MEMAR ƏCƏMİ YARADICILIĞI KONTEKSTİNDƏ ŞƏHƏRSALMA ESTETİKASI VƏ MƏKAN MƏDƏNİYYƏTİ
Bu gün, 14:52. Yazar: azer
KAMAL CAMALOV
Pedaqogika elmləri doktoru,
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun professoru,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
“Qızıl Qələm” mükafatı laureatı
2025-ci il 30 dekabr tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən 2026-cı ildə Azərbaycan memarlığının görkəmli nümayəndəsi, Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi Memar Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin 900 illik yubileyinin qeyd olunması ilə bağlı Sərəncam imzalanmışdır. Bundan əvvəl, 18 sentyabr 2025-ci il tarixində isə Naxçıvan şəhərində görkəmli memar Memar Əcəminin abidəsinin ucaldılması haqqında ayrıca Sərəncam qəbul edilmişdir.
Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, hələ ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1976-cı ildə Memar Əcəminin 850 illik yubileyi Azərbaycanda təntənəli şəkildə qeyd olunmuşdur. Bu, Azərbaycan xalqının öz tarixi-mədəni irsinə verdiyi yüksək dəyərin göstəricisi idi.
Memar Əcəminin 900 illik yubileyinin UNESCO çərçivəsində qeyd olunan beynəlxalq yubileylər siyahısına daxil edilməsi isə onun yaradıcılığının yalnız milli deyil, həm də ümumbəşəri mədəniyyət üçün əhəmiyyət daşıdığını göstərir. Bu addım Azərbaycan mədəniyyətinin zəngin irsinin dünya miqyasında tanıdılmasına və təbliğinə mühüm töhfə verir.
Sərəncamda Azərbaycan memarlıq tarixində Memarlıq Cəmiyyətinin unikal rolu, onu yaradan Naxçıvan memarlıq məktəbinin təməli və ümumilikdə Şərq memarlığına verdiyi böyük töhfə vurğulanır. Qeyd olunur ki, “Möminə Xatun” və “Şeyx Yusif ibn Küseyr” abidələri dünya memarlıq xəzinəsində mühüm yer tutur. Eyni zamanda, bu irsin qorunması, öyrənilməsi və yayılması, elmi tədqiqatların araşdırılması, genişləndirilməsi və gənc nəslin bu irslə tanışlığı ilə bağlı tədbirlərin təşkilinə diqqət yetirilir.
Memar Əcəminin yaradıcılığı təkcə keçmişin tarixi abidəsi deyil, həm də Azərbaycanın mədəni kimliyinin mühüm sütunlarından biridir. Buna görə də onun irsinin qorunması dövlət səviyyəsində məcburi bir vəzifə kimi təqdim olunur.
Bu Sərancamın ideyası təkcə abidə ucaltmaq deyil. Burada daha geniş bir məqsəd var:
Azərbaycan memarlıq tarixinin ən böyük simalarından birinin tanınması;
Naxçıvan Memarlıq Məktəbinin dünya səviyyəsində təqdimatı;
Gənc nəsildə tarixi və maddi irsə marağın artırılması;
Milli kimliyin memarlıq vasitələri ilə qorunması.
Başqa sözlə, dövlət bildirmək istəyir ki, Memar Əcəmini yalnız orta əsrlərin memarı adlandırmaq olmaz, o həm də müasir Azərbaycanın mədəni kimliyinin simvollarından biridir.
Azərbaycan memarlığı tarixində xüsusi yer tutan “Möminə Xatun” və “Şeyx Yusif Küseyr oğlu” abidələri orta əsr memarlıq məktəbinin ən parlaq nümunələrindəndir. Bu abidələr tarixi və memarlıq irsi ilə yanaşı həm də bədii və estetik zənginliyi ilə seçilir. Üzərindəki ornamentlər, kitabələr və ümumi kompozisiya Azərbaycan xalqının yüksək bədii bacarıqlarını və estetik zövqünü nümayiş etdirir. Bu baxımdan, bu tip rəsmlərdə “gözəllik” anlayışı rəng fərqindən, fiziki naxışların zənginliyindən və memarlıq elementlərinin harmoniyasından daha çoxdur.
“Möminə Xatun” türbəsi Azərbaycan memarlığının şah əsərlərindən biridir. XII əsrdə Memar Əcəmi tərəfindən ucaldılmış bu abidə Naxçıvan memarlıq məktəbinin ən yüksək zirvəsini təmsil edir. Ornamentlərin, kufi əlifbası ilə yazılmış kitabələrin və çalmanın divarlarına yerləşdirilmiş dekorativ elementlərin əksəriyyəti məharətlə hazırlanmışdır. Buradakı naxışların ritmik təkrarı və simmetrik quruluşu abidəyə melodiya və gözəllik verir. Bu ornamentlər bəzək funksiyasını yerinə yetirməklə yanaşı, həm də dərin məna və simvolik məna daşıyır. Formaların dəqiqliyi və daş üzərində incə oyma texnikası Memar Əcəminin yüksək sənətkarlığını bir daha sübut edir.
Bu abidənin diqqət çəkən əsas məqamlardan biri bütöv kompozisiyadır. Yəni, abidənin hər bir hissəsi digər hissələri ilə birlikdə mürəkkəb bir quruluşdur. Buna, həmçinin “Möminə Xatun” tipli məzar daşı üzərindəki abidə də deyilir ki, bu da onu tam bir memarlıq abidəsinə çevirməyə imkan verir. Buradakı ornamentlərin bolluğu və müxtəlifliyi “əlvanlıq” effekti yaradır, lakin bu bolluq həmişə xaos yaratmır, əksinə, nizamlı bir gözəllik yaradır.
“Şeyx Yusif Küseyr oğlu” türbəsi daha sadə, lakin eyni dərəcədə zərif bir memarlıq nümunəsidir desək yanılmarıq. Bu abidə, həmçinin Memar Əcəmi məktəbinin stilistik xüsusiyyətlərini əks etdirir. Türbənin üzərindəki naxışlar “Möminə Xatun” türbəsindən daha mürəkkəbdir, lakin incə oyma bəzəklər və kitabələr ona xüsusi estetik cazibə verir. Burada Memar Əcəmi əsas diqqəti simmetriya və ölçü balansına yönəldib.
Bu tip bədii ifadə vasitələri sadə görünüşlərinə baxmayaraq, dərin estetik düşüncə ilə yaradılmışdır. Daş üzərində həkk olunmuş naxışlar, kitabələrin düzülüşü və abidənin ümumi kompozisiyası bir ahəngdarlıq qazanır. Bu sadəliyin içindəki zəriflik onun memarlıq dəyərini artırır.
İki abidənin hər birinin ortaq xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bədii ifadənin əsas vasitəsi rəng, daş üzərində yaradılmış ornamentlərdir. Səlcuq dövrü memarlığında əsas rolu rəsmlər, kitabələr və simmetrik quruluş oynayırdı. Bu, həmçinin bu abidələrdəki “əlvanlıq” anlayışını fərqli şəkildə – yəni bəzəklərin unikallığı və kompozisiyanın zənginliyi ilə izah etməyə imkan verir.
Bu dəyişikliklər Azərbaycan memarlıq məktəbinin yüksək inkişaf səviyyəsini, eləcə də xalqın mədəni və estetik düşüncəsinin dərinliyini nümayiş etdirir. Memar Əcəminin bu füsunkar əsərləri təkcə keçmişin bir yadıgarı deyil, həm də bu günün ilham mənbəyidir. Bu əsərlər bizə memarlığın təkcə tikinti sənəti deyil, həm də mədəniyyətin, düşüncənin və estetik zövqün ifadəsi olduğunu göstərir.
Memarlıq Əcəmi Naxçıvani təkcə Azərbaycan memarlığı tarixində ayrı-ayrı abidələrin müəllifi deyil, həm də şəhər düşüncəsinin formalaşmasına təsir göstərən nüfuzlu bir mütəfəkkirdir. Onun Naxçıvan memarlıq məktəbi çərçivəsində yaratdığı binalar təkcə estetik və dini funksiya deyil, həm də şəhər məkanının təşkilinin sistemli ifadəsidir. Bu gənc nəsildə yaradacaq marağı təkcə onun tarixinin bir fakt kimi təqdim olunması ilə deyil, həm də qavranılan və hiss edilən yerli təcrübə kimi təqdim olunması ilə bağlıdır.
Şəhər inkişafı kontekstində sosial yaradıcılığın rolunu anlamaq üçün ilk növbədə onun strukturları şəhər strukturunun aktiv elementləri olan şəhərdən ayrı obyektlər kimi qəbul edilir. Məsələn, Mömünə Xatın türbəsi sadə bir monumental memarlıq nümunəsi deyil, müasir məkanın formalaşmasında aparıcı və mərkəzi rol oynayan bir strukturdur. Müəyyən abidələr şəhərin vizual yaddaşını formalaşdırır, insan hərəkətini sabitləşdirir və məkanın simvolik mərkəzini yaradır. Bu hədiyyə bizə şəhər strukturlarının təsadüfi strukturlar toplusu deyil, düşünülmüş planlaşdırma nəticəsində formalaşan bir sistem olduğunu anlamağa imkan verir.
Bu konsepsiyanı daha dərindən anlamaq üçün keçmiş memarlıq prinsipləri ilə nüfuzlu şəhərsalma arasında paralellər aparmaq olduqca təsirlidir. Tarazlıq, simmetriya və mütənasiblik prinsipləri də davamlı şəhərsalmada əsas rol oynayır. Müasir şəhərlərdə ictimai məkanların sosial funksiyası ilə orta əsr memarlıq komplekslərinin mərkəzi yerinin rolu arasında təəccüblü bir əlaqə var. Bu müqayisə göstərir ki, memarlıq tarixi keçmişdə qalan bir fenomen deyil, əksinə şəhərin dizaynının əsasını təşkil edən universal prinsiplərdən ibarətdir. Beləliklə, şəhər irsi davamlı inkişaf prosesi kimi deyil, statik bir tarix kimi başa düşülür.
Bu baxımdan, vizual və rəqəmsal medianın rolu şəhər irsinin yayılmasında xüsusilə vacibdir. Mətn və illüstrasiyalarla təqdim olunan memarlıq nümunələri çox vaxt mücərrəd qalır və onların məkan məntiqi tam başa düşülmür. Lakin, 3D modelləşdirmə, virtual yenidənqurma və interaktiv xəritələrin köməyi ilə Əcəmi tikililərinin şəhər içində necə yerləşdiyini, hansı baxış oxlarına malik olduğunu və insan hərəkətinə necə təsir etdiyini görmək mümkündür. Bu nöqtədə, hər bir gənc artıq yalnız məlumat alan deyil, həm də məkanın içindəki “hərəkətli bir müşahidəçidir”. Bu cür təcrübə şəhərsalma anlayışını müşahidə səviyyəsindən real qavrayış səviyyəsinə gətirib çıxarır desək yanılmarıq.
Digər vacib yanaşma, şagirdlərin və ya gənclərin passiv öyrənmədən aktiv düşüncəyə keçməsini təmin edən əsaslı tədris metodudur. Məsələn, onlardan soruşulsa: “Əgər siz XII əsrdə Naxçıvanın şəhər planını hazırlasaydınız, Əcəmi tikililərini harada yerləşdirərdiniz?” və “Bu abidə şəhərdə hansı sosial funksiyanı yerinə yetirə bilərdi?” Kiməsə sual vermək onların düşüncə prosesini dəyişdirir. Bu yanaşmanın nəticəsi olaraq, şəhər planlaşdırıla və həyata keçirilə bilən bir sistem kimi müəyyən edilir. Məlumatı alan şəxs indi düşüncə subyektinə çevrilir və yer haqqında qərar verir.
Bütün bu yanaşmaların ortaq məqsədi Əcəmi irsini təkcə tarixi məlumatda deyil, şəhər düşüncəsinin canlı elementi kimi təqdim etməkdir. Çünki irsin dəyəri onun köhnəliyində və ya qədimiliyində deyil, müasir düşüncəyə nə qədər təsir etmək qabiliyyətindədir. Gənc nəsil abidəyə baxıb onun məkan məntiqini, şəhər əlaqəsini və sosial funksiyasını başa düşürsə, deməli o gənc abidəni passiv tarix abidəsi kimi deyil, aktiv tarix abidəsi kimi düşünə biləcəkdir.
Memar Əcəmi Naxçıvani yaradıcılığı ilə şəhərsalma irsinə marağın artması təkcə tədris metodları ilə deyil, həm də təqdimat fəlsəfəsi ilə bağlıdır. Abidənin şəhər sistemindəki funksional rolu nümayiş etdirilib, keçmişlə indiki zaman arasında intellektual körpü qurulub, vizual texnologiyalarla məkan təcrübəsi yaradılıb və problem əsaslı düşüncə tətbiq edilib. Gənclərin marağı təbii şəkildə formalaşdırılıb. Bu iş şəhərsalma mədəni irsinin davamlığını təmin edir və onun mədəni kimliyinin gücləndirilməsinə xidmət edir.
Nəticə olaraq, Naxçıvani Memarlıq Cəmiyyətinin yaradıcılığı yalnız bədii və ya estetik maraq yaratmaqla məhdudlaşmır. Bu irs gənc nəsildə vətənə daha dərin bağlılıq, tarixə və mədəniyyətə hörmət hissi formalaşdırmaq potensialına malikdir. Şəhər yalnız daşlardan və binalardan ibarət deyil, həm də xalqın kimliyini, yoldaşlığını və düşüncə tərzini əks etdirən canlı bir orqanizmdir.
Gənc insan Əcəmi irsinə təkcə memarlıq nümunəsi kimi deyil, öz milli varlığının bir parçası kimi yanaşdıqda, o artıq bu dəyərlərin sadəcə müşahidəçisi deyil, qoruyucusuna çevrilir. Bu yanaşma vətənpərvərlik tərbiyəsinin ən güclü formalarından birini – mənəvi məsuliyyət hissini rəsmiləşdirir. Beləliklə, tarixi və mədəni irsə maraq təkcə bilik səviyyəsində deyil, həm də davranış və mədəniyyət sistemində özünü göstərir.
Bu mənada, Memar Əcəmi yaradıcılığının öyrənilməsi təkcə bu günə deyil, həm də keçmişə, gələcəyə qarşı məsuliyyət hissini də gücləndirir. Şəhərsalma irsini dərk edən hər kəs öz şəhərinin və ümumiyyətlə vətəninin mədəni davamlığının iştirakçısına çevrilir. Əminik ki, bu, vətənpərvərlik tərbiyəsinin sağlam əsasını – milli irsi tanımaq, sevmək və qorumaq iradəsini rəsmiləşdirəcək.
Geri dön