Yaxın Şərqdə bitməyən qarşıdurma:
Bu gün, 15:23. Yazar: Semsi
Yaxın Şərq onilliklərdir ki, qlobal siyasətin ən gərgin və qaynar nöqtəsi olaraq qalmaqdadır. ABŞ və İran arasındakı müharibə və qarşıdurma mühitinin tamamilə bitib-bitməyəcəyini dəqiq söyləmək olduqca çətindir. Çünki bu regionda geosiyasi vəziyyət çox sürətlə dəyişir, qısamüddətli diplomatik addımlarla irimiqyaslı hərbi toqquşmalar daim bir-birini əvəz edir. Hazırkı mənzərə, tərəflərin qarşılıqlı tələbləri və regiondakı ideoloji iddialar bu münaqişəni tam bir dalana dirəmişdir.
Kövrək diplomatiya və atəşkəsin çökməsi
Münaqişəni dayandırmaq və gərginliyi azaltmaq üçün zaman-zaman ciddi beynəlxalq və regional siyasi addımlar atılmışdır. Bu addımların ən son və mühüm nümunələrindən biri 17 iyun 2026-cı ildə qeydə alındı. Həmin tarixdə ABŞ Prezidenti Donald Tramp və İran Prezidenti Məsud Pezeşkian hərbi əməliyyatların tamamilə dayandırılmasını nəzərdə tutan "İslamabad Memorandumu"nu məsafədən imzaladılar. Bu sənəd regional sabitlik üçün böyük bir ümid formatı kimi təqdim olunurdu və özündə aşağıdakı fundamental bəndləri ehtiva edirdi:
• Regionda hərbi əməliyyatların tamamilə sonlandırılması;
• Dünya ticarəti və enerji daşımaları üçün kritik əhəmiyyətə malik olan Hörmüz boğazının gəmiçilik üçün yenidən açılması;
• İranın nüvə proqramı ilə bağlı regional və qlobal gərginliyi azaltmaq məqsədilə 60 günlük yeni danışıqlar mərhələsinə başlanılması.
Buna baxmayaraq, əldə olunmuş bu kövrək sülhün ömrü çox qısa oldu. 2026-cı ilin iyul ayının əvvəllərində Hörmüz boğazında ticarət gəmilərinə edilən növbəti hücumlar atəşkəs razılaşmasını ciddi zərbə altında qoydu. Diplomatik kanalların gücsüz qaldığı şəraitdə hərbi ritorika yenidən ön plana keçdi. Cavab olaraq, 8 iyul 2026-cı ildə ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) İrana məxsus hava hücumundan müdafiə sistemləri, raket və dron anbarları da daxil olmaqla, təxminən 90 hərbi hədəfə kütləvi hava zərbələri endirdi. Bu hadisə rəsmi elan olunmuş interim (müvəqqəti) atəşkəsin faktiki olaraq tamamilə çökməsi və müharibə alovunun yenidən alovlanması demək idi.
Müharibənin bitməsinə mane olan köklü strateji amillər
ABŞ-İran xəttində münaqişənin tam və daimi həllini çətinləşdirən, prosesi dalana dirəyən bir neçə köklü səbəb mövcuddur:
1. Hörmüz boğazı üzərində nəzarət uğrunda mübarizə: Qlobal neft daşınmasının təxminən beşdə birinin keçdiyi bu strateji su yolu üzərindəki hərbi qarşıdurma sadəcə regional deyil, qlobal iqtisadiyyata və enerji bazarlarına birbaşa, sarsıdıcı təsir göstərir. Bu boğaza nəzarət rəqiblər üzərində böyük bir təzyiq rıçaqıdır.
2. Nüvə doktrinası və təhlükəsizlik paradoksu: Son hərbi gərginliklərdən və ABŞ-ın birbaşa zərbələrindən sonra bəzi İran rəsmiləri ölkənin hərbi doktrinasını dəyişə biləcəyinə dair açıq siqnallar verirlər. Tehran Vaşinqtonun və İsrailin zərbələrini çəkindirmək məqsədilə nüvə silahı əldə etmək istiqamətinə yönələ biləcəyini nümayiş etdirir ki, bu da Qərb bloku üçün ən böyük "qırmızı xətt"dir.
3. Qarşılıqlı etimadsızlıq və vasitəçilik: Hər iki tərəf böyük hərbi itkilərdən və ağır iqtisadi ziyandan yayınmaq üçün zaman-zaman Pakistan kimi regional vasitəçilərin köməyi ilə masa arxasına otursa da, tərəflər arasında onilliklər ərzində formalaşmış qarşılıqlı etimadsızlıq çox dərindir.
Çıxılmaz düyün: İranın Proksi şəbəkəsi və "müqavimət oxu"
Münaqişənin ən çıxılmaz və kompromissiz nöqtəsi tərəflərin tələblərinin bir-birini tamamilə rədd edəcək müstəvidə olmasıdır. ABŞ və müttəfiqləri sülh üçün İranın regiondakı hərbi təsirini sıfırlamasını və proksi qüvvələrdən əl çəkməsini tələb edir. Lakin İran üçün Hizbullah, Yəmən husiləri, Həmas kimi hərbi birləşmələr, eləcə də İraqdakı radikal şiə qruplaşmaları sadəcə xarici siyasət aləti deyil, ölkənin milli təhlükəsizlik doktrinasının əsas sütunudur. İranın bu şəbəkədən imtina edə bilməməsinin arxasında fundamental reallıqlar dayanır:
• "İrəli Müdafiə" (Asimmetrik Müharibə) doktrinası: İran hərbi-texnoloji və konvensional (ənənəvi) cəhətdən ABŞ və ya İsraillə birbaşa müharibə apara biləcək gücdə olmadığını yaxşı bilir. Bu səbəbdən Tehran "Müqavimət Oxu" şəbəkəsini öz sərhədlərindən uzaqda bir qalxan, bufer zona kimi istifadə edir. Müharibə İran torpaqlarında deyil, Aralıq dənizi sahillərində, Livan cəbhəsində, Qırmızı dənizdə və Körfəzdə aparılır. Bu qüvvələrdən imtina etmək Tehran üçün hərbi cəhətdən tamamilə müdafiəsiz qalmaq və rəqiblərini birbaşa öz daxili sərhədlərinə dəvət etmək deməkdir.
• İdeoloji və siyasi bağların dərinliyi: Bu qruplaşmalar sadəcə maliyyə müqabilində döyüşən muzdlu dəstələr deyil. Xüsusilə Livan Hizbullahı və İraqdakı aparıcı şiə qrupları (məsələn, Kətaib Hizbullah) İrandakı "Vilayəti-fəqih" (dini rəhbərlik) institutuna ideoloji və teoloji olaraq göbək bağı ilə bağlıdırlar. Bu dərəcədə köklü bir şəbəkəni diplomatik bir memorandumla ləğv etmək qeyri-mümkündür.
• Qrupların müstəqil aktyorlara çevrilməsi: Bu gün Yəməndəki husilər və ya Livandakı Hizbullah artıq sadəcə İranın əmrlərini icra edən "kiçik qruplar" statusundan çıxıblar. Onular öz bölgələrində nəhəng siyasi, iqtisadi və hərbi gücə malik, dövlət daxilində dövlət olan strukturlardır. Hətta İran strateji maraqları naminə onlara fəaliyyətlərini dayandırmağı əmr etsə belə, bu qrupların hər birinin öz yerli gündəmi, daxili siyasi maraqları və regional düşmənçilikləri var; onlar silahı tamamilə yerə qoymağa razı olmazlar.
• Qərb və İsrailin təhlükəsizlik maraqları: Digər tərəfdən, bu qüvvələrin fəaliyyəti ABŞ və İsrail üçün birbaşa ekzistensial təhlükədir. Husilər Qırmızı dənizdə qlobal dəniz ticarətini iflic edir, Hizbullah İsrailin şimal sərhədlərini daimi təhdid altında saxlayır, İraq qruplaşmaları ise ABŞ-ın regiondakı hərbi varlığını hədəf alır. Vaşinqton üçün bu qrupların mövcudluğu fonunda hər hansi uzunmüddətli razılaşma strateji məğlubiyyət deməkdir.
Qarşı tərəf: "Böyük İsrail" iddiası və regional genişlənmə
Münaqişəyə birtərəfli yanaşmaq mənzərəni yarımçıq qoyardı. İranın regional genişlənmə siyasətinin qarşısında, İsrailin də onilliklərdir Yaxın Şərq coğrafiyasını və geosiyasi xəritəsini dəyişməyə yönəlmiş ideoloji və hərbi ambisiyaları — xalq arasında və siyasi ədəbiyyatda "Böyük İsrail" (Eretz Yisrael HaShlema) kimi tanınan konsepsiya — alova yanacaq tökən ən böyük amillərdən biridir.
• İdeoloji köklər və siyasi səhnə: "Böyük İsrail" ideyası teoloji olaraq Nil çayından Fərat çayına qədər olan əraziləri əhatə edən tarixi-dini vədlərə əsaslansa da, müasir dövrdə bu, sadəcə qədim mətnlərdə qalan bir mif deyil. İsrailin sağ cinah siyasətçiləri, xüsusilə ultraradikal və dini-siyonist qruplar bu ideyanı cari dövlət siyasətinin vizyonuna və proqramına çeviriblər. İordan çayının qərb sahili (Yəhudiya və Samariya) və Qəzza zolağının tamamilə ilhaq edilməsi mütəmadi olqaraq gündəmdədir.
• Sərhədlərin genişləndirilməsi və ilhaq siyasəti: İsrail yarandığı gündən bəri rəsmi olaraq özünün yekun dövlət sərhədlərini bəyan etməyib. Bu, strateji olaraq hərbi nailiyyətlərə və şəraitə uyğun olaraq sərhədləri genişləndirmək imkanı tanıyır. İordan çayının qərb sahilində qanunsuz məskunlaşma yerlərinin sürətlə artması müstəqil Fələstin dövlətinin qurulması ehtimalını tamamilə heçə endirir. Suriyaya məxsus strateji Qolan təpələri artıq birtərəfli qaydada ilhaq edilib. Cari 2026-cı il müharibələrində isə Livanın cənubunda bufer zonaların yaradılması cəhdləri və Qəzzanın daxili strukturunun tamamilə dəyişdirilməsi regional xəritənin yenidən cızılması istiqamətində atılan praktiki addımlardır.
Ərəb dünyasının mövqeyi və "İbrahim razılaşmaları" faktoru
Yaxın Şərq münaqişəsini təhlil edərkən regionun digər böyük güclərinin, xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) kimi Körfəz ölkələrinin tutduğu mövqe xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Körfəz dünyası bu mürəkkəb geosiyasi şəraitdə ikitərəfli bir təzyiq altındadır:
• Bir tərəfdən, ərəb dövlətləri İranın regional hegemonluq iddialarından, şiə ideologiyasının yayılmasından və öz daxili sabitliklərinə təhdid yarada biləcək proksi şəbəkəsindən ciddi şəkildə narahatdırlar.
• Digər tərəfdən isə, öz xalqlarının ictimai rəyini və tarixi məsuliyyəti nəzərə alaraq, İsrailin genişlənmə siyasətinə, fələstinlilərin sıxışdırılmasına və Fələstin məsələsinin regional gündəmdən tamamilə silinməsi cəhdlərinə açıq şəkildə qarşı çıxırlar.
Lakin ABŞ-ın güclü diplomatik və iqtisadi təzyiqi, eləcə də vasitəçiliyi ilə formalaşan "İbrahim Razılaşmaları" (İsrail ilə bəzi ərəb dövlətləri arasında münasibətlərin normallaşdırılması prosesi) regionda İran əleyhinə gizli və strateji bir ittifaqın təməlini qoyub. Bu yaxınlaşma dalğası Tehran tərəfindən birbaşa "mühasirəyə alınma" və milli təhlükəsizlik təhdidi kimi qəbul edilir. Nəticədə, İran bu regional təzyiqə cavab olaraq öz proksi qüvvələrinə daha çox hərbi və maliyyə dəstəyi verir, regiondakı hərbi varlığını daha aqressiv şəkildə qorumağa çalışır. Bu isə sülh ehtimallarını daha da uzaqlaşdırır.
Qlobal güclərin pərdəarxası rolu: Rusiya və Çin faktoru
Yaxın Şərqdəki qarşıdurma sadəcə lokal və ya regional xarakter daşımır; bura həm də qlobal supergüclərin rəqabət meydanı və nüfuz savaşı apardığı əsas poliqondur. ABŞ-ın İsrailə rəsmi olaraq verdiyi şəriksiz və mütləq hərbi-diplomatik dəstəyin qarşısında, İranın regional müqavimət gücünü qoruyan ən böyük amillərdən biri Rusiya və Çinin pərdəarxası geosiyasi maraqlarıdır.
• Rusiya ilə hərbi-strateji tərəfdaşlıq:Ukraynadakı genişmiqyaslı müharibə fonunda Moskva və Tehran arasındakı münasibətlər tarixin ən yüksək — müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlmişdir. Tərəflər arasında intensivləşən hərbi-texnoloji mübadilə (modern dron sistemləri, raket texnologiyaları və hava hücumundan müdafiə sistemləri) İranın hərbi dayanıqlığını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Münaqişənin davam etməsi Moskvanın maraqlarına uyğundur, çünki bu, ABŞ-ın diqqətini və hərbi resurslarını Avropadan yayındırır.
• Çinin iqtisadi və diplomatik nəfəsliyi: Çin Qərbin ağır sanksiyaları altında boğulan İranın ən böyük neft alıcısı olaraq ölkə iqtisadiyyatına kritik maliyyə axınını təmin edir. Eyni zamanda Pekin, İslamabad Memorandumu kimi regional proseslərdə aktiv diplomatik vasitəçilik ambisiyasını nümayiş etdirərək, ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki şəriksiz diplomatik hegemonluğunu qırmağa çalışır. Bu nəhəng qlobal arxa cəbhə İrana ABŞ və İsrail qarşısında geri addım atmamaq üçün böyük bir cəsarət və geosiyasi sığorta verir.
İqtisadi təzyiqlər və daxili siyasi faktorlar
Müharibələrin taleyini və tərəflərin güzəşt limitlərini təyin edən ən mühüm amillərdən biri də onların daxili cəbhəsində cərəyan edən proseslərdir. ABŞ, İran və İsrail daxilindəki siyasi konyuktura münaqişənin uzanmasında birbaşa rol oynayır:
• İrandakı rejim sabitliyi: İllərdir davam edən beynəlxalq sanksiyalar, daxili iqtisadi böhran, yüksək inflyasiya və daxili sosial narazılıqlar Tehran rejimini çətin vəziyyətdə qoyur. Lakin bu vəziyyətdə rejim daxili konsolidasiyanı (həmrəyliyi) təmin etmək və cəmiyyəti nəzarətdə saxlamaq üçün xarici təhdid amilindən — yəni "Böyük Şeytan" ABŞ və İsrail düşmənçiliyindən — ideoloji alət və legitimləşmə vasitəsi kimi istifadə edir. Geri addım atmaq rejim daxilində zəiflik əlaməti kimi qəbul edilə bilər.
• ABŞ-ın müharibə yorğunluğu: ABŞ-da daxili siyasi konyuktura (seçki dövrləri, daxili iqtisadi problemlər və cəmiyyətdəki antikampaniya əhval-ruhiyyəsi) Vaşinqtonu Yaxın Şərqdə növbəti bir böyük quru müharibəsinə girməkdən çəkindirir. ABŞ birbaşa bataqlığa batmaq istəmir, lakin həm də regionu tamamilə İrana güzəştə gedə bilmir.
• İsrailin daxili siyasi maraqları: İsraildə xüsusilə sağçı və ultraradikal hökumətlərin öz siyasi ömrünü uzatması birbaşa təhlükəsizlik böhranlarının mövcudluğundan asılıdır. Müharibə vəziyyətinin daimi və xroniki xarakter alması daxili siyasətdəki korrupsiya və ya digər sosial-siyasi böhranları pərdələmək üçün bir növ siyasi qalxan rolunu oynayır.
İki ekspansionist gücün toqquşması və yekun nəticə
Yaxın Şərqdəki böhranı çıxılmaz və fundamental mənada həlli qeyri-mümkün edən əsas məqam odur ki, eyni coğrafiyada iki fərqli ekspansionist (genişlənməçi) layihə bir-biri ilə birbaşa toqquşur:
1. Bir tərəfdən İran, öz təsir dairəsini Bağdad, Dəməşq, Beyrut və Sənaya qədər genişləndirərək Aralıq dənizinə və Qırmızı dənizə çıxış əldə etmək, regionu şiə-müqavimət xətti ilə idarə etmək və İsrail dövlətini tamamilə sıradan çıxarmaq istəyir.
2. Digər tərəfdən İsrail, öz təhlükəsizlik arxitekturasını ətrafındakı ərəb və müsəlman dövlətlərini zəiflətmək, parçalamaq (tarixi "Oded Yinon planı"na uyğun olaraq) və öz tarixi-dini sərhədlərinə çatmaqla regionda şəriksiz, mütləq hərbi-siyasi dominantlıq qurmaq üzərində formalaşdırır.
Bu iki maksimalist və kompromissiz iddia eyni anda mövcud olduqca, bir tərəfin güzəşti digərinin mütləq qələbəsi və özünün strateji məğlubiyyəti mənasına gəlir. İsrailin genişlənmə siyasəti və "Böyük İsrail" iddiaları İran proksilərinin xalq kütlələri qarşısında "müqavimət" adı altında varlıq bəhanəsinə çevrilir; proksilərin və İranın hücumları isə İsrailin hərbi əməliyyatlarını, ilhaq addımlarını və yeni torpaq qazanımlarını beynəlxalq arenada legitimləşdirir. Bu, bir-birini qidalandıran qapalı bir qan bəhrəsidir.
Bu qanunauyğunluq fonunda, rəsmi olaraq imzalanan atəşkəslərdən və ya İslamabad Memorandumu kimi böyük siyasi sənədlərdən sonra belə, sahədəki silahların susmaması tamamilə gözləniləndir. Qarşıdurma struktur və fundamental xarakter daşıdığı üçün, yaxın gələcəkdə böyük və qalıcı bir sülhdən danışmaq real deyil. Tərəflərdən biri hərbi, iqtisadi və ya daxili siyasi cəhətdən tamamilə çökməyənə qədər müharibə tam bitməyəcək, sadəcə zaman-zaman tərəflərin güc toplamaq üçün verdiyi müvəqqəti "taktiki fasilələrlə" formasını dəyişərək davam edəcəkdir.
Şəmsi Qoca.
müstəqil jurnalist
Geri dön