Zəngəzur dəhlizi və Naxçıvan
Bu gün, 11:40. Yazar: azer
Naxçıvanın gələcək inkişafını müəyyən edən ən mühüm istiqamətlərdən biri onun nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi və Azərbaycanın əsas hissəsi ilə daha güclü bağlantısının yaradılmasıdır. Prezident İlham Əliyevin 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvana səfəri zamanı Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibədə Zəngəzur dəhlizi, TRIPP layihəsi, avtomobil və dəmir yollarının tikintisi, Naxçıvan dəmir yolunun reabilitasiyası, beynəlxalq investisiya imkanları və regionlararası nəqliyyat əlaqələri ilə bağlı geniş fikirlər bu məsələnin dövlət siyasətində nə qədər yüksək prioritet daşıdığını göstərir.
Naxçıvanın coğrafi yerləşməsi onun həm mürəkkəbliyini, həm də üstünlüyünü müəyyən edir. Muxtar respublika Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrı yerləşir. Bu vəziyyət uzun müddət nəqliyyat əlaqələrinin inkişafını məhdudlaşdıran amillərdən biri olub. Lakin eyni coğrafi mövqe Naxçıvana regional nəqliyyat marşrutlarının qovşağı olmaq imkanı da verir. Son illərdə həyata keçirilən layihələr və formalaşmaqda olan yeni dəhlizlər bu potensialı daha aydın şəkildə ortaya çıxarır.
Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirəcək bağlantının yaradılmasının uzunmüddətli məqsəd olduğu qeyd olunur. Bu hədəfə çatmaq üçün müxtəlif mərhələlərdə mühüm işlər görülüb. Xüsusilə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycanın öz ərazisində yol və dəmir yolu infrastrukturunun qurulmasına dərhal başlaması bu siyasətin sistemli xarakter daşıdığını göstərir.
Məhz bu kontekstdə Zəngəzur dəhlizinə yanaşma xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müsahibədə Azərbaycanın təşəbbüsü kimi təqdim olunan bu layihə son mərhələdə TRIPP adı ilə konkret layihə formasına keçib. Prezidentin bildirdiyinə görə, 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqton Zirvə Görüşündə məsələnin həlli istiqamətində mühüm nəticə əldə olunub və layihənin icrasına start verilib. Bu, nəqliyyat bağlantısının siyasi müzakirədən praktiki layihələndirmə mərhələsinə keçməsi baxımından mühüm mərhələ kimi təqdim edilir.
Azərbaycanın öz ərazisində yol və dəmir yolu layihələrinə öncədən başlaması onun nəqliyyat siyasətində əsas prinsipə — vaxt itirməməyə — uyğun gəlir. Horadiz–Ağbənd avtomobil yolunun demək olar ki, hazır vəziyyətə gətirilməsi bunun nümunəsidir. Dəmir yolunun tikintisi də sürətlə davam edir. Eyni zamanda, Naxçıvanın öz ərazisində dəmir yolu xəttinin bərpasına başlanılıb. Bu işlər bütövlükdə layihənin texniki baxımdan hazır vəziyyətə gətirilməsi üçün görülən tədbirlərdir.
Naxçıvan dəmir yolunun bərpası xüsusilə maraqlı istiqamətdir. Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində Ordubad və Sədərək rayonları ərazisində mövcud olmayan hissələrin yenidən tikiləcəyi bildirilir. Mövcud xəttin böyük hissəsi isə işlək vəziyyətdədir. Buradakı əsas məsələ yalnız bağlantını bərpa etmək deyil, dəmir yolunu gələcək yük axınlarına uyğunlaşdırmaqdır. Hazırda dəmir yolunun yükaşırma qabiliyyətinin 1,5 milyon ton olduğu, lakin məqsədin ən azı 15 milyon ton yük qəbul edə biləcək səviyyəyə çatmaq olduğu açıqlanır.
Bu, Naxçıvanın nəqliyyat strategiyasının keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Əgər əvvəllər əsas problem əlaqənin yaradılması idisə, indi əsas məsələ bu əlaqənin iri regional yük axınlarını daşıya biləcək tutuma çatdırılmasıdır. 15 milyon tonluq yük potensialı Naxçıvanın sadəcə tranzit ərazi deyil, iri logistika qovşağı kimi inkişafını nəzərdə tutur.
Nəqliyyat dəhlizinin iqtisadi əhəmiyyəti yükdaşıma ilə məhdudlaşmır. Dəhliz boyunca anbar, logistika, servis, sığorta, bankçılıq, gömrük, texniki xidmət, turizm və digər xidmət sahələrinin inkişafı üçün yeni imkanlar yaranır. Daha çox yük hərəkəti daha çox iqtisadi fəaliyyət, yeni iş yerləri və daha geniş sahibkarlıq mühiti deməkdir. Prezidentin müsahibəsində də bu fikir açıq şəkildə ifadə olunur: böyük həcmdə yükün Naxçıvandan keçməsi daha çox iş yerlərinin açılmasına, iqtisadi fəallığın artmasına və regionun nəqliyyat mərkəzinə çevrilməsinə səbəb ola bilər.
Naxçıvanın üstünlüyü həm də onun bir neçə beynəlxalq dəhlizin kəsişmə nöqtəsində yerləşə bilməsidir. Müsahibədə Zəngəzur dəhlizinin Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizinin qolu kimi çıxış edəcəyi, eyni zamanda Şimal-Cənub dəhlizinə bağlantı verə biləcəyi bildirilir. Bu, Naxçıvanın coğrafi mövqeyini yeni iqtisadi məzmunla doldurur.
Naxçıvandan Culfa istiqamətində İrana dəmir yolu bağlantısının mövcudluğu xüsusilə əhəmiyyətlidir. Zəngəzur bağlantısı reallaşdıqdan sonra Azərbaycan ərazisindən İrana ikinci dəmir yolu xəttinin formalaşması mümkün olacaq. Bu isə logistika imkanlarını genişləndirəcək və Şimal-Cənub dəhlizinin inkişafına yeni alternativ təqdim edəcək. Bu marşrutun gələcəkdə Fars körfəzinə, oradan da daha geniş Asiya bazarlarına çıxış imkanlarını artıracağı vurğulanır.
Beləliklə, Naxçıvanın nəqliyyat potensialı regional deyil, qitələrarası xarakter almağa başlayır. Azərbaycan öz coğrafi yerləşməsindən maksimum istifadə etməklə Avrasiya nəqliyyat xəritəsində mühüm mövqe tutmağa çalışır.
Naxçıvan dəmir yolunun beynəlxalq investisiyalara açıq elan edilməsi də diqqətəlayiqdir. Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində Avropa İttifaqının nümayəndələrinin Naxçıvana səfər etdiyini və bu dəhlizdə iştirak etmək istədiklərini bildirir. Azərbaycan prinsip etibarilə buna etiraz etmir. Lakin əsas şərt Azərbaycanın nəzarət paketini qorumasıdır. Bu, xarici sərmayədən faydalanmaqla yanaşı, strateji infrastruktura dövlət nəzarətinin saxlanılması prinsipini əks etdirir.
Bu model özlüyündə mühüm mesajdır: Azərbaycanın yanaşması xarici tərəfdaşlığa qapalı deyil, əksinə investisiya və beynəlxalq konsorsiumlar üçün açıqdır. Ancaq bu açıqlıq milli maraqlar və strateji nəzarət prinsipi əsasında qurulur. Naxçıvan dəmir yolunun beynəlxalq şirkətlər üçün daha cəlbedici layihəyə çevrilməsi perspektivində belə yanaşmanın xüsusi əhəmiyyəti var.
Yeni texniki-iqtisadi əsaslandırma əsasında Naxçıvanda dəmir yolunun 194 kilometr uzunluğunda nəzərdə tutulması da layihənin gələcək yük axınlarını nəzərə aldığını göstərir. Əvvəlki xəttin sadəcə bərpası 15 milyon ton yük tutumuna imkan verməyə bilər. Buna görə də yeni texniki həllərin tətbiqi vacib hesab olunur. Burada əsas meyar qısa məsafə deyil, uzunmüddətli iqtisadi səmərəlilik və yükdaşıma qabiliyyətidir.
Nəqliyyat dəhlizinin əhəmiyyəti yalnız dəmir yolu ilə bitmir. Zəngəzur dəhlizi konsepsiyasının daha geniş çərçivədə təqdim olunması mühüm məqamdır. Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, dəhliz boyunca fiber-optik kabel, elektrik xətləri və gələcəkdə zərurət yaranarsa, neft-qaz kəmərlərinin çəkilməsi mümkündür. Bu, müasir dəhliz anlayışının transportdan çoxfunksiyalı infrastruktur sisteminə çevrildiyini göstərir.
Enerji və kommunikasiya imkanlarının nəqliyyatla birləşdirilməsi Naxçıvanın strateji rolunu daha da artırır. Yük qatarının keçdiyi dəhliz eyni zamanda elektrik enerjisi ötürə, rəqəmsal məlumat daşıya və gələcəkdə digər infrastruktur şəbəkələrinə xidmət göstərə bilər. Bu isə regionun inteqrasiya imkanlarını genişləndirir.
Naxçıvanın nəqliyyat mərkəzinə çevrilməsi üçün daxili infrastrukturun da gücləndirilməsi vacibdir. Bu baxımdan şəhər nəqliyyatının yenilənməsi, elektrik avtobuslarının istifadəyə verilməsi, şəhərlərarası və rayonlararası nəqliyyat imkanlarının artırılması, 217 müasir avtobusun alınmasının planlaşdırılması əhəmiyyətli addımlardır.
Yol infrastrukturunda planlaşdırılan 420 kilometrlik tikinti və əsaslı təmir işləri də eyni strateji məqsədə xidmət edir. Çünki böyük nəqliyyat dəhlizlərinin iqtisadi səmərəsi yalnız magistralların mövcudluğu ilə ölçülmür. Magistral yollardan kənd və rayon yollarına qədər bütün şəbəkənin bir-birinə bağlanması insanların, məhsulların və xidmətlərin hərəkətini asanlaşdırır. Bu baxımdan 26 yaşayış məntəqəsini əhatə edən yol layihələrinin sosial əhəmiyyəti də yüksəkdir.
Naxçıvanın logistika imkanlarının genişləndirilməsi sənaye və kənd təsərrüfatının inkişafına da birbaşa təsir göstərəcək. Naxçıvan Sənaye Parkında istehsal edilən məhsulların daha geniş bazarlara çıxarılması üçün nəqliyyat infrastrukturu lazımdır. Eyni zamanda, kənd təsərrüfatında istehsalın artması məhsulların digər regionlara və xarici bazarlara daşınmasını tələb edir. Deməli, dəhliz yalnız tranzit üçün deyil, yerli iqtisadiyyatın inkişafını təmin edən platforma kimi çıxış edəcək.
Turizm üçün də yeni nəqliyyat imkanlarının əhəmiyyəti böyükdür. Naxçıvana gələn turistlərin rahat və sürətli şəkildə hərəkət edə bilməsi turizm xidmətlərinin inkişafına təkan verir. Tarixi abidələr, təbii gözəlliklər və yeni mehmanxana infrastrukturu nəqliyyat əlçatanlığı ilə dəstəkləndikdə turizm sektorunun iqtisadi çəkisi arta bilər.
Nəticədə Naxçıvanın nəqliyyat siyasəti geniş regional və beynəlxalq kontekstdə düşünülür. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanın birləşdirilməsi milli inteqrasiya baxımından mühüm olduğu halda, Naxçıvanın Türkiyə, İran və Avropa istiqamətlərinə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi regional iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirə bilər. Burada ən mühüm məsələ Azərbaycanın özünün təşəbbüsçü və icraçı rolunu qorumasıdır. Azərbaycan öz ərazisində lazımi infrastrukturu vaxtında yaratmaqla gələcək bağlantıların reallaşdırılması üçün texniki hazırlıq səviyyəsini yüksəldir. Beləliklə, Zəngəzur dəhlizi Naxçıvan üçün sadəcə yeni yol deyil. Bu, muxtar respublikanın iqtisadi coğrafiyasını dəyişə biləcək, onu regional logistika və ticarət sisteminə daha sıx bağlayacaq, yeni investisiyalar və iş yerləri yaradacaq genişmiqyaslı strateji layihədir.
Naxçıvanın gələcəyində dəmir yolunun, avtomobil yollarının, enerji xətlərinin, fiber-optik kabellərin və digər kommunikasiya infrastrukturlarının bir şəbəkə kimi formalaşdırılması regionun mövqeyini yeni səviyyəyə yüksəldə bilər. Nəqliyyat dəhlizlərinin genişlənməsi ilə Naxçıvan artıq yalnız coğrafi baxımdan ayrılmış ərazi deyil, müxtəlif istiqamətləri birləşdirən strateji qovşaq kimi çıxış edə bilər.
Bu mənada 11 avqust müsahibəsində nəqliyyat məsələsi barədə səsləndirilən fikirlər Naxçıvanın gələcək inkişafının əsas sütunlarından birini nümayiş etdirir: coğrafi maneəni iqtisadi üstünlüyə çevirmək. Naxçıvanın qarşıdakı dövrdəki ən böyük imkanlarından biri məhz bu olacaq.
Şahin Seyidzadə
Milli Məclisin deputatı
Geri dön