Eltun Süleymanov:“Naxçıvan Avrasiyanın mühüm nəqliyyat qovşaqlarından biri olacaq"
Bu gün, 12:24. Yazar: azer
Bəzən tarixdə elə məqamlar yaranır ki, bir yolun çəkilməsi xəritədə yalnız iki məntəqəni birləşdirmir, bütöv bir regionun siyasi və iqtisadi taleyinə təsir göstərir. Zəngəzur dəhlizi də məhz belə tarixi layihələrdəndir. Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirəcək bu nəqliyyat xətti artıq uzun illərdir müzakirə olunan adi infrastruktur layihəsi çərçivəsindən çıxıb. Cənab Prezident İlham Əliyevin avqustun 11-də Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibə bir daha göstərdi ki, Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın regional siyasətində strateji hədəflərdən biri olmaqla yanaşı, Naxçıvanın gələcək inkişaf modelinin də əsas dayaqlarından birinə çevrilir.
Bu sözləri aia.az-a açıqlamasında Eltun Süleymanov deyib.
Müsahibimiz onu da deyib ki, burada əsas məsələ yalnız Naxçıvana gedən yolun açılması deyil. Əsas məsələ Azərbaycanın öz ərazisinin iki hissəsini yeni nəqliyyat, enerji və kommunikasiya bağlantıları ilə birləşdirərək regionun geoiqtisadi xəritəsində daha mühüm mövqe qazanmasıdır. Cənab Prezidentin sözləri ilə desək, Azərbaycan bu hədəfə artıq çox yaxınlaşıb. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqton Zirvə Görüşündə TRIPP layihəsinin icrasına start verilməsi isə prosesə yeni siyasi və praktiki məzmun gətirib. Dövlət başçısının müsahibəsində qeyd etdiyi kimi, layihənin tezliklə icrası ilə bağlı möhkəm əminlik ifadə olunub. Beləliklə, uzun müddət siyasi müzakirələrin predmetinə çevrilmiş bir məsələ artıq layihələndirmə və icra mərhələsinə keçir. Bu, Azərbaycanın ardıcıl və israrlı diplomatik siyasətinin nəticəsidir. Çünki Zəngəzur dəhlizi ideyası meydana çıxan gündən Azərbaycan öz mövqeyini dəyişməyib. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında birbaşa quru əlaqəsinin yaradılması ölkənin həm milli, həm də regional maraqları baxımından prinsipial məsələ kimi qarşıya qoyulub. Bu gün isə həmin ideya daha geniş məzmun kəsb edir. Zəngəzur dəhlizi artıq Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizinin mühüm qollarından birinə çevrilməklə yanaşı, Şimal-Cənub marşrutuna da əlavə imkanlar yarada bilər. Cənab Prezidentin müsahibəsində vurğuladığı kimi, Naxçıvandan Culfa istiqamətində İrana çıxan dəmir yolu xətti Azərbaycanı ikinci dəmir yolu bağlantısı ilə İran ərazisinə çıxara və oradan Fars körfəzinə qədər uzanan marşrutların formalaşmasına imkan verə bilər. Bu mənada Naxçıvanın coğrafiyası artıq yalnız coğrafi reallıq deyil, iqtisadi üstünlükdür. Bir vaxtlar Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrı düşməsi Naxçıvanın inkişaf imkanlarını məhdudlaşdıran amillərdən biri kimi qiymətləndirilirdisə, indi yeni bağlantılar bu coğrafi xüsusiyyəti əksinə, böyük tranzit üstünlüyünə çevirə bilər. Naxçıvan Şərqdən Qərbə, Şimaldan Cənuba uzanan böyük nəqliyyat sistemlərinin kəsişmə nöqtəsinə çevrilmək imkanına malikdir. Bunun miqyası isə yalnız siyasi ifadələrlə deyil, konkret rəqəmlərlə də görünür. Cənab Prezidentin açıqlamasına görə, mövcud dəmir yolunun ilkin mərhələdə 1,5 milyon ton yükdaşıma imkanından istifadə etmək mümkündür. Lakin Azərbaycanın hədəfi daha böyükdür: Naxçıvan dəmir yolunun yenidən qurularaq ən azı 15 milyon ton yükdaşıma qabiliyyətinə çatdırılması nəzərdə tutulur. Bunun üçün Azərbaycan öz vəsaiti hesabına da layihəni həyata keçirməyə hazırdır. Bu rəqəmin arxasında Naxçıvan üçün tamamilə yeni iqtisadi mənzərə dayanır. Bu daha çox tranzit yükü – daha çox logistika mərkəzi, daha çox xidmət sahəsi, daha çox investisiya, daha çox iş yeri və daha böyük iqtisadi fəallıq deməkdir. Prezidentin vurğuladığı kimi, bu proses Naxçıvanı əvəzolunmaz nəqliyyat mərkəzlərindən birinə çevirə bilər. Deməli, Zəngəzur dəhlizinin Naxçıvana gətirəcəyi əsas dəyişikliklərdən biri də iqtisadi təfəkkürün dəyişməsi olacaq.
Naxçıvan artıq yalnız öz daxili bazarının imkanları ilə kifayətlənən region kimi deyil, beynəlxalq yük axınlarının keçdiyi, müxtəlif iqtisadi sistemlərin bir-birinə bağlandığı tranzit məkan kimi düşünüləcək. Bu isə təbii olaraq xarici investisiyalar üçün də yeni imkanlar yaradır. Cənab Prezidentin müsahibəsində Avropa İttifaqının nümayəndələrinin Naxçıvan dəmir yolunun vəziyyəti ilə tanış olması və bu dəhlizin iştirakçısı olmaqda maraqlı olduqlarının bildirilməsi də diqqətçəkən məqamdır. Azərbaycanın Naxçıvan dəmir yolunun reabilitasiyasına beynəlxalq konsorsiumların cəlb edilməsinə prinsip etibarilə açıq olması isə layihənin regional və beynəlxalq maraq dairəsini daha da genişləndirir. Bu yanaşma təsadüfi deyil. Çünki dəhlizin bir hissəsi üzrə prosesin sürətləndirilməsi artıq bütün region üçün zaman məsələsinə çevrilib. Azərbaycan öz ərazisində dəmir yolu infrastrukturunun yaradılmasını və Naxçıvan seqmentinin bərpasını sürətləndirir. Ermənistan ərazisində isə 42 kilometrlik hissənin tikintisinin başlanması gözlənilir. Naxçıvan ərazisində yeni texniki-iqtisadi əsaslandırma əsasında 194 kilometrlik dəmir yolu xəttinin qurulması nəzərdə tutulur. Bu mənzərə Azərbaycanın yanaşmasının bir xüsusiyyətini də göstərir: qərar qəbul edildikdən sonra icra gecikdirilmir. Azərbaycan artıq yolun yalnız siyasi müzakirəsini aparmır, onun texniki və maliyyə bazasını da formalaşdırır. Amma Zəngəzur dəhlizinin əsl strateji gücü yalnız dəmir yolunda deyil. Cənab Prezidentin müsahibəsində səslənən fikirlər göstərir ki, Azərbaycanın baxışında bu dəhliz gələcəkdə çoxfunksiyalı regional kommunikasiya sisteminə çevrilə bilər. Buradan fiber-optik kabellər, elektrik xətləri, gələcəkdə isə ehtiyac yarandığı halda neft-qaz kəmərləri keçə bilər. Bu isə Zəngəzur dəhlizinin adının arxasında əslində daha böyük bir anlayışın dayandığını göstərir: regional bağlantı sistemi. Nəqliyyat, enerji və rəqəmsal kommunikasiyanın eyni xətt üzərində birləşməsi Azərbaycanın regional iqtisadi inteqrasiyada rolunu əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.
Azərbaycanın əsas hissəsindən Naxçıvana Ermənistan ərazisindən elektrik xətlərinin çəkilməsi layihəsinin artıq hazır olması göstərir ki, Zəngəzur dəhlizi enerji təhlükəsizliyi baxımından da nəzərdə tutulur. Cəbrayılda inşa edilmiş böyük yarımstansiyanın məhz böyük enerji həcmlərinin ötürülməsi üçün nəzərdə tutulması da bu strategiyanın konkret elementlərindən biridir. Beləliklə, Zəngəzur dəhlizi Naxçıvana yalnız yol gətirməyəcək. Enerji gətirəcək. İnvestisiya gətirəcək. Yeni bazarlara çıxış gətirəcək. İqtisadi fəallıq gətirəcək. Ən başlıcası, Naxçıvanın Azərbaycanın ümumi iqtisadi və geosiyasi məkanına fiziki baxımdan daha sıx inteqrasiyasını təmin edəcək. Bu prosesin digər mühüm nəticəsi isə Naxçıvanın türk dünyası ilə bağlantılarının daha da güclənməsi ola bilər. Azərbaycanla Türkiyəni birləşdirən nəqliyyat xəttinin Naxçıvan üzərindən yeni imkanlar qazanması Orta Dəhlizin və daha geniş Avrasiya bağlantılarının inkişafına əlavə stimul verə bilər. Bu baxımdan Naxçıvanın gələcəyinə yalnız yerli və milli miqyasda baxmaq artıq kifayət deyil. Naxçıvan Avrasiyanın dəyişən nəqliyyat xəritəsində öz yerini tutmağa hazırlaşır.
Azərbaycanın dənizlərə və okeanlara birbaşa çıxışı olmasa da, cənab Prezidentin vurğuladığı kimi, ölkəni Avrasiya nəqliyyat dəhlizlərindən kənarda saxlamaq mümkün deyil. Eyni perspektiv Naxçıvan üçün də formalaşır. Bu, Azərbaycan diplomatiyasının və iqtisadi strategiyasının mühüm üstünlüyüdür. Çünki XXI əsrdə geosiyasi güc yalnız ərazi və hərbi imkanlarla ölçülmür. Nəqliyyat yollarına çıxış, enerji resursları, kommunikasiya xətləri, logistika imkanları və regional bağlantılar da dövlətlərin gücünü müəyyən edən əsas amillərə çevrilib. Azərbaycan bütün bu istiqamətlərdə paralel siyasət aparır. Naxçıvan isə bu siyasətin mühüm qovşaqlarından birinə çevrilir. Bu səbəbdən cənab Prezident İlham Əliyevin Naxçıvan səfəri zamanı səsləndirdiyi fikirlər yalnız görülən işlərin hesabatı kimi qəbul edilməməlidir. Bu müsahibə əslində Azərbaycanın qarşıdakı illər üçün regional inkişaf və bağlantı strategiyasının mühüm konturlarını ortaya qoyur.
Tarixdə yollar bəzən şəhərləri, bəzən ölkələri, bəzən isə qitələri birləşdirir. Zəngəzur yolu isə Azərbaycanın yeni əsrdə formalaşdırdığı böyük bağlantı siyasətinin mühüm xəttinə çevrilir. Bu yolun son ünvanı təkcə Naxçıvan deyil. Bu yol Azərbaycanın daha geniş dünyaya açılan yeni imkanlarının yoludur-deyə E. Süleymanov fikrini tamamlayıb.
Geri dön