Eltun Süleymanov:"Cənubi Qafqaz uzun illər davam edən qarşıdurma məkanından sülh və əməkdaşlıq regionuna çevirilir"
Bu gün, 12:48. Yazar: azer
Tarixdə elə siyasi hadisələr var ki, onların əsl mahiyyəti imzalandığı gün deyil, həmin gündən sonra baş verən dəyişikliklərdə üzə çıxır. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis olunmasına dair Sazişin razılaşdırılmış mətninin paraflanması da məhz belə hadisələrdəndir. Həmin gün yalnız diplomatik sənədə ilkin imza atılmadı. Əslində, Cənubi Qafqazın uzun illər davam edən münaqişə tarixindən yeni siyasi mərhələyə keçidi üçün mühüm istiqamət müəyyənləşdirildi.
Bu sözləri aia.az-a açıqlamasında Eltun Süleymanov deyib.
Müsahibimiz onu da deyib ki, ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə keçirilən Vaşinqton görüşündə Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Birgə Bəyannamə imzalaması, xarici işlər nazirlərinin isə sülh sazişinin razılaşdırılmış mətnini paraflaması regionun siyasi gələcəyi baxımından mühüm hadisə idi. Bəyannamədə tərəflər keçmiş münaqişənin artıq tarixdə qaldığını təsdiqləməklə yanaşı, dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və yurisdiksiyasına hörmət əsasında yeni münasibətlər qurmaq niyyətlərini ortaya qoydular. Lakin bu tarixi hadisənin əsl dəyərini anlamaq üçün bir il əvvələ qayıtmaq kifayət deyil. Əsas sual budur: Vaşinqtondan sonra nə dəyişdi?
Azərbaycanın 2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Qələbə Cənubi Qafqazda yeni reallığın əsasını qoydu. 2023-cü ildə dövlət suverenliyimizin bütün ərazimizdə tam bərpa olunması isə otuz ilə yaxın davam edən işğal və separatizm səhifəsini faktiki olaraq bağladı. Bundan sonra Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri hərbi-siyasi nəticələri davamlı sülh və dövlətlərarası münasibətlər sisteminə çevirmək idi. Cənab Prezident İlham Əliyevin siyasi iradəsi və Azərbaycanın ardıcıl diplomatik fəaliyyəti məhz bu istiqamətə yönəldi. Vaşinqtonda paraflanan sənəd həmin prosesin məntiqi nəticələrindən biri oldu. Daha mühüm olan isə ondan sonra atılan addımlardır. Belə addımlardan biri uzun illər münaqişənin beynəlxalq müstəvidə saxlanmasına xidmət etmiş ATƏT-in Minsk prosesi və onunla bağlı strukturların fəaliyyətinə son qoyulmasıdır. Azərbaycan və Ermənistanın birgə müraciətindən sonra ATƏT-in Nazirlər Şurası 1 sentyabr 2025-ci ildə bu strukturların bağlanmasına qərar verdi. Bununla da artıq mahiyyətini itirmiş keçmiş münaqişə mexanizmlərinin tarixə çevrilməsi rəsmiləşdirildi. Başqa sözlə, Vaşinqtondan sonra sülh prosesinin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri artıq keçmiş münaqişənin “tənzimlənməsi” deyil, iki suveren dövlət arasında münasibətlərin normallaşdırılması və gələcəyin qurulmasıdır. Bir ilin ən böyük nəticəsi sakitlikdir Diplomatiyada bəzən ən böyük nəticə yazılan sənəddən daha çox yazılmayan xəbərlərdə görünür. Bir il əvvəl Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində hərbi qarşıdurma təhlükəsi hələ də ciddi siyasi reallıq idi. Bu gün isə əsas müzakirə mövzusu yeni hərbi toqquşmalar deyil, sülhün institusional və iqtisadi əsaslarının necə möhkəmləndiriləcəyidir. Bu dəyişiklik özü böyük siyasi nəticədir. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin sonrakı qiymətləndirmələrində də Vaşinqton razılaşmalarından sonra yaranmış mühitin son onilliklərin ən sabit dövrü olduğu vurğulanıb. Qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi üçün konkret addımlar, o cümlədən Ermənistan istiqamətində tranzit məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması, Azərbaycandan Ermənistana neft məhsullarının satışı və Ermənistanın üçüncü ölkələrə Azərbaycan üzərindən məhsul ixracına imkan yaradılması kimi tədbirlər qeyd olunub. Bu faktlar göstərir ki, sülh artıq yalnız siyasi bəyanatların mövzusu deyil. O, tədricən gündəlik həyatın, iqtisadi münasibətlərin və regional əlaqələrin predmetinə çevrilir. Vaşinqtonda qəbul edilən Birgə Bəyannamənin ən mühüm istiqamətlərindən biri də nəqliyyat və kommunikasiyaların açılması ilə bağlı müddəalardır. Sənəddə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında Ermənistan ərazisindən keçməklə maneəsiz bağlantının təmin edilməsi nəzərdə tutulur. Burada xüsusilə diqqətçəkən məqam qarşılıqlı fayda prinsipinin təsbit edilməsidir. Yəni söhbət yalnız Azərbaycanın nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsindən deyil, Ermənistanın da regional bağlantılardan iqtisadi fayda əldə etməsindən gedir. Bu baxımdan TRIPP — “Trump Route for International Peace and Prosperity” təşəbbüsü — sadəcə nəqliyyat layihəsi kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu, sülhün iqtisadi dayaqlarını yaratmağa hesablanmış regional layihədir. 2026-cı ilin yanvarında TRIPP üzrə İcra Çərçivəsi sənədinin ictimaiyyətə təqdim olunması isə Vaşinqtonda əldə edilmiş razılaşmaların artıq praktiki mərhələyə keçirilməsi baxımından mühüm addım oldu. Azərbaycan tərəfi bunu regionda bağlantıların genişləndirilməsi və üzərinə götürülmüş öhdəliklərin icrası istiqamətində əhəmiyyətli mərhələ kimi qiymətləndirib. Deməli, bir il sonra Vaşinqtonun siyasi gündəliyi artıq yalnız diplomatik masada qalmır. O gündəlik yol, dəmir yolu, logistika, enerji, ticarət və investisiya layihələrinin predmetinə çevrilir. Azərbaycanın yanaşmasının əsas fərqi də məhz bundadır: Bakı sülhü yalnız iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşması kimi deyil, Cənubi Qafqazın yeni inkişaf modelinin əsası kimi təqdim edir. Bu modeldə Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan arasında nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi, Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyaya və oradan Avropaya uzanan Orta Dəhlizin imkanlarının artırılması, enerji və logistika layihələrinin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi nəhəng infrastruktur layihələri bu yeni mərhələ üçün artıq hazır baza formalaşdırıb. Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması isə həmin imkanları daha geniş regional sistemə bağlaya bilər. Beləliklə, dünən müharibənin yaratdığı coğrafi məhdudiyyətlər bu gün əməkdaşlığın yaratdığı iqtisadi imkanlarla əvəz olunur. 8 avqust hadisələrinin mühüm nəticələrindən biri də Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində yeni mərhələnin başlanmasıdır. Həmin gün Azərbaycan və ABŞ arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması məqsədilə Strateji İşçi Qrupunun yaradılmasına dair Memorandum imzalandı. Sənəd enerji, ticarət, investisiya, regional bağlantı, rəqəmsal infrastruktur, süni intellekt, müdafiə və təhlükəsizlik kimi sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsini nəzərdə tuturdu. Bu proses də bir il ərzində konkret siyasi nəticə ilə müşayiət olundu. Azərbaycan və ABŞ arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası artıq hazırlanaraq ikitərəfli münasibətlərin yeni çərçivəsini müəyyənləşdirən sənədə çevrilib. Sənəddə ticarət və investisiya, iqtisadi əməkdaşlıq, rəqəmsal infrastruktur, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik kimi istiqamətlər xüsusi yer tutur. Beləliklə, Vaşinqton görüşü Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində sülh gündəliyinin mühüm mərhələsi olmaqla yanaşı, Azərbaycan–ABŞ əlaqələrinin də strateji məzmununun dərinləşməsinə təkan verdi.
Paraflanmış sənəd hələ yekun sülh müqaviləsinin imzalanması və ratifikasiyası demək deyil. Vaşinqton Birgə Bəyannaməsinin özündə də bu məqsədə çatmaq üçün əlavə addımların atılmasının zəruriliyi təsbit olunub. Azərbaycanın mövqeyinə görə, sülh sazişinin imzalanması üçün Ermənistan Konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının aradan qaldırılması və digər öhdəliklərin yerinə yetirilməsi mühüm şərtlərdən biridir. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi 2026-cı ildə də bu mövqeyi ardıcıl şəkildə ifadə edib. Deməli, Vaşinqtondan sonrakı bir il bizə bir mühüm həqiqəti də göstərdi: sülhün elan edilməsi ilə sülhün hüquqi və siyasi baxımdan dönməzləşdirilməsi eyni şey deyil. Birinci mərhələ siyasi iradə tələb edirdi. İkinci mərhələ isə həmin siyasi iradənin hüquqi öhdəliklərə, real layihələrə və qarşılıqlı etimad mexanizmlərinə çevrilməsini tələb edir.
Bu gün — 8 avqust 2026-cı ildə — Vaşinqtonda paraflanmış sənədin üzərindən düz bir il keçir. Bir il əvvəl həmin sənəd böyük ümidlərin başlanğıcı idi. Bu gün isə onun ətrafında formalaşan siyasi reallıq artıq daha geniş məzmun daşıyır: keçmiş münaqişə mexanizmləri bağlanıb, regional kommunikasiyaların açılması istiqamətində yeni mexanizmlər meydana çıxıb, Azərbaycan və Ermənistan arasında qarşılıqlı etimad tədbirləri genişlənib, Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində strateji tərəfdaşlıq istiqaməti güclənib. Ən əsası isə Cənubi Qafqazın gələcəyi haqqında təsəvvür dəyişib. Artıq regionun taleyini yalnız müharibə, sərhəd və qarşıdurma anlayışları ilə izah etmək mümkün deyil. Qarşıda nəqliyyat yolları, enerji xətləri, ticarət marşrutları, investisiya layihələri və xalqlar arasında yeni münasibətlər sistemi dayanır. Azərbaycanın əsas siyasi missiyası da məhz bundan ibarətdir: əldə edilmiş hərbi-siyasi üstünlüyü davamlı sülhə, sülhü isə davamlı inkişafa çevirmək.
Vaşinqtonda paraflanan sənəd bu yolun başlanğıc nöqtələrindən biri idi. Onun üzərindən keçən bir il isə göstərdi ki, sülh yalnız bir sənəd deyil. Sülh siyasi iradə, hüquqi təminat, qarşılıqlı etimad və iqtisadi maraqlar üzərində qurulan böyük bir gələcək layihəsidir. Bu gələcəyin ən böyük təminatı isə Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı yeni regional reallıqdır. Vaşinqtondan başlayan yeni mərhələnin əsas mənası da məhz budur: Cənubi Qafqaz artıq keçmişin münaqişələri ilə deyil, gələcəyin əməkdaşlıq imkanları ilə tanınan bir coğrafiyaya çevrilmək ərəfəsindədir-deyə E. Süleymanov fikirlərini yekunlaşdırıb.
Geri dön