Tehranın zaman strategiyası: Gecikən razılaşma kimə sərf edir?
Bu gün, 20:46. Yazar: vasif
Yaxın Şərqdə yaranan son gərginlik artıq yalnız ABŞ ilə İran arasında siyasi qarşıdurma çərçivəsində qiymətləndirilmir. Proses tədricən Hörmüz boğazına nəzarət, enerji marşrutlarının təhlükəsizliyi, regional güc balansı və qlobal iqtisadi maraqların toqquşduğu daha geniş geosiyasi mübarizəyə çevrilib. Bu səbəbdən danışıqların taleyi təkcə Vaşinqton və Tehran üçün deyil, dünya enerji bazarları üçün də ciddi əhəmiyyət daşıyır.
Hazırkı mərhələdə İranın əsas taktikasının vaxt qazanmaq olduğu görünür. Tehran hesab edir ki, danışıqlar uzandıqca qarşı tərəfin siyasi təzyiq imkanları zəifləyə, beynəlxalq gündəm dəyişə və yeni diplomatik imkanlar yarana bilər. Məhz buna görə zaman İran üçün sadəcə təqvim deyil, strateji üstünlük əldə etmək vasitəsinə çevrilib.
İran rəhbərliyinin müxtəlif qanadlarının eyni mövqedən çıxış etməsi də diqqət çəkir. Hakimiyyət daxilində formalaşan konsensus göstərir ki, nüvə proqramı və Hörmüz boğazı məsələsində güzəşt yalnız Tehranın maraqları nəzərə alınacağı halda mümkün hesab edilir. Bu isə danışıqlar prosesini daha mürəkkəb və uzunmüddətli edir.
Hörmüz boğazı İranın əlindəki ən mühüm geosiyasi rıçaqlardan biri olaraq qalır. Dünya üzrə neft daşımalarının böyük hissəsinin bu marşrutdan keçməsi Tehrana iqtisadi və siyasi təzyiq aləti verir. Boğaz ətrafında yaranan hər bir gərginlik enerji bazarlarında qiymət dəyişikliklərinə, beynəlxalq ticarətdə risklərin artmasına və region ölkələrinin təhlükəsizlik narahatlıqlarının yüksəlməsinə səbəb olur.
Eyni zamanda, regionun müxtəlif nöqtələrində silahlı qrupların fəallaşması da diqqətdən yayınmır. Bu proseslər Vaşinqtona və onun regional müttəfiqlərinə qarşı dolayı təzyiq mexanizmi kimi qiymətləndirilir. Belə yanaşma İranın birbaşa genişmiqyaslı müharibədən daha çox, uzunmüddətli siyasi və hərbi təzyiq strategiyasına üstünlük verdiyini göstərir.
Bununla yanaşı, Tehran əvvəlki illərlə müqayisədə daha mürəkkəb beynəlxalq mühitdə fəaliyyət göstərir. Region dövlətlərinin əksəriyyəti enerji marşrutlarının təhlükəsizliyində maraqlıdır və genişmiqyaslı hərbi qarşıdurmanın dərinləşməsini istəmir. Bu isə İranın manevr imkanlarını müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırır və diplomatik təcrid riskini artırır.
ABŞ isə əsasən dörd istiqamətdə nəticə əldə etməyə çalışır: Hörmüz boğazında gəmiçiliyin fasiləsiz bərpası, İranın nüvə proqramının məhdudlaşdırılması, Tehranın regional təsir imkanlarının zəiflədilməsi və enerji bazarında sabitliyin qorunması. Vaşinqton üçün əsas prioritet boğazın beynəlxalq ticarət üçün təhlükəsiz və açıq qalmasıdır.
Müzakirə olunan kompromis modellərindən biri də Oman vasitəçiliyi ilə formalaşdırılan keçid mexanizmidir. Bu model müəyyən müddət ərzində təhlükəsiz gəmiçiliyin təmin olunmasını və gərginliyin müvəqqəti azaldılmasını hədəfləyir. Lakin sanksiyalar, nüvə proqramı və regional təhlükəsizlik məsələləri üzrə prinsipial fikir ayrılıqları qalmaqda davam edir.
Danışıqların uzanması İran üçün müəyyən üstünlüklər yarada bilər. Tehran əlavə diplomatik vaxt qazana, bəzi iqtisadi güzəştlərə nail olmağa çalışa və daxili auditoriyaya müqavimət nümayiş etdirdiyini göstərə bilər. Eyni zamanda, nüvə proqramı ilə bağlı mövqeyini qorumaq üçün də əlavə imkan əldə etmiş olar.
Lakin bu strategiyanın ciddi riskləri də mövcuddur. Sanksiyaların davam etməsi iqtisadi problemləri dərinləşdirə, sosial narazılığı artıra və beynəlxalq təzyiqləri daha da gücləndirə bilər. Bundan başqa, region ölkələrinin təhlükəsizlik sahəsində daha sıx əməkdaşlığa başlaması İranın strateji mövqeyinə əlavə çətinliklər yarada bilər.
Mövcud mənzərə göstərir ki, qarşıdakı dövr Yaxın Şərqdə geosiyasi proseslərin istiqamətini müəyyənləşdirəcək. Razılaşmanın əldə olunması gərginliyi azaltmaq üçün imkan yaratsa da, fikir ayrılıqlarının qalması yeni eskalasiya riskini də gündəmdə saxlayır. Bir məsələ isə artıq aydındır: Hörmüz boğazı XXI əsrdə qlobal enerji təhlükəsizliyi və beynəlxalq siyasətin ən vacib strateji nöqtələrindən biri olaraq qalmağa davam edir.
Geri dön