Tarixə yazılan imzalar:
Bu gün, 14:32. Yazar: Semsi
Elə insanlar var ki, onlar ömrünün mənalı illərini tarixin qaranlıqlarına gömülmüş həqiqətlərin bərpasına həsr edirlər. Belə fədakar tədqiqatçılardan biri də filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Cəlal Allahverdiyevdir. O, illərlə arxivlərin tozlu rəflərini, kitabxanaların unudulmuş guşələrini və dövri mətbuatın saralmış səhifələrini təkrar-təkrar dolaşaraq, xalqımızın milli yaddaşında silinməz izlər qoymuş irəvanlı qələm sahiblərinin irsini demək olar ki, sıfırdan diriltmişdir. Sovet dövrünün ideoloji sədlərinə, sərt qadağalarına və zamanın yaratdığı laqeydlik divarlarına baxmayaraq, Cəlal müəllim yorulmaq bilməyən əzmkarlıqla Qərbi Azərbaycanın ədəbi-mədəni xəzinəsini yenidən elmi dövriyyəyə qatmış, bununla da təkcə bir bölgənin deyil, bütövlükdə milli-mənəvi sərvətimizin keşiyində duran əsl ziyalılıq missiyasını şərəflə yerinə yetirmişdir.
Cəlal Allahverdiyevin illərlə arxivlərin, kitabxanaların tozlu rəflərini dolaşaraq, klassik mətbuatın saralmış səhifələrindən bu unudulmuş qiymətli xəzinəni böyük bir səbr, fədakarlıq və elmi dəqiqliklə üzə çıxarması, həmçinin Qərbi Azərbaycanın zəngin ədəbi irsini gələcək nəsillərə ötürmək üçün yorulmadan çalışması əsl təqdirəlayiq ziyalılıq nümunəsidir. Bu yorulmaz tədqiqatçının addım-addım qət etdiyi hər bir yol, təqib etdiyi hər bir arxiv sənədi tarixin qaranlıq küçələrində itib-batmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalan milli yaddaşımızın yenidən dirçəlməsinə və işıq üzü görməsinə xidmət etmişdir. Sovet dövrünün sərt qadağalarına, ideoloji maneələrinə və ən başlıcası, zamanın ayaq açmadığı unudulmuşqanlığa baxmayaraq, o, böyük bir məsuliyyət hissi ilə əcdadlarımızın qoyub getdiyi mənəvi zənginliyi bərpa etməyə nail olmuşdur. İrəvan ədəbi mühitinin yetirdiyi qələm sahiblərinin əsərlərini toplayarkən hər bir səhifəyə öz qəlbinin hərarətini, nəvəlik borcunun müqəddəs məsuliyyətini və Vətən sevgisini qatan Cəlal müəllim əslində sadəcə elmi iş deyil, həm də mənəvi bir abidə ucaltmışdır. Onun bu fədakar fəaliyyəti sübut edir ki, həqiqi ziyalı yalnız yazan deyil, həm də xalqın yaddaşını qoruyan, tarixi ədaləti bərpa edən və milli köklərə bağlayan mənəviyyat keşikçisidir.
Filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Cəlal Allahverdiyevin mərhum professorlar Qara Namazov və Buludxan Xəlilovun elmi redaktorluğu ilə 2010- cu ildə nəşr olunmuş "İrəvan ədəbi mühiti" kitabı da məhz belə unudulmaz zəhmətin və dərin tədqiqatların bəhrəsidir. Filologiya elmləri doktoru, professor Buludxan Xəlilov bu dəyərli kitaba yazdığı ön sözdə həmin mühitin əhəmiyyətini yüksək qiymətləndirərək qeyd edir ki, İrəvan ədəbi mühiti Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyəti tarixində özünəməxsus yer tutur, təkcə İrəvan şəhəri ilə məhdudlaşmır və bütövlükdə Qərbi Azərbaycanın qədim və zəngin mədəni irsini özündə əks etdirir. Burada yetişən ədib və şairlər, maarifpərvər ziyalılar xalqımızın milli şüurunun formalaşmasında, ana dilində təhsilin və mətbuatın inkişafında müstəsna xidmətlər göstərmişlər, buna görə də İrəvan ədəbi mühitinin öyrənilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması milli yaddaşımızın bərpası baxımından müstəsna əhəmiyyət daşıyır.
İrəvan ədəbi mühitinin zəngin və keşməkeşli mənzərəsini, o dövrün qələm sahiblərinin ideya-estetik axtarışlarını dərindən əks etdirən bu dəyərli tədqiqat əsəri bir sıra mühüm məziyyətləri ilə seçilir. Əvvəla, əsər uzun illər arxivlərin tozlu rəflərində qalmış, unudulmağa məhkum edilmiş tarixi sənədlərin, dövri mətbuat səhifələrindən toplanmış nadir publisistik nümunələrin və ədəbi materialların elmi dövriyyəyə gətirilməsi baxımından müstəsna əhəmiyyət daşıyır və tədqiqatçı irəvanlı qələm sahiblərinin irsini bərpa etməklə təkcə bir bölgənin deyil, bütövlükdə Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının ağrılı və naməlum səhifələrini işıqlandırmışdır. İkincisi, kitabda İrəvan quberniyasının mürəkkəb ictimai-siyasi ab-havası, milli ziddiyyətlər və erməni daşnaklarının törөtdikləri faciələr fonunda yerli ziyalıların göstərdiyi fədakarlıqlar reallıq prinsipi ilə açıqlanır, Mustafa Hüseynov, Yusif Heydərzadə, Əli Məhzun və digər maarifpərvər simaların həyat mübarizəsi oxucuya yalnız tarixi fakt kimi deyil, canlı bədii-publisistik təfəkkürlə çatdırılır. Üçüncüsü, əsərdə "Molla Nəsrəddin" ədəbi məktəbinin təsiri, həmin dövrdə işıq üzü görən "Cavanlar Şurası", "Açıq söz" və digər mətbuat orqanlarının rolu dərindən təhlil olunur, gizli imzalarla yazılmış felyetonların və tənqidi məqalələrin üzə çıxarılması kitabın elmi dəyərini daha da artırır. Nəhayət, bu tədqiqat əsəri milli yaddaşın qorunması, Qərbi Azərbaycanın qədim mədəni köklərinin gələcək nəsillərə ötürülməsi və tarixi ədalətin bərpası istiqamətində yazılmış mənəvi abidədir və o, oxucuya keçmişin acı dərslərini anlamaqla bərabər, milli köklərə bağlılığın vacibliyini aşılayır.
"İrəvan ədəbi mühiti" kitabının hər bir bölməsi Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan İrəvanın ədəbi-ictimai mənzərəsini müxtəlif aspektlərdən işıqlandırır. Kitabda bölgənin qədim dövrlərdən gələn mədəni inkişaf xətti, maarifçilik hərəkatının başlanğıc mərhələləri və yerli ziyalıların xalqın maarflənməsi uğrunda göstərdikləri fədakar səylər geniş təhlil olunur ki, bu da İrəvanın sadəcə coğrafi məkan deyil, həm də güclü intellektual mərkəz olduğunu elmi dəlillərlə ortaya qoyur. Eyni zamanda, İrəvanda nəşr olunan qəzet və jurnalların, o cümlədən "Cavanlar Şurası" kimi mətbuat orqanlarının fəaliyyəti, "Molla Nəsrəddin" ədəbi məktəbinin bölgədəki təsiri, satirik-tənqidi əsərlər və gizli imzalarla çıxış edən qələm sahiblərinin rolu dolğun şəkildə açılır. Kitabın ən mühüm hissələrindən biri kimi, Mustafa Hüseynovun həyat yolu, repressiya illərinin acıları, Sibir sürgünü və onun mətbuatdakı zəngin fəaliyyəti sistemli şəkildə araşdırılır, onun "Molla Nəsrəddin"dəki felyetonları və xalqın taleyi ilə bağlı yazdığı əsərlər dövrün ictimai mənzərəsini əyani şəkildə əks etdirir. Bununla yanaşı, Yusif Heydərzadə, Əli Məhzun, Cabbar Məmmədzadə, Mirməhəmməd Mirfətullayev və digər unudulmuş maarifpərvərlərin yaradıcılığı diqqət mərkəzində saxlanılır, onların teatr, dramaturgiya və maarif sahəsindəki xidmətləri ədəbi tariximizin naməlum səhifələrini üzə çıxarır. XX əsrin əvvəllərində və sonrakı dövrlərdə İrəvan və ətraf bölgələrdən azərbaycanlıların kütləvi surətdə qovulması, milli ziddiyyətlər və qaçqınlıq həyatı bədii-publisistik müstəvidə təhlil olunur ki, bu bölmə də milli yaddaşın qorunması və tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Müəllif 1920-ci illərdən 1950-ci illərə qədər Ermənistanda erməni və Azərbaycan dillərində çap olunmuş bədii əsərlərin sayını müqayisəyə cəlb etməklə azərbaycanlılara qarşı olan qərəzli, şovinist münasibətin dəqiq mənzərəsini yarada bilmişdir. Müəllif qeyd edir ki, erməni ədəbiyyatına aid 1921-ci ildə 6, 1929-cu ildə 51, 1931-ci ildə 106, 1934-cü ildə 220, 1939-cu ildə 387 adda bədii kitab nəşr edildiyi halda, 1920-ci ildən 1950-ci ilə qədər Azərbaycan dilində cəmi 13 adda bədii kitab nəşr olunmuşdur. Göründüyü kimi, Ermənistanın hakim dairələri Azərbaycan dilində kitabların çap olunmasına ciddi şəkildə maneçilik göstərmiş, hətta nəşrə hazırlanmış bir sıra kitabların nəşri dayandırılmış və onların sonrakı taleyi gizli qalmışdır. Məsələn, İrəvanda türk bölməsi tərəfindən hazırlanmış “Göyçə aşıqları”, Nəsib Əfəndiyevin “Üçlər” romanı, Abbas Tahirin “Sona”, Əbülfət İbrahimin “Bədii ədəbiyyat uğurunda”, Abbas Azərinin “Gülümsəyən şəfəqlər” kitabları məhz bu qəbildən olan və təqibə məruz qalan bədii ədəbiyyat nümunələridir.
Kitabda əsərləri və yaradıcılığı toplanıb tədqiq olunan müəlliflərə gəldikdə, əsərin mərkəzində dayanan görkəmli yazıçı-publisist, "Molla Nəsrəddin" jurnalının fəal yazarlarından və İrəvan ədəbi mühitinin əsas simalarından biri olan Məmmədəli Nasir milli azadlıq, maarifçilik və xalqın haqq səsinin ucaldılması uğrunda mübarizə aparmış, dövrünün acı reallıqlarını və xalqın başına gələn faciələri qələmə almışdır. Eyni zamanda, kitabda İrəvan bölgəsinin maarifpərvər ziyalılarından olan, gənclərin təlim-tərbiyəsi və elmin inkişafı yolunda fədakarlıq göstərmiş Yusif Heydərzadənin də ədəbi-ictimai fəaliyyəti işıqlandırılmışdır. Bununla yanaşı, tədqiqat əsərində İrəvan mühitinin digər tanınmış qələm sahibləri –
Cahangir Ələkbərbəyov, Mirzə Cabbar Əsgərzadə, Bala Əfəndiyev, Mustafa Hüseynov, Rza Vəlibəyov, Mehdi Kazımov, Əhməd Əhmədov, Əkbər Rzayev, Bülbül Kazımova, Fatma Əfəndiyeva, Bəyim Mir Kazımova, Rza Şeyxzadə, Abbas Fərəcov, Mir Yusif Mir Babayev, Mir Yəhya Ələkbərov, Salman Rəhimov, Umud Süleymanov, Yusif Ziya, Məşəmməd Yusifzadə, Məşədi Teymur Giillücinski, Yusif Fikrət, Rza Axundov, Ələmdar Haşımov, Yunis Nuri, Məşədi Məhəmməd Börgcü, Əli Tağızadə, Bəhlul Yusifov, Həbib Məhəmmədzadə, Cəfər Vəlibəyov, Rəhim Allahverdiyev, eləcə də Zəngəzur bölgəsinin tarixi faciələrini və bədii həqiqətlərini qələmə alan yazıçı Əyyub Abbasov kimi bir çox dəyərli sənətkarların həyat yolu və irsi geniş şəkildə təqdim olunur.
Müəllif haqlı olaraq qeyd edir ki, İrəvan ədəbi mühiti həm tarixi kökləri, həm də zəngin ictimai-mədəni mühiti ilə Azərbaycan xalqının intellektual tarixində silinməz izlər qoymuşdur. Qərbi Azərbaycan torpaqlarında, xüsusilə İrəvan şəhərində formalaşan bu ədəbi mühit XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində milli şüurun oyanmasında, maarifçilik ideyalarının yayılmasında və mətbuatın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Mirzə Cabbar Əsgərzadə, Əli Məhzun, Cabbar Məmmədzadə, Mirməhəmməd Mirfətullayev və digər qələm sahibləri bu mühitin formalaşmasında mühüm xidmətlər göstərmiş, xalqın maarflənməsi və ana dilində təhsil alması uğrunda fədakar mübarizə aparmışlar. Kitabın məzmunu və əhatə etdiyi dövr əsasən XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq İrəvan quberniyasında baş verən mürəkkəb ictimai-siyasi prosesləri, milli ziddiyyətləri, o dövrün ziyalılarının çətin həyat mübarizəsini və ədəbi-publisistik fəaliyyətini əhatə edir. Əsərdə həmin dövrün mətbuat səhifələrindən, xüsusilə "Molla Nəsrəddin" jurnalından, "Cavanlar Şurası" və "Açıq söz" kimi mətbuat orqanlarından bəhs olunur, erməni daşnaklarının törətdikləri faciələr, soydaşlarımızın öz doğma yurdlarından didərgin düşməsi reallıqları bədii-publisistik dillə oxucuya çatdırılır. Eyni zamanda, İrəvan ziyalılarının maarifpərvər ideyaları, onların elmin, mədəniyyətin inkişafı yolunda çəkdikləri məşəqqətlər və ədəbi irsin gələcək nəsillərə ötürülməsinin vacibliyi kitabın əsas leytmotivini təşkil edir.
Beləliklə, Cəlal Allahverdiyevin gərgin elmi axtarışları vətən sevgisi ilə yoğrularaq ortaya qoyduğu bu fundamental əsər sadəcə bir tədqiqat deyil, unudulmağa məhkum edilmiş milli irsimizə qayıdışın, tarixi ədalətin və mənəvi bütövlüyümüzün təntənəsidir. Qərbi Azərbaycanın qədim mədəniyyət ocağı olan İrəvan ədəbi mühitinin işıqlı simalarını, onların çətin mücadiləsini və zəngin irsini gələcək nəsillərə ərməğan edən bu dəyərli kitab xalqımızın yaddaşında əbədi yaşayacaq və milli köklərimizə bağlılığımızın sarsılmaz sütununa çevriləcəkdir.
Şəmsi Qoca
Geri dön