İranın ambisiyası, Türkiyənin dilemması və qlobal sistemdə yeni güc balansı dəyişdi
Bu gün, 16:00. Yazar: vasif
Nüvə silahı müasir beynəlxalq sistemdə təkcə hərbi vasitə deyil, həm də dövlətlərin strateji çəkisini müəyyən edən əsas faktor olaraq qalır. Bu baxımdan İran və Türkiyənin mövqeləri regionda formalaşan yeni geosiyasi balansın iki fərqli modelini ortaya qoyur.
İran nüvə proqramı ilə bağlı Qərblə uzunmüddətli qarşıdurma içindədir. Rəsmi Tehran sülh məqsədli enerji layihələrini önə çəksə də, uranın yüksək səviyyədə zənginləşdirilməsi Qərb tərəfindən şübhə ilə qarşılanır. ABŞ və İsrail isə İranın bu istiqamətdə “geri dönüşü çətin həddə yaxınlaşdığını” bildirir və onu nüvə silahına gedən yol kimi qiymətləndirir.
İran rəhbərliyi isə nüvə silahını dini və ideoloji əsaslarla rədd etdiyini bəyan edir. Lakin beynəlxalq aktorlar bu mövqeni dəyişkən siyasi xətt kimi görür və etibarlı zəmanət hesab etmir. Nəticədə Tehran həm diplomatik təzyiqlər, həm də sanksiyalarla üz-üzə qalır.
Türkiyə isə fərqli strategiya seçib. Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsinə qoşulan Ankara rəsmi olaraq bu silahdan imtina etsə də, beynəlxalq sistemdəki bərabərsizliklərə dair narazılığını gizlətmir. Rəsmi Ankaranın mövqeyi ondan ibarətdir ki, təhlükəsizlik arxitekturası bütün dövlətlər üçün eyni prinsiplərlə işləməlidir.
Qərb isə nüvə silahının yayılmasına qarşı sərt xəttini qoruyur və yeni nüvə dövlətlərinin yaranmasını qəbul etmir. Bu isə region ölkələri üçün strateji məhdudiyyətlər yaradır və güc balansını mövcud nüvə güclərinin xeyrinə saxlayır.
Ekspertlər hesab edirlər ki, İranın hərbi-siyasi strukturu getdikcə daha çox təhlükəsizlik qurumlarının təsiri altına düşür. Bu da ölkənin xarici siyasətində daha sərt və çevik qərar mexanizmlərinin formalaşmasına səbəb olur. Eyni zamanda, İran daxilində qərarvermə prosesinin mərkəzləşməsi diplomatik elastikliyi azaldır.
Türkiyə isə iqtisadi güc, NATO üzvlüyü və regional təsir vasitələri ilə nüvə silahına malik olmadan da strateji çəkisini qorumağa çalışır. Ankara üçün əsas dilemma təhlükəsizlik təminatı ilə beynəlxalq sistemdə qalmaq arasında balans yaratmaqdır.
Maliyyə və texnoloji baxımdan nüvə silahı proqramı olduqca ağır yükdür və yalnız iqtisadi deyil, uzunmüddətli elmi-sənaye potensialı tələb edir. Buna görə də belə bir addım yalnız siyasi qərar deyil, həm də sistemli transformasiya deməkdir.
Hazırkı vəziyyət göstərir ki, İran və Türkiyə eyni regionda iki fərqli geosiyasi yol izləyir: biri sistemi dəyişərək güc qazanmağa çalışır, digəri isə sistem daxilində gücünü artırmağa üstünlük verir. Lakin qlobal balansın dəyişməsi bu strategiyaların hər ikisini yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edə bilər.
Geri dön