Yaponiya yeni kəşfiyyat qanununu qəbul edib -Səksən illik parçalanmış struktura son qoyulur
Bu gün, 19:20. Yazar: azer
Yaponiya İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış parçalanmış kəşfiyyat modelindən imtina etməyə hazırlaşır. Aprelin 23-də Nümayəndələr Palatası yeni kəşfiyyat qanununu qəbul edib. Mayın 8-də sənəd Müşavirlər Palatasında müzakirəyə çıxarılıb. Qanun Milli Kəşfiyyat Şurası və Milli Kəşfiyyat Bürosunun yaradılmasını nəzərdə tutur.
Tokionun bu addımı atmaqda uzun müddət tərəddüd etməsinin əsas səbəbi tarixi yaddaşdır. Müharibədən əvvəl “Düşüncə polisi” kimi tanınan Tokio hərbi polis siyasi nəzarət və repressiya alətləri kimi fəaliyyət göstərirdi. 1945-ci ildən sonra bu strukturlar ləğv edildi, 1947-ci il Konstitusiyasının 9-cu maddəsi isə militarizmə qayıdışın qarşısını alan əsas hüquqi baryerə çevrildi.
Bu səbəbdən Yaponiya uzun illər CIA və ya MI6 tipli mərkəzləşdirilmiş kəşfiyyat qurumu yaratmaqdan çəkinib. Kəşfiyyat funksiyaları Ədliyyə, Müdafiə və Xarici İşlər nazirlikləri, eləcə də Kabinet Kəşfiyyat və Araşdırma Ofisi arasında bölüşdürülüb. Lakin bu model koordinasiya çatışmazlığı yaradıb. Qurumlar məlumatları bölüşməkdə maraqlı olmayıb, mərkəzi ofisin isə onları buna məcbur edəcək real səlahiyyəti olmayıb.
Son illərdə regional təhlükəsizlik mühitinin kəskinləşməsi Tokionu mövqeyini dəyişməyə vadar edib. Çinlə bağlı kiberhücumlar, Şimali Koreyanın raket sınaqları və Rusiyanın revizionist siyasəti Yaponiyada daha güclü təhlükəsizlik mexanizmlərinə ehtiyac yaradıb. Baş nazir Sanae Takaichi hökuməti bu şəraitdə uzun müddət təxirə salınan islahatları gündəmə gətirib.
Yeni qanuna əsasən, baş nazirin rəhbərliyi ilə Milli Kəşfiyyat Şurası yaradılacaq. Şura xarici casusluq, terrorla mübarizə, iqtisadi təhlükəsizlik, kiberhücumlar və informasiya manipulyasiyası kimi sahələr üzrə strateji xətti müəyyən edəcək. Milli Kəşfiyyat Bürosu isə mövcud Kabinet Kəşfiyyat və Araşdırma Ofisinin genişləndirilmiş forması olacaq və müxtəlif dövlət qurumlarından məlumat paylaşımını tələb etmək səlahiyyəti qazanacaq.
Bununla belə, yeni qurumu “Yapon CIA-i” adlandırmaq dəqiq deyil. Büro əsasən koordinasiya və analiz mərkəzi kimi fəaliyyət göstərəcək. Onun vəzifəsi gizli əməliyyatlar aparmaqdan çox, mövcud məlumatları toplamaq, əlaqələndirmək və baş nazirə strateji qiymətləndirmə təqdim etmək olacaq.
İslahatın digər mühüm səbəbi ölkə daxilində artan təhlükəsizlik narahatlıqlarıdır. Çinlə əlaqəli şirkətlərin və şəxslərin hərbi obyektlərə, radar sistemlərinə və kritik infrastruktura yaxın ərazilərdə torpaq alması Tokioda ciddi narahatlıq doğurur. Mövcud parçalanmış sistemin bu cür riskləri vahid mənzərə kimi izləyə bilmədiyi bildirilir.
Qanun vətəndaş azadlıqları baxımından da mübahisə doğurur. Tənqidçilər xəbərdarlıq edirlər ki, “milli təhlükəsizlik” anlayışı geniş şərh olunarsa, jurnalistlər, fəallar və hökumət tənqidçiləri nəzarət hədəfinə çevrilə bilər. Hakim blok qanuna siyasi təminat xarakterli əlavə daxil etsə də, hüquqşünaslar bunun məcburi hüquqi qüvvəyə malik olmadığını bildirirlər.
Yaponiya bu islahatla Qərb kəşfiyyat şəbəkələrinə, xüsusilə “Beş Göz” formatına daha da yaxınlaşmağı hədəfləyir. Lakin müttəfiqlərin etimadı üçün Tokio yalnız yeni qurum yaratmalı deyil, həm də məxfi məlumatların qorunması və demokratik nəzarət mexanizmlərini gücləndirilməsi haqqında düşünür.
Beləliklə, Yaponiya səksən ilə yaxın davam edən ehtiyatlı və parçalanmış kəşfiyyat modelindən daha mərkəzləşdirilmiş təhlükəsizlik arxitekturasına keçir. İslahatın uğuru isə iki məsələdən asılı olacaq: yeni büro bürokratik siloları qıra biləcəkmi və güclənən kəşfiyyat aparatı demokratik nəzarət altında saxlanılacaqmı?
Arzuman Loğmanoğlu
sozcu.info
Geri dön