PKK silahı yerə qoysa da, təhlükə bitəcəkmi? – Türkiyəni gözləyən çətin sınaq
Bu gün, 18:13. Yazar: vasif
Türkiyədə PKK terror təşkilatı ilə bağlı qəbul edilən yeni qanun layihəsi ətrafında müzakirələr davam edir. Uzun illər terrorun ağır nəticələri ilə üzləşən ölkədə əsas ümid ondan ibarətdir ki, proses uğurla yekunlaşacaq, silahlı qarşıdurma başa çatacaq və Türkiyənin onilliklərdir qanayan yarası nəhayət qaysaqlanacaq. Lakin keçmiş təcrübə nikbin gözləntilərlə yanaşı, ciddi ehtiyatlılığı da zəruri edir.
Türkiyə PKK ilə bağlı oxşar prosesi daha əvvəl də yaşayıb. 2009-2015-ci illərdə həyata keçirilən və ictimaiyyət arasında “Kürd açılımı” kimi tanınan proses silahlı qarşıdurmanın siyasi vasitələrlə dayandırılması istiqamətində mühüm təşəbbüs hesab olunurdu. Dağlardan enən PKK üzvlərinin bir qisminin mülki həyata qayıdacağı və silahlı mübarizənin tədricən sona çatacağı gözlənilirdi.
Ancaq proses gözlənilən nəticəni vermədi. Sonrakı illərdə silahlı qarşıdurma yenidən kəskinləşdi və bu dəfə döyüşlər yalnız dağlıq ərazilərdə deyil, bir sıra şəhər və rayonlarda da baş verdi. Sur, Cizre, Silopi, Nusaybin və digər yaşayış məntəqələrində təhlükəsizlik qüvvələri ilə PKK arasında ağır qarşıdurmalar yaşandı. Türkiyə təhlükəsizlik qüvvələrinin keçirdiyi əməliyyatlardan sonra təşkilat şəhərlərdə qurduğu silahlı infrastrukturu böyük ölçüdə itirdi.
Məhz həmin təcrübə indiki proseslə bağlı ən böyük sualı ortaya çıxarır: bu dəfə nə dəyişəcək?
Silahların təhvil verilməsi və silahlı fəaliyyətin dayandırılması prosesin ən mühüm mərhələlərindən biridir. Lakin uzunmüddətli sabitlik üçün bunun davamlı və yoxlanıla bilən mexanizmlə həyata keçirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əks halda, silahlı qarşıdurmanın müvəqqəti dayanması problemin tam həlli anlamına gəlməyə bilər.
Məsələnin başqa bir mürəkkəb tərəfi regional proseslərdir. Kürd əhalisi yalnız Türkiyədə deyil, İraq, İran və Suriyada da yaşayır. Xüsusilə İraq və Suriyada son onilliklərdə baş verən siyasi və hərbi proseslər kürd siyasi və silahlı strukturlarının regional çəkisini artırıb. Bu səbəbdən Türkiyədə PKK probleminin həlli yalnız ölkədaxili proseslərdən deyil, qonşu dövlətlərdə baş verən hadisələrdən də təsirlənə bilər.
İraqın şimalında formalaşmış siyasi sistem, Suriyanın şimal-şərqindəki silahlı strukturlar və regionda müxtəlif xarici güclərin fəaliyyəti Ankaranın təhlükəsizlik hesablamalarında mühüm yer tutur. Türkiyə üçün əsas məsələ silahlı mübarizənin başqa ad və təşkilati forma altında davam etməsinin qarşısının alınmasıdır.
Digər mühüm məsələ silahlı fəaliyyətdən siyasi mübarizəyə keçidin hansı çərçivədə baş verəcəyidir. Terror fəaliyyətində iştirak etmiş şəxslərin gələcək hüquqi statusu, cəmiyyətə inteqrasiyası, siyasi fəaliyyət imkanları və ağır cinayətlərdə iştirakı olan şəxslərlə bağlı hansı mexanizmlərin tətbiq ediləcəyi prosesin ən həssas mövzuları sırasındadır.
Keçmiş təcrübə göstərir ki, təkcə silahların susması kifayət etmir. Dövlət üçün əsas təminatlardan biri silahlı strukturun yenidən təşkilatlanmasına, gizli silah anbarlarının yaradılmasına və siyasi proseslərin zor gücü ilə istiqamətləndirilməsinə imkan verilməməsidir. Əks halda, hərbi müstəvidə zəifləyən problem başqa formada yenidən ortaya çıxa bilər.
Bununla yanaşı, prosesə əvvəlcədən uğursuzluq hökmü vermək də doğru olmaz. Türkiyə son on ildə təhlükəsizlik, kəşfiyyat və sərhədyanı əməliyyat imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. İraq və Suriyadakı regional vəziyyət də 2009-2015-ci illərdəki şəraitdən fərqlənir. Buna görə yeni prosesin əvvəlki təşəbbüsün eyni nəticəsini verəcəyini indidən qəti şəkildə söyləmək mümkün deyil.
Əsas sınaq PKK-nın silahı yerə qoymasından sonra başlayacaq. Əgər proses silahlı strukturun real şəkildə ləğvi, qanunsuz silahların təhvil verilməsi, zorakılığın siyasi vasitə kimi tamamilə rədd edilməsi və dövlətin ərazi bütövlüyünün mübahisə predmetinə çevrilməməsi ilə nəticələnsə, Türkiyə onilliklərdir davam edən ağır problemin həllində tarixi mərhələyə qədəm qoya bilər.
Əks halda, silahlı mübarizənin sadəcə başqa ad, başqa təşkilati struktur və siyasi metodlarla davam etdirilməsi Türkiyənin qarşısına gələcəkdə daha mürəkkəb problemlər çıxara bilər. Ona görə də bu gün əsas məsələ yalnız terrorçuların dağdan enməsi deyil, silahlı separatizmin bütün mexanizmləri ilə birlikdə həqiqətən sona çatıb-çatmayacağıdır. Türkiyənin qanayan yarasının qaysaqlanıb-qaysaqlanmayacağını da məhz bunun cavabı müəyyən edəcək.
Geri dön