Dədə Ələsgər poeziyasında hürufi təfəkkür və mütləq təslimiyyət
9-04-2026, 09:43. Yazar: Semsi
Dədə Ələsgər yaradıcılığındakı fəlsəfi qat, onun poetik misralarında gizlənən hərf və rəqəm sirləri ilə özünün ən uca məqamına çatır. Ustadın vəsf etdiyi gözəlin simasındakı cizgilər sadəcə fiziki bir gözəllik deyil, birbaşa Fəzlullah Nəiminin "Cavidannamə"sindəki otuz iki hərf və insanın üzündəki yeddi xətt fəlsəfəsinə açılan bir pəncərədir. Ələsgər burada xüsusi bir hikməti vurğulayır: aşiq olan kəs surətə sadəcə baxmamalı, o ilahi sifətdəki gizli kəlamı seçməyi bacarmalıdır. Bu, hürufi təslimiyyətinin ən yüksək mərhələsi — müşahidə yolu ilə dərketmə məqamıdır. Bu təslimiyyət mərhələsində Ələsgər öz varlığını tamamilə ilahi iradəyə təslim edir, "mən"liyini sıfıra endirərək mütləq varlıqda yox olmağın əvəzsiz ləzzətini vəsf edir:
Can nədi ki, yar yolunda verməyəm?
Əzəldən qurbanam mən bu sevdaya.
Gözlərim bəsirət, qəlbim ayinə,
Baxanda görürəm Haqqa kəfaya.
Burada işlədilən "kəfaya" kəlməsi Quranın "Hara dönsəniz, Allahın üzü oradadır" ayəsinin poetik təsdiqi kimi səslənir. Hürufi-sufi təslimiyyətinin mahiyyəti budur: aşiq öz varlığından elə keçir ki, artıq hər zərrədə yalnız Yaradanın camalını müşahidə edir. Ələsgər üçün təslimiyyət kor-koranə bir tabeçilik deyil, bəsirət gözünün nurla açılmasıdır. O, "gözlərim bəsirət, qəlbim ayinə" deyərkən, insanın daxili dünyasının saflaşaraq ilahi həqiqətləri əks etdirən bir güzgüyə çevrildiyini bəyan edir. Bu ali fəlsəfəyə görə, həqiqi aşiq öz canından və dünya malından tamamilə keçərək Yaradanın iradəsində əriyib yox olur.
Ələsgər poeziyasında hərf və rəqəm fəlsəfəsi əsla təsadüfi xarakter daşımır. O, sənətinin isbatını məhz hərf oyunları ilə verir ki, bu da qədim hürufi mürşidlərinin sınaq üsullarından biridir. Onun əbcəd hesabı ilə qurduğu müəmmalar və hərf oyunları, əslində sənətkarın irfani biliklərinin sarsılmaz təsdiqidir. Ustad vurğulayır ki, mənəviyyat dəryasında mahir bir qəvvas olmaq üçün yalnız zahiri sözü deyil, sözün alt qatındakı rəqəm və hərf sirlərini — o ulu ilahi proqramı dərk etmək zəruridir:
Əlif – ismin bəyanıdır,
Lam – lütfün nişanıdır,
Mim – mülkün sultanıdır,
Gör, nə gözəl yazılıbdı.
Bu müqəddəs dördlükdə ustad mütləq təslimiyyəti simvolların dili ilə ifadə edir. Adın "əlif"lə başlaması mütləq təkliyə, "lam"la davam etməsi ilahi lütfün təzahürünə, "mim"lə tamamlanması isə mənəvi hakimiyyətin kamilliyinə işarədir. Dədə Ələsgər fəlsəfəsinin son və ən uca məqamı isə onun ölüm qarşısındakı sarsılmaz təslimiyyəti və bu fani dünya ilə vidalaşma mərasimidir. Ustad üçün ölüm bir yoxluq deyil, ruhun əzəli məkanına, yəni mütləq həqiqətə doğru etdiyi müqəddəs bir hicrətdir. Ömrü boyu mərifət dəryasında qəvvaslıq edən sənətkar son mənzilə yaxınlaşanda da öz irfani duruşunu pozmur, əksinə, ölümü böyük bir vüsal dəmi kimi qarşılayır. Onun son ustadnamələrindəki "Xuda hafiz" sədası sadəcə bir ayrılıq nidası deyil, ilahi dərgaha qayıdışın təntənəli elanıdır.
O, bədəni müvəqqəti bir qəfəs, canı isə o qəfəsdən azad olmağa tələsən bir quş kimi təqdim edir. Ustadın vəsiyyət mahiyyətli bu kəlamları həm də bir ömür yolunun uca hesabatıdır. O, bu dünyadan köçərkən heç kəsdən incimədiyini, hər kəslə halallaşdığını bildirərək mənəvi təmizliyin zirvəsinə ucalır. Onun fəlsəfəsinə görə, həqiqi aşiq dünyadan köçəndə arxasında heç bir qaranlıq məqam, heç bir nisgil qoymamalıdır.
Ələsgər dünyagörüşündə hər bir bitki və hər bir nemət Yaradanın "Kərəm sahibi" olduğunun bir nişanəsidir. Müəmmada vəsf olunan o varlıq həm şəriət tərəzisi ilə ölçülür ("ətini haram buyurub"), həm də bioloji xüsusiyyətləri ilə təsvir edilir. Bu, ustadın kainatdakı hər bir zərrəni ilahi bir nizamın ayrılmaz parçası kimi görməsinin nəticəsidir. "Şəriət ətini haram buyurub" ifadəsi düyünün bitki olduğunu, lakin onun dənələrinin — yəni "sümüklərinin" halal xörək kimi yeyildiyini rəmzi şəkildə anladır. Çəltiyin toxmaqla döyülməsi isə insanın mənəvi kamilliyə çatması üçün çəkdiyi əziyyətlərə və keçdiyi sınaqlara edilən dərin bir eyhamdır. Ələsgərə görə, hər bir lətif ruzi insanın cəsədinə yayılaraq onu cana gətirir, lakin bu canın əsl sahibi yenə də o ulu Qüdrətdir.
Ustadnamələrində ustad həm bir tarixçi, həm bir astronom, həm də hürufi sirlərinə bələd olan bir mürşid kimi çıxış edir. Onun fəlsəfəsində dünya təsadüflər toplusu deyil, hər saniyəsi və hər zərrəsi hesablanmış ilahi bir proqramdır. Ustadın "Səkkiz min yeddi yüz səksən dörd saat" deyərək bir ilin vaxtını riyazi dəqiqliklə verməsi, onun kainatın zaman oxuna necə sərraf gözü ilə baxdığının sübutudur. Bu, sadəcə quru bir rəqəm deyil, vaxtın qədrini bilməyə və hər anın hesabının veriləcəyinə bir işarədir.
Nuh tufanından gətirilən tarixi misallar — tufanın müddəti, xilas olanların sayı və göyərçinin gətirdiyi sovqat — bəşəriyyətin sınaq və nicat tarixini fəlsəfi bir süzgəcdən keçirir. "Altı min altı yüz" canlının fəryadı, insanın darda qalanda üz tutacağı tək qapının "Qüdrəti-Qadir" olduğunu göstərir. Ustadın hürufi baxışı bu şeirdə adların yazılışındakı hərflərə ("Qaf", "He") diqqət çəkərək, varlığın hərflər üzərində qurulduğunu bəyan edir. Ələsgər təvazökarlıqla "Yoxdu savadım" desə də, əslində kitab elmindən uca duran bir bəsirət elmindən danışır:
Sözlə mətləb yazmaq dеyil muradım,
Arifə еyhamla yazıram hürfat.
Bu misralar təslimiyyətin son mərhələsidir: ustad artıq sözlərin zahiri mənası ilə deyil, hərflərin batinində gizlənən sirlərlə — "hürfat"la danışır. O, oxucunu və rəqibini "dünya cifəsinə" aldanmamağa, əbədi mənzil olan üqbanı unutmamağa səsləyir. Bu, sadəcə bir aşıq deyişməsi deyil, ruhun təmizlənməsi və nicat tapması üçün verilən mənəvi isbatdır.
Dədə Ələsgər fəlsəfəsinin bu möhtəşəm zirvəsi sübut edir ki, ustadın yaradıcılığı kainatın riyazi nizamı ilə ilahi hikmətin vəhdətindən doğan bir mənəviyyat qanunudur. Onun dəqiqliklə ölçdüyü zaman, əslində insanın bəşəri məsuliyyətinə və axirət qarşısındakı hesabına bir işarədir. Ustadın hərflərin batinində gizlədiyi sirlər həqiqəti dərk etmə yoludur. O, nəfsi öldürüb mərifətlə nicat tapmağı bir ömür nəsihət edərək, sözü bədii ziynətdən çıxarıb ilahi bir isbata çevirmişdir. Ələsgər irsi "əlif"dən başlayan bir idrakın Haqqın dərgahında tamamlanan mənəvi zəfəridir.
Şəmsi Qoca
Geri dön