İmperiyalar arasında bir azadlıq adası:
Bu gün, 11:28. Yazar: Semsi
I hissə
Tarixin dərin qatlarından gələn kimlik: Borçalıdan Göyçəyə uzanan mənəvi körpü
Türkün tarixi — zamanın sonsuz dəyirmanında döyülərək poladlaşan, lakin heç bir aşınmaya məruz qalmayan sarsılmaz bir qəhrəmanlıq dastanıdır. Altayların qarlı zirvələrindən boylanan bu ulu ruh, minilliklər boyu coşqun çaylar kimi çağlayaraq qitələrin taleyini dəyişmiş, mədəniyyətləri bir-birinə bağlayan mənəvi bir körpüyə çevrilmişdir. Bu tarix, sadəcə at belində dünyanı fəth edən cəngavərlərin qılınc parıltısı deyil, həm də ozanların sazındakı haqqın sədası, minillik dövlətçilik ənənəsinin polad iradəsidir. Ulu Tanrı türkü yaradanda onu sadəcə bir millət olaraq deyil, yer üzündə ədalətin qılıncı, məzlumun sığınacağı və coğrafiyaları birləşdirən bir mənəvi sütun olaraq səpələdi.
Hunlardan Göytürklərə, Səlcuqlulardan möhtəşəm Osmanlı və Səfəvi imperiyalarına qədər keçən bu şanlı yol, türk ruhunun hər dəfə yeni bir adla, yeni bir bayraqla, amma eyni qan və eyni amalla yenidən doğulmasının unikal hekayəsidir. Tarixin bu nəhəng axını içərisində Qarapapaqlar (və ya Tərəkəmələr) bölümü, türklüyün ən çətin sınaqlardan keçmiş, hər cür siyasi təzyiqə və coğrafi parçalanmaya baxmayaraq öz kimliyini, dilini və inancını qoruyaraq çıxmış ən döyüşkən və ən vəfalı qollarından biridir. Bu gün bu tarixi araşdırmaq, həm də itirilmiş yaddaşın bərpası və Qərbi Azərbaycana gedən mənəvi yolun yenidən inşası deməkdir.
Qarapapaq türklərinin ulu babaları olan türk tayfalarının Cənubi Qafqaza, xüsusən Borçalı və Qazax bölgələrinə gəlişi tarixin çox dərin qatlarına — bəzi mötəbər tarixçilərin qeydlərinə görə IV-V əsrlərə, Hun və Sabir türklərinin ilk böyük axınları dövrünə qədər uzanır ki, bu da bizim həmin torpaqlardakı varlığımızın heç bir kənar qüvvə tərəfindən inkar edilə bilməyəcək əzəli köklərini sübut edir. Lakin bu qədim bünövrə üzərində bugünkü sarsılmaz kimliyin əsasını təşkil edən XI əsrin möhtəşəm Oğuz-Səlcuq axınları bölgədə türklüyün mövqeyini qəti və əbədi şəkildə möhkəmləndirmiş, həmin dövrlərdə bu insanlar daha çox ümumi "türk" və ya "türkmən" adları ilə anılaraq regionun həm hərbi, həm də siyasi taleyini müəyyən etmişlər.
"Qarapapaq" termininin bir etnonim kimi rəsmi mənbələrdə və yazılı sənədlərdə XVIII əsrin sonu ilə XIX əsrin əvvəllərindən etibarən sıxlıqla görünməyə başlaması isə əslində bu elin Səfəvi və Qacar imperiyaları tərkibindəki möhtəşəm "Qızılbaş" keçmişindən qaynaqlanır; belə ki, sünni-şiə qarşıdurmaları və geosiyasi fırtınalar dövründə özlərini digər qruplardan vizual və siyasi cəhətdən fərqləndirmək üçün geyindikləri qara astraqan papaqlar zamanla bir elin simvoluna və xalq adına çevrilmişdir. Rusiya imperiyasının Qafqaza gəlişi ilə aparılan hərbi hesabatlarda və xüsusilə 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonrakı rəsmi siyahıyaalınmalarda "Qarapapaqlar" (rusca: Карапапахи) artıq dövlət sənədlərində müstəqil bir etnik qrup kimi qeyd olunmağa başlandı ki, bu da onların artıq formalaşmış və beynəlxalq səviyyədə tanınan bir güc olduğunu göstərir. Halbuki hələ XV-XVI əsrlərdə Borçalı bölgəsində mövcud olan sultanlıqlar və yerli idarəetmə strukturları məhz bu elin babaları tərəfindən idarə olunurdu və o dövrün fərmanları, torpaq mülkiyyəti sənədləri bu tayfaların bölgənin ən qədim və imtiyazlı sakini olduğunu tərəddüdsüz vurğulayırdı.
Qarapapaq türklərinin etnik mənşəyi, ulu bir çay sisteminin müxtəlif qollarının vahid bir yataqda birləşərək daha gür və daha qüdrətli axmasına bənzəyir. Onların etnik mayasında şimaldan gələn, dözümlülüyü və sarsılmaz qəhrəmanlığı ilə seçilən qədim Qıpçaq qanı ilə cənubdan gələn, dövlətçilik ənənəsi və yüksək təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə tanınan Oğuz ruhu möhtəşəm bir harmoniya təşkil edir. Qafqazın bu mürəkkəb coğrafiyası bu iki böyük türk qolunu bir potada (əritmə qabı) əritmiş, nəticədə həm fiziki cəhətdən sarsılmaz, həm də mənəvi cəhətdən sadiq bir topluluq formalaşmışdır. Yəni bu qarışıqdan nə Qıpçaq, nə də Oğuz təkbaşına qalmayıb; ortaya daha dözümlü, yeni və qüdrətli bir kimlik — Qarapapaq türkü çıxıb.
"Qarapapaq" adı rəsmi sənədlərə XIX əsrdə Rusiya imperiyasının bölgəyə yerləşməsi ilə daxil olsa da, xalqın özü üçün bu ad hər zaman bir şərəf duruşunun rəmzi olmuşdur. Türk mədəniyyətində papaq namusdur, şərəfdir və hakimiyyət simvoludur. "Qara" ifadəsi isə qədim türk onomastikasında sadəcə bir rəng deyil, "uca", "böyük", "güclü" və "qüdrətli" mənalarını özündə daşıyır. Qara quzu dərisindən tikilmiş o məşhur uca papaqlar, düşmənə qarşı bir vüqar, dosta qarşı isə bir əhd-peyman rəmzi kimi başlarda daşındı. Rusiya imperiyasının bu adı ön plana çıxararaq türkləri fərqli-fərqli adlar altında qruplaşdırıb bir-birindən ayırmaq siyasətinə baxmayaraq, xalq bu adı bir ləyaqət nişanı kimi qəbul edərək özününküləşdirmişdir.
Bu cəsur toplumun yayılma coğrafiyası onların azadlıqsevər həyat tərzinin canlı bir güzgüsüdür; onlar tarixən uca dağların qartalı, geniş düzənlərin aslanı kimi tanınmışlar. Qarapapaq kimliyinin və təkrarolunmaz folklorunun formalaşmasında Göyçə mühitinin rolu tamamilə əvəzsiz və müqəddəsdir. Göyçənin büllur bulaqları, sərin yaylaqları və uca zirvələri bu insanların həm sarsılmaz xarakterini, həm də dastanlaşan həyatlarını formalaşdıran ilk ana qucağı olmuşdur. Göyçə sadəcə bir coğrafi ad deyil, bu xalqın ruhunun mənəvi paytaxtı, aşıq sənətinin və türk dilinin ən saf, ən toxunulmaz şəkildə qorunduğu sarsılmaz bir qaladır.
Qarapapaq türklərinin mənəvi dünyasından, onların yaylaq həyatından və Qərbi Azərbaycanın tarixindən danışıb, bu mühitin ən böyük zirvəsi olan Aşıq Ələsgəri xatırlamamaq mümkün deyil. Göyçə mahalı, xüsusən də Ağkilsə kəndi, türk dünyasına sadəcə bir sənətkar deyil, bir dil və ruh memarı bəxş etmişdir. Aşıq Ələsgər, minillik ozan-aşıq ənənəsinin "Dədə"lik zirvəsidir. Onun sazının hər pərdəsi, qoşmalarının hər misrası Göyçənin dumanlı dağları, büllur bulaqları və sarsılmaz türklük iradəsi ilə yoğrulmuşdur.
Dədə Ələsgər, türk dilinin saflığını ən çətin tarixi dönəmlərdə — işğalların və köçlərin tüğyan etdiyi bir vaxtda qoruyan bir "dil qəhrəmanı"dır. Onun yaradıcılığı Qarapapaq-Tərəkəmə ruhunun bədii ensiklopediyasıdır. O, saza sadəcə musiqi aləti kimi deyil, bir müqəddəs emanət, bir Qızılbaş sancağı kimi yanaşmışdır. Ələsgərin "Təcnis"ləri, "Gəraylı"ları və "Dodaqdəyməz"ləri insan zəkasının və dil zənginliyinin ən uca nöqtəsidir. Onun sazında Göyçənin təbiəti ilə insanın daxili aləmi vəhdət təşkil edir. Aşıq Ələsgər, eyni zamanda bir sufi-arif kimi, həyatın və ölümün fəlsəfəsini, yaradana olan eşqi ən sadə, lakin ən dərin şəkildə ifadə etmişdir. Onun yaradıcılığı bizim Qərbi Azərbaycana olan mənəvi mülkiyyət hüququmuzun sarsılmaz sənədidir.
Qarapapaq türklərinin dili və dialekt xüsusiyyətləri, onların minillik tarixi yollarının, coğrafi köçlərinin və sarsılmaz etnik kimliyinin ən sadiq, ən toxunulmaz xəritəsidir. Oğuz dilləri qrupunun təmiz və arxaik xarakterini qoruyub saxlayan bu dialekt, müasir dilçilikdə Azərbaycan dilinin Qərb dialektləri qrupuna aid edilsə də, bir çox türkoloq tərəfindən Azərbaycan və Türkiyə türkcələri arasında möhkəm bir mənəvi körpü və keçid dialekti kimi qəbul olunur. Bu dilin fonetik ahəngindəki "Q" səsinin daha yumşaq, bəzən "X" səsinə yaxın tələffüzü (məsələn, "qalmaq" yerinə "qalmax"), "C" səsinin "Ç" ilə əvəzlənməsi (məsələn, "getməyəcax") və bəzi bölgələrdə "Y" səsinin daha sərt, "C" səsinə yaxın səslənməsi (məsələn, "çimmək" yerinə "çiməx") bu xalqın danışığına xüsusi bir musiqiliilik və qədimlik rəngi qatır. Leksik qatda isə Qarapapaq dili sanki bir zaman maşınıdır; burada müasir ədəbi dildə unudulmuş bir çox qədim türk sözləri və ifadə formaları hələ də diri və işləkdir. Coğrafi yayılma arealı geniş olduqca, bu dialekt Borçalıda rus və gürcü, Sulduzda fars və kürd, Anadoluda isə Türkiyə türkcəsinin yerli ağızları ilə təmasda olsa da, öz özəyini — o ulu Səfəvi-Qızılbaş dil yaddaşını heç vaxt itirməmişdir. Müasir dövrdə Qarapapaq türklərinin statusu yaşadıqları ölkələrin (Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və İran) ictimai-siyasi həyatında mühüm yer tutur; onlar həm Azərbaycanın müstəqillik və dövlətçilik ənənəsində, həm də Türkiyənin milli birliyində sarsılmaz bir sütun rolunu oynayırlar. Xüsusən Türkiyənin Qars, İğdır və Ərzurum bölgələrində bu insanlar öz adət-ənənələri ilə seçilən, "Tərəkəmə" adı ilə qürur duyan, lakin vahid türk ruhuna dərindən bağlı olan bir icmadır. Bu dil və dialekt yaddaşı, Qərbi Azərbaycana qayıdış konsepsiyası baxımından bizim ən böyük mənəvi mülkiyyət sənədimizdir; çünki Göyçənin, Ağbabanın, Vedinin və Loru qalasının hər daşında, hər bulaq başında əks-səda verən həmin dialekt, həmin "qalmax" və "gəlməx"lər o torpaqların əbədi və əzəli sahibinin kim olduğunu dünyaya bəyan edən sönməyən bir həqiqətdir. Hazırda dünyanın müxtəlif nöqtələrinə səpələnmiş halda yaşayan hər bir Qarapapaq türkü, öz dilində daşıdığı bu arxaik və qüdrətli kodlarla həm öz keçmişini yaşadır, həm də gələcək böyük qayıdışın mənəvi bünövrəsini hər gün yenidən bərkidərək Azərbaycanın bütöv mədəni coğrafiyasını ucaldır.
Tarixi sənədlər və arxiv materialları birmənalı şəkildə sübut edir ki, indiki Ermənistan ərazisindəki, yəni qədim Qərbi Azərbaycandakı ən sıx və kompakt türk məskənləri məhz Qarapapaq-Tərəkəmə ailələrinin ocaqları idi. Borçalı mahalı isə onların hərbi-strateji sığınacağı, Qafqazdakı türklüyün sönməyən məşəli olmuşdur. Gürcüstanın cənubunda yerləşən bu bölgə, türk dünyasının Qafqazdakı ən mühüm qapısı kimi Azərbaycan mədəni mühiti ilə olan bağları hər zaman canlı tutmuşdur. Ağbaba mahalı isə bu ruhun saflaşdığı, təbiətin ən sərt üzü ilə mübarizədə türkün iradəsinin cilalandığı bir ucalıq rəmzidir. Lakin 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra yaranan siyasi burulğanlar və qanlı müharibələr bu insanların taleyini Ağbabadan Qarsa doğru uzanan kədərli, amma bir o qədər də qürurlu bir "Mühacirlik" dastanına çevirdi. Qars, köç yollarında yorulan, lakin ruhu heç vaxt sarsılmayan qarapapaqlar üçün qədim döyüşkən ənənələrini Anadolunun bağrına daşıdıqları yeni və möhkəm bir vətən qalasına çevrildi.
Qarapapaq və Qızılbaş kimlikləri arasındakı zahiri ziddiyyət əslində tarixin ən böyük strateji dühasının, "sağ qalma" mübarizəsinin və möhtəşəm bir kamuflyajın nəticəsidir. Səfəvi-Osmanlı müharibələrinin ən qızğın, məzhəb ayrılıqlarının ən kəskin olduğu çağlarda başa qoyulan on iki dilimli qırmızı papaq (Tac-ı Heydəri) sadəcə bir geyim atributu deyil, birbaşa mənəvi sadiqlik və hərbi and rəmzi idi. Bu papaq kimsənin şübhə edə bilməyəcəyi bir "Qızılbaş" möhürü idi.
Lakin tarixi coğrafiya parçalandıqca, xüsusən bölgə Osmanlı və daha sonra Rusiya imperiyasının nəzarətinə keçdikcə, bu açıq siyasi və məzhəbi kimliklə yaşamaq kütləvi qırğınlara və təzyiqlərə zəmin hazırlayırdı. Məhz bu məqamda türk dühası işə düşdü; xalq öz mənəvi kökü olan Qızılbaşlığı daxili dünyasına, ailə ocağına və əsrlərin sınağından keçmiş şifahi yaddaşına köçürərək, zahirən daha neytral, daha çox etnik bir simvol kimi görünən qara quzu dərisindən papağa — "Qarapapaq" kimliyinə sığındı. Rusiya imperiyası isə onları vahid Azərbaycan-şiə kütləsindən qoparmaq üçün sənədlərdə bu adı rəsmiləşdirib ayrıca bir etnos kimi təqdim etməyə çalışdı. Beləliklə, tarixin gedişatında möhtəşəm bir ikili kimlik formalaşdı: bu insanlar rəsmi sənədlərdə və imperiya gözündə zərərsiz bir "Qarapapaq" icması idisə, evlərinin divarları arasında o ulu Səfəvi ruhunu sönməyə qoymayan, "Qara" örtüyün altında hər zaman "Qırmızı" bir ürək gəzdirən sarsılmaz Qızılbaşlar olaraq qaldılar.
Haşiyə: Qızılbaşlıq, klassik Şiəlikdən (Cəfərilikdən) fərqli olaraq, sadəcə bir ilahiyyat məktəbi və ya qatı fiqh sistemi deyil, mahiyyəti etibarilə sufi-dərviş ənənəsi ilə qədim türk hərbi aristokratiyasının möhtəşəm, mistik bir sintezidir. Klassik Şiəlikdə mərkəzi ox "İmamət" doktrinası və qeyb dövründə "müctəhid"lik institutu üzərində qurulduğu halda, Qızılbaşlıqda bu iyerarxiya "Mürşidi-Kamil" anlayışı ilə əvəzlənmiş və Səfəvi hökmdarı həm siyasi şah, həm də mütləq ruhani rəhbər statusunda ilahiləşdirilmişdir. Klassik Şiəlikdə mürid və rəhbər münasibətləri hüquqi çərçivələrlə, yəni şəriət hökmləri ilə tənzimləndiyi halda, Qızılbaşlıqda bu bağ "ixlas" və sarsılmaz "fədailik" üzərində qurulmuşdur; burada Şahın əmri hər hansı bir hüquqi normadan daha uca, ilahi bir vəhy kəskinliyi ilə qəbul olunmuşdur. Ən fundamental fərqlərdən biri də odur ki, Qızılbaşlıq öz daxilində qədim türk inanclarının, köçəri həyat tərzinin gətirdiyi bədəvi sərbəstliyinin və şamanistik elementlərin izlərini qorumuş, klassik Şiəliyin şəhər mərkəzli, qatı sxolastik qəliblərinə sığmamışdır. Bu inanc sistemində Səfəviyyə təriqətinin sufi ayinləri — "Sema", "Zikr" və kollektiv "Süfrə" ənənələri klassik şəriət qanunlarından daha öncül tutulmuş, Qızılbaş türkü üçün din sadəcə bir ibadət forması deyil, həm də Şaha sadiqlik üzərində yüksələn bir cəngavərlik fəlsəfəsinə çevrilmişdir. Məhz bu "Yol" və "Əhd" bağlılığı onları klassik məzhəb çərçivələrindən çıxararaq, dövlət quran və imperiya idarə edən hərbi-siyasi bir qüdrət halına gətirmişdir.
Şəmsi Qoca
Geri dön