Azərbaycan regionun yeni geosiyasi mərkəzinə çevrilir – Vaşinqton Bəyannaməsinin 1 ili
Bu gün, 16:46. Yazar: vasif
Cənubi Qafqazda bir dövr başa çatır, başqa bir dövr başlayır. Bir vaxtlar regionun siyasi xəritəsini Moskva müəyyənləşdirir, Qarabağ münaqişəsi isə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqazın taleyini girov saxlayan əsas geosiyasi alətə çevrilirdi. Bakı və İrəvan arasındakı hər bir gərginlik böyük güclərin regiona müdaxiləsi üçün yeni imkan yaradır, sülh prosesi isə illərlə nəticəsiz vasitəçilik formatlarının içində dövrə vururdu. Bu gün həmin mənzərə artıq yoxdur. Azərbaycan 2020-ci ildən sonra yalnız ərazi bütövlüyünü bərpa edən dövlət kimi deyil, Cənubi Qafqazın siyasi və iqtisadi arxitekturasının formalaşmasına təsir edən əsas aktorlardan biri kimi çıxış edir. Qarabağ məsələsinin hərbi-siyasi həllindən sonra regionda əvvəlki status-kvonun bərpası faktiki olaraq mümkünsüzləşib. İndi əsas mübarizə ərazilər uğrunda deyil, yeni regional qaydaların kim tərəfindən və hansı şərtlərlə müəyyənləşdiriləcəyi uğrundadır.
Vaşinqton Bəyannaməsinin birinci ildönümü məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki bu sənədin arxasında təkcə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması niyyəti dayanmır. Burada daha böyük geosiyasi proses görünür - Cənubi Qafqazda köhnə təhlükəsizlik sisteminin dağılması, nəqliyyat və enerji xəritəsinin yenidən cızılması, Azərbaycanın regional çəkisinin artması və böyük güclər arasında yeni rəqabət mərhələsinin başlanması.
Cənubi Qafqazın gələcəyini bundan sonra kim müəyyənləşdirəcək?
Professor Qabil Hüseynli Musavat.com-a deyib ki, uzun illər bu sualın cavabı yalnız region ölkələrinin iradəsindən asılı olmayıb. Böyük güclər, beynəlxalq təşkilatlar, müxtəlif vasitəçilik platformaları və təhlükəsizlik mexanizmləri Cənubi Qafqazın siyasi gündəminə ciddi təsir göstərib:
"Qarabağ münaqişəsi də məhz bu sistemin əsas elementlərindən biri idi. Münaqişə həll olunmadıqca regionda xarici vasitəçilərə ehtiyac qalırdı. Vasitəçilərin mövcudluğu isə öz növbəsində böyük dövlətlərə Cənubi Qafqazda siyasi və təhlükəsizlik təsirini saxlamaq imkanı verirdi. 2020-ci il müharibəsi və sonrakı proseslər bu sistemi kökündən dəyişdi. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü hərbi-siyasi yolla bərpa etdi və regionda tamamilə yeni reallıq yarandı. Bu reallığın ən mühüm xüsusiyyəti isə budur: köhnə status-kvonu əvvəlki formada bərpa etmək artıq mümkün deyil. Vaşinqton Bəyannaməsi də məhz bu reallığın beynəlxalq səviyyədə qəbul edilməsinin mühüm mərhələlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər".
Professor bildirib ki, beynəlxalq münasibətlərdə diplomatik sənədlərin əhəmiyyəti onların mətnindən daha çox, arxasında dayanan real güclə müəyyən olunur:
"Dövlətlərin iradəsi, hərbi imkanları, iqtisadi potensialı, siyasi tərəfdaşları və coğrafi mövqeyi diplomatiyanın imkanlarını formalaşdırır. Azərbaycanın son illərdəki siyasətinə də bu prizmadan baxmaq lazımdır. Bakı Qarabağ məsələsində yalnız diplomatik arqumentlərlə kifayətlənmədi. Ölkənin hərbi potensialı gücləndirildi, iqtisadi imkanlar genişləndirildi, Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik möhkəmləndirildi, enerji və nəqliyyat layihələri həyata keçirildi. Nəticədə diplomatiya ilə güc bir-birini tamamladı. Bu, Azərbaycan xarici siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən birinə çevrildi. Vaşinqton Bəyannaməsi də bu prosesin nəticələrindən biri kimi meydana çıxdı. Başqa sözlə, sənəd boş siyasi məkanda yaranmadı. Onun arxasında illər ərzində formalaşdırılmış hərbi, iqtisadi və diplomatik potensial dayanırdı".
Qabil Hüseynlinin sözlərinə əsasən, Vaşinqton Bəyannaməsinin geosiyasi əhəmiyyətini anlamaq üçün nəqliyyat məsələsinə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır:
"Çünki müasir dünyada nəqliyyat dəhlizi sadəcə yol deyil. Nəqliyyat xətti iqtisadi təsir, siyasi təsir və nəticə etibarilə geosiyasi təsir deməkdir. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantısının yaradılması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu xətt yalnız iki Azərbaycan ərazisini birləşdirməyəcək. O, Türkiyəyə çıxışı, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri, Avropa bazarlarına alternativ marşrutları və daha geniş mənada Şərq-Qərb ticarət sistemini gücləndirə bilər. Bu səbəbdən Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması məsələsinə yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin prizmasından baxmaq ciddi geosiyasi mənzərəni görməmək deməkdir. Burada söhbət Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsindən gedir. Marşrutların dəyişməsi isə həmişə güc balansına təsir edir. Əgər yeni nəqliyyat xətti fəaliyyətə başlayırsa, Azərbaycan tranzit ölkə kimi əhəmiyyətini artırır. Türkiyə Mərkəzi Asiyaya daha əlverişli quru bağlantı əldə edir. Mərkəzi Asiya dövlətləri Avropa ilə əlaqələrini genişləndirir. Çin üçün alternativ ticarət marşrutu yaranır. Avropa üçün isə enerji və logistika təhlükəsizliyinin yeni elementləri meydana çıxır. Bu baxımdan Zəngəzur istiqaməti artıq regional məsələ deyil. Bu, Avrasiyanın geoiqtisadi xəritəsinin bir hissəsidir".
Professor Ermənistan üçün də yeni geosiyasi reallıq formalaşdığını vurğulayıb:
"İrəvan uzun müddət təhlükəsizlik siyasətini xarici güclərin dəstəyi üzərində qurmağa çalışıb. Lakin son illərin hadisələri göstərdi ki, heç bir dövlət öz təhlükəsizliyini tamamilə başqa ölkələrin siyasi iradəsinə bağlaya bilməz. Ermənistanın qarşısında indi daha fundamental seçim dayanır. Ya regional qarşıdurma siyasətini davam etdirmək, ya da regionun yeni iqtisadi sisteminə qoşulmaq. Birinci variant Ermənistanı uzunmüddətli iqtisadi və siyasi təcrid vəziyyətində saxlaya bilər. İkinci variant isə Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılması, kommunikasiyaların açılması və regional iqtisadi proseslərdə iştirak deməkdir. Burada bir mühüm məqam var. Ermənistanın coğrafiyasını dəyişmək mümkün deyil. Ölkə Azərbaycan, Türkiyə, İran və Gürcüstanın arasında yerləşir. Deməli, regional kommunikasiyalardan kənarda qalmaq Ermənistanın iqtisadi imkanlarını məhdudlaşdırır. Əksinə, kommunikasiya sisteminə qoşulmaq ölkəni tranzit xəritəsinin iştirakçısına çevirə bilər. Bu səbəbdən sülh məsələsi Ermənistan üçün təkcə siyasi məsələ deyil. Bu, həm də iqtisadi seçimdir. Cənubi Qafqazın yeni siyasi xəritəsində Türkiyənin çəkisi ayrıca qeyd edilməlidir. Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri artıq sadəcə iki qonşu dövlətin münasibətləri deyil. Şuşa Bəyannaməsi ilə strateji müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlmiş əlaqələr müdafiə, enerji, nəqliyyat və xarici siyasət istiqamətlərində paralel inkişaf edir. Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması isə bu münasibətlərə yeni geoiqtisadi məzmun verə bilər. Belə bir marşrut Türkiyəni Mərkəzi Asiya ilə daha sıx bağlayacaq. Azərbaycan isə bu bağlantının əsas halqalarından birinə çevriləcək. Bu, Türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyası baxımından da mühüm nəticədir. Amma məsələ yalnız Türk dünyası ilə məhdudlaşmır. Bu marşrutdan istifadə edən hər bir ölkə Azərbaycan-Türkiyə xəttinin geosiyasi əhəmiyyətini artıracaq. Cənubi Qafqazın yeni reallığında Rusiyanın mövqeyi də dəyişib. Moskvanın regiondakı təsir imkanları əvvəlki səviyyədə deyil. Lakin bunu Rusiyanın regiondan tamamilə çəkilməsi kimi qiymətləndirmək də düzgün olmaz. Rusiya Cənubi Qafqazda siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarını qorumağa çalışacaq. Sadəcə olaraq, bunun əvvəlki üsullarla həyata keçirilməsi daha çətindir. Azərbaycanın güclənməsi, Türkiyənin regionda artan rolu, Qərbin və Avropa İttifaqının fəallaşması, Ermənistanın xarici siyasətindəki dəyişikliklər Moskvanın qarşısında yeni vəziyyət yaradıb. İndi Rusiya regionda təkbaşına qaydaları müəyyən edən aktor olmaqdan daha çox, digər güclərlə hesablaşmalı olan tərəfdir. Bu da yeni regional balansın mühüm göstəricisidir".
Qabil Hüseynli deyib ki, Vaşinqtonun regiona marağının artmasını da yalnız sülh prosesi ilə izah etmək olmaz:
"Cənubi Qafqaz ABŞ üçün daha geniş geosiyasi rəqabətin bir hissəsidir. Rusiya, Çin və İranın regiondakı təsiri, Avropanın enerji təhlükəsizliyi, alternativ nəqliyyat marşrutları və Mərkəzi Asiyaya çıxış imkanları ABŞ-nin strateji hesablamalarında mühüm yer tutur. Bu baxımdan Azərbaycan Vaşinqton üçün əhəmiyyətli tərəfdaşdır. Azərbaycan həm enerji, həm nəqliyyat, həm də regional təhlükəsizlik baxımından müxtəlif istiqamətləri birləşdirən coğrafi mövqeyə malikdir. Burada mühüm məqam odur ki, Bakı öz xarici siyasətində yalnız bir güc mərkəzinə bağlanmır. Azərbaycan Rusiya ilə əlaqələri saxlayır, Türkiyə ilə müttəfiqliyi inkişaf etdirir, Avropa ilə enerji əməkdaşlığını genişləndirir, Mərkəzi Asiya ilə münasibətləri dərinləşdirir və ABŞ ilə strateji dialoqu davam etdirir. Bu çoxvektorlu siyasət Azərbaycanın manevr imkanlarını artırır. Əgər Vaşinqton Bəyannaməsinin qarşıdakı illərdə davamlı nəticə verməsini istəyiriksə, əsas diqqət iqtisadi inteqrasiyaya yönəlməlidir. Çünki siyasi sənədlər dəyişə bilər. Hökumətlər dəyişə bilər. Beynəlxalq münasibətlərdə yeni böhranlar yarana bilər. Amma iqtisadi maraqlar formalaşdıqdan sonra onların dağıdılması daha çətin olur. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində də uzunmüddətli sabitliyin əsas təminatı qarşılıqlı iqtisadi maraqların yaradılmasıdır. Əgər Ermənistan Azərbaycan ərazisindən keçən nəqliyyat xətlərindən gəlir əldə edirsə, Azərbaycan Ermənistan ərazisindən keçən kommunikasiyalardan istifadə edirsə, Türkiyə və Mərkəzi Asiya bu sistemə qoşulursa, artıq hər bir tərəfin sülhü qorumaq üçün real iqtisadi marağı yaranır. Bu, diplomatik bəyanatlardan daha güclü təminatdır.
Vaşinqton Bəyannaməsindən bir il sonra ortaya çıxan əsas nəticə budur: Cənubi Qafqazda siyasi gündəm artıq əvvəlki kimi yalnız münaqişə ətrafında formalaşmır. Gündəm dəyişib. İndi söhbət nəqliyyatdan, enerjidən, ticarətdən, sərhədlərdən, regional inteqrasiyadan və yeni təhlükəsizlik arxitekturasından gedir. Bu dəyişiklik Azərbaycanın geosiyasi çəkisini də artırır. Çünki Bakı artıq yalnız münaqişə tərəfi deyil. Azərbaycan regional sistemin formalaşmasında iştirak edən əsas aktorlardan biridir. Vaşinqton Bəyannaməsinin real tarixi əhəmiyyəti qarşıdakı illərdə daha aydın görünəcək. Əgər kommunikasiyalar açılacaqsa, sülh mexanizmləri möhkəmlənəcəksə, iqtisadi əlaqələr genişlənəcəksə, Cənubi Qafqaz tədricən münaqişə regionundan iqtisadi əməkdaşlıq regionuna çevrilə bilər. Əks halda, sənədlər üzərində əldə olunan razılaşmaların real siyasi nəticəyə çevrilməsi çətinləşəcək. Ona görə də indi əsas məsələ yeni sənədlərin imzalanmasından daha çox, artıq əldə edilmiş siyasi razılaşmaların həyata keçirilməsidir. Böyük siyasətdə isə bir qayda dəyişmir: dövlətlərin maraqları onların bəyanatlarından daha uzunömürlüdür. Vaşinqton Bəyannaməsinin də əsas sınağı məhz burada olacaq. Bu, Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi reallığın siyasi təsdiqidir".
Geri dön