qarşı addımlarına sərt etirazını davam etdirir.
Burada əsas mübahisə daha geniş prinsipial suala çevrilir: beynəlxalq ədalət dövlətlərin siyasi çəkisindən və müttəfiqlik münasibətlərindən asılı olmadan tətbiq edilə bilirmi? Əgər beynəlxalq məhkəmə yalnız müəyyən dövlətlərin nümayəndələrini araşdıra bilir, digərləri isə siyasi və iqtisadi təzyiq vasitələri ilə belə araşdırmalara mane olursa, beynəlxalq hüququn universallığı barədə suallar yaranır.
ABŞ ilə BCM arasındakı ziddiyyət yalnız İsrail məsələsindən başlamayıb. Vaşinqton əvvəllər də Əfqanıstandakı müharibə çərçivəsində ABŞ hərbçilərinin mümkün cinayətləri ilə bağlı araşdırmalara etiraz edib. ABŞ Roma Statutunun iştirakçısı deyil və BCM-in öz vətəndaşları üzərində yurisdiksiyasına qarşı çıxır. Məhkəmə isə müəyyən hallarda cinayətin törədildiyi ərazi və digər hüquqi əsaslar üzərindən yurisdiksiya yarana biləcəyini bildirir.
Məhz bu vəziyyət tənqidçilərin “seçmə ədalət” adlandırdığı problemin mahiyyətini ortaya çıxarır. Beynəlxalq hüquq yalnız geosiyasi rəqiblərə qarşı işlədikdə onun legitimliyi zəifləyir. Eyni standartın dost və rəqib dövlətlərə tətbiq edilməməsi isə beynəlxalq institutlara ictimai etimadı sarsıda bilər.
Azərbaycan üçün də bu müzakirə yad deyil. Qarabağ münaqişəsinin onilliklər davam etdiyi dövrdə Azərbaycan tərəfi mülki əhaliyə qarşı cinayətlər, itkin düşmüş şəxslər, işğal olunmuş ərazilərdə dağıntılar və digər ağır pozuntularla bağlı beynəlxalq strukturlara dəfələrlə müraciət edib. Bakı uzun illər beynəlxalq hüququn və qəbul edilmiş qətnamələrin icrasının təmin olunmadığını vurğulayıb.
Srebrenitsa faciəsi də beynəlxalq institutların məsuliyyəti ilə bağlı mübahisələrin ən ağır nümunələrindən biridir. 1995-ci ilin iyulunda minlərlə bosniyalı müsəlmanın öldürülməsi sonradan beynəlxalq məhkəmələr tərəfindən soyqırımı kimi tanınıb. Niderland məhkəmələri isə Srebrenitsada xidmət etmiş Dutchbat qüvvələrinin fəaliyyəti ilə əlaqədar Niderland dövlətinin müəyyən məhdud məsuliyyət daşıdığı barədə qərarlar qəbul edib. Bu hadisə beynəlxalq sülhməramlı mexanizmlərin imkanları və məsuliyyətinin sərhədləri barədə mübahisələri bu gün də davam etdirir.
Niderlandın ABŞ-ın BCM nümayəndələrinə qarşı sanksiyalarına etiraz etməsi də diqqət çəkir. Haaqa beynəlxalq məhkəmə institutlarının öz səlahiyyətlərini siyasi təzyiq olmadan həyata keçirə bilməsinin vacibliyini müdafiə edir. Bu mövqe beynəlxalq hüququn müstəqilliyinin qorunması baxımından prinsipial məsələ kimi təqdim olunur.
Digər tərəfdən, beynəlxalq hüquqda hər hansı şəxsin hərbi cinayətdə təqsirli olması siyasi bəyanatlarla deyil, sübutların araşdırıldığı hüquqi proses nəticəsində müəyyən edilməlidir. Eyni prinsip İsrail, ABŞ, Rusiya, Ermənistan və ya başqa dövlətlərin nümayəndələrinə münasibətdə də dəyişməməlidir. Əks halda hüquqi məsuliyyət siyasi münasibətlərin davamına çevrilə bilər.
Nəticədə əsas problem ayrı-ayrı dövlətlərin kimin tərəfində dayanmasından daha böyükdür. Beynəlxalq ədalətin etibarlı olması üçün eyni hüquqi standartın güclüyə də, zəifə də, müttəfiqə də, rəqibə də tətbiq edilməsi tələb olunur. Əgər hər böyük güc öz tərəfdaşını beynəlxalq araşdırmadan qorumağa, rəqibinin isə ən sərt şəkildə cəzalandırılmasına çalışırsa, dünyanın qarşılaşdığı böhran artıq yalnız müharibə böhranı deyil – həm də beynəlxalq ədalət sisteminin etibarlılığı böhranıdır.
Geri dön