Milli yaddaşın bərpası:
Bu gün, 11:30. Yazar: Semsi
Tarixin ən zəngin qatlarına söykənən, ulu babalarımızın minilliklər boyu boya-başa çatdığı, elm və maarif nurlarını bütün Şərqə saçdığı qədim İrəvan torpağı, milli kimliyimizin sarsılmaz qalası və intellektual potensialımızın əsas qaynaqlarından biridir. Bu müqəddəs diyarın hər bir daşında, hər bir mədrəsə divarında xalqımızın pedaqoji dühasının silinməz izləri var ki, bu irsi öyrənib gələcək nəsillərə çatdırmaq həm elmi, həm də milli-mənəvi borcumuzdur. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Cəlal Allahverdiyevin 2026-cı ildə "Səda" nəşriyyatında işıq üzü görmüş 536 səhifəlik "İrəvanda Azərbaycan təhsil tarixi" adlı fundamental monoqrafiyası məhz bu böyük boşluğu dolduran, tariximizin saxtalaşdırılmış səhifələrinə işıq salan möhtəşəm bir tədqiqat abidəsidir. Müəllif bu nəhəng işində Ümumtürk mədəni sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsi olan İrəvan mahalında məscid məktəbləri və mədrəsələrin, habelə rus-Azərbaycan məktəblərinin yaranması və inkişafını ilk dəfə olaraq mərhələli və sistemli şəkildə elmi dövriyyəyə təqdim etmişdir. Kitabın hər bir sətrində arxiv sənədlərinin dili ilə sübut olunur ki, Qərbi Azərbaycanda təhsil sistemi xalq pedaqogikasına və zəngin islam mənəviyyatına söykənərək əsrlər boyu xalqımızın milli varlığını qorumuşdur.
Bu fundamental tədqiqatın elmi dəyərini və sanbalını artıran mühüm amillərdən biri də əsərin hazırlanmasında iştirak edən nüfuzlu elmi heyətdir. Monoqrafiyanın elmi redaktorları sırasında professor Mahirə Nağıqızı ilə yanaşı, siyasi elmlər doktoru, professor Hikmət Babaoğlunun da yer alması əsərin həm də dövlətçilik və ictimai-siyasi kontekstdə nə dərəcədə əhəmiyyətli olduğunu bir daha təsdiqləyir. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Nazim Mustafanın məsləhətçiliyi ilə ərsəyə gələn bu iş, arxiv sənədlərinin tarixi dəqiqliyi ilə təhlilini ən yüksək səviyyədə təmin etmişdir. Əsərə rəy verən tanınmış alimlər – professorlar Ədalət Tahirzadə, İntiqam Cəbrayılov, Almaz Ülvi, Həsən Bayramoğlu və Akif Abbasovun hər biri öz sahələri üzrə bu monoqrafiyanı müasir Azərbaycan tarixşünaslığı və pedaqogikasının ən böyük nailiyyətlərindən biri kimi dəyərləndirmişlər. Bu möhtəşəm heyətin bir araya gəlməsi Cəlal Allahverdiyevin ortaya qoyduğu 536 səhifəlik bu əməyin təkcə bir müəllifin deyil, bütövlükdə Azərbaycan elmi ictimaiyyətinin Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinə verdiyi sanballı kollektiv cavab olduğunu bir daha sübut edir.
Monoqrafiyanın elmi redaktoru, filologiya elmləri doktoru, professor Mahirə Nağıqızı əsər haqqında yazdığı sanballı rəyində qeyd edir ki, Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra tariximizin xüsusi məqsədlərlə təhrif olunmuş və inkar edilmiş səhifələrinin araşdırılması üçün yeni imkanlar yarandı. Mahirə xanımın fikrincə, tarixin müxtəlif dövrlərinin yeni elmi yanaşmalar əsasında dərindən və əhatəli şəkildə araşdırılmasına, obyektiv tarixi gerçəkliklərin, xüsusilə Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin aşkara çıxarılıb geniş elmi-ictimai dövriyyəyə təqdim olunmasına bu gün həmişəkindən daha çox ehtiyac vardır. O, Cəlal Allahverdiyevin bu fundamental əsərini təhsil tariximiz üçün həm elmi aktuallıq kəsb edən, həm də siyasi-strateji əhəmiyyətə malik bir tədqiqat kimi qiymətləndirir. Redaktor xüsusilə vurğulayır ki, Qərbi Azərbaycanda ermənilər xalqımızın tarixini, onun bu yerlərdəki milli varlığını, o cümlədən təhsil irsini nə qədər inkar etməyə çalışsalar da, buna nail ola bilməmişlər, çünni kitabda verilmiş hər bir fikir sarsılmaz və dəqiq arxiv faktına dayanır.
XIX əsrin ikinci yarısından etibarən bölgədə vüsət alan maarifçilik hərəkatı cəmiyyətin tərəqqisi üçün yeni üfüqlər açmış, 1881-ci ildə bünövrəsi qoyulan Uluxanlı məktəbi bu yolda mühüm bir maarif məşəlinə çevrilmişdir.
Uluxanlı məktəbinin tariximizdəki yeri sadəcə rəsmi statistikalarla ölçülə bilməz; bu məktəb əslində bir "Uluxanlı möcüzəsi" idi. Müəllif monoqrafiyada göstərir ki, gənc Cəlil Məmmədquluzadə bu məktəbə gəldiyi ilk günlərdən təkcə sinif otaqlarında deyil, kəndin ortasında, insanlar arasında bir işıq yandırmışdı. O, burada dərslərdən sonra kəndliləri bir araya toplayır, onlara qəzetlər oxuyur, dünyada baş verən yeniliklərdən danışırdı. Ən maraqlısı odur ki, məhz Uluxanlıda ilk dəfə teatr tamaşaları təşkil olunur, məktəbin binası həm də bir sənət məbədinə çevrilirdi. Mirzə Cəlilin "Danabaş kəndinin əhvalatları" əsərindəki personajların prototiplərinin, o acı, lakin real mənzərələrin kökləri məhz bu illərə və bu mühitə dayanır. Cəlal Allahverdiyev sənədlərin dili ilə izah edir ki, Uluxanlı məktəbi əslində "Molla Nəsrəddin" məktəbinin mənəvi rüşeymlərinin atıldığı ilk meydan idi.
Daha bir maraqlı məqam isə İrəvan Müəllimlər Seminariyasının tədris proqramındakı rəngarənglikdir. Arxiv materialları sübut edir ki, bu seminariya o dövr üçün təkcə pedaqoji deyil, həm də bir "estetik tərbiyə" mərkəzi idi. Seminariyada şagirdlərə təkcə dünyəvi elmlər və dillər deyil, həm də musiqi alətlərində çalmaq, bağçılıq və müxtəlif sənətkarlıq növləri öyrədilirdi. Müəllif qeyd edir ki, seminariyanın orkestri İrəvanın şəhər tədbirlərində çıxış edir, milli musiqimizlə Avropa musiqisinin sintezini yaradırdı. Bu, İrəvan azərbaycanlılarının nə dərəcədə yüksək mədəniyyətə və geniş dünyagörüşünə malik olduğunun ən parlaq sübutudur. Cəlal Allahverdiyevin təsvir etdiyi bu mühit göstərir ki, İrəvanın Azərbaycan təhsili sadəcə bir savadlanma prosesi deyil, bütöv bir "intibah" hərəkatı idi.
Böyük mütəfəkkir Cəlil Məmmədquluzadənin ilk müəllimlik fəaliyyətinə məhz Uluxanlı məktəbində başlaması bu təhsil ocağını sadəcə bir məktəb deyil, həm də qabaqcıl mədəniyyət mərkəzi statusuna yüksəltmişdir. Eyni dövrdə, 1881-ci ilin noyabrında fəaliyyətə başlayan İrəvan Müəllimlər Seminariyası isə 40 ilə yaxın fəaliyyəti dövründə müasir dünyagörüşünə malik yüksəkixtisaslı milli müəllim kadrlarının yetişdirilməsində təqdirəlayiq xidmətlər göstərmişdir. Görkəmli maarifpərvər Firudin bəy Köçərlinin seminariyanın ilk müəllimlərindən biri kimi geniş mədəni-maarif işləri aparması və burada milli ruhun aşılanması sahəsindəki fəaliyyəti pedaqoji fikir salnaməmizin ən parlaq səhifələrindən biridir.
İrəvan Müəllimlər Seminariyası sadəcə bir təhsil ocağı deyil, bütöv bir intellektual nəslin doğulduğu mənəvi beşik idi. Cəlal Allahverdiyev arxiv sənədləri əsasında bu ocağın məzunlarının sonradan Azərbaycanın ictimai-siyasi və mədəni həyatında necə həlledici rol oynadıqlarını geniş şəkildə işıqlandırır. Seminariyanın divarları arasından çıxan Mirzə Cabbar Məmmədzadə, Haşım bəy Vəzirov, İbrahim Səfi, Vahid Şadiyev kimi şəxsiyyətlər təkcə İrəvanın deyil, bütövlükdə Şərqin maarifçilik mühitinə yeni nəfəs gətirdilər. Xüsusilə Mirzə Cabbar Məmmədzadənin həm pedaqoq, həm də metodist alim kimi fəaliyyəti, onun "Azərbaycan dili" dərsliklərinin hazırlanmasındakı misilsiz xidmətləri monoqrafiyada xüsusi bir ehtiramla təhlil olunur. Müəllif göstərir ki, bu məzunlar getdikləri hər yerdə İrəvanın mübariz ruhunu və seminariyanın yüksək elmi prinsiplərini yaşadırdılar.
Müəllif monoqrafiyasında İrəvanın ali təhsilə keçid pilləsi rolunu oynayan və Avropa standartları ilə rəqabət aparan İrəvan Kişi Gimnaziyasının fəaliyyətinə geniş yer ayırır. Müəllif arxiv sənədləri ilə sübut edir ki, bu gimnaziya təkcə bilik vermirdi, həm də gələcək Azərbaycanın dövlət adamlarını, nazirlərini və diplomatlarını yetişdirirdi. İrəvan gimnaziyasının məzunları olan Teymur bəy Makinski, Əkbər ağa Şeyxülislamov kimi şəxsiyyətlər məhz bu təhsil ocağında aldıqları dünyəvi biliklər sayəsində sonradan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulmasında və beynəlxalq arenada tanınmasında mühüm rol oynadılar. Müəllif qeyd edir ki, gimnaziyanın tədris proqramındakı ciddiyyət və rus, latın, yunan dilləri ilə yanaşı ana dilinə verilən önəm, oradakı azərbaycanlı gənclərin intellektual elita kimi formalaşmasını təmin edirdi. Bu faktlar İrəvan mühitinin nə dərəcədə yüksək siyasi və diplomatik zəka mərkəzi olduğunu bir daha təsdiqləyir.
Monoqrafiyanın ən təsirli və eyni zamanda qürurverici səhifələrindən biri də İrəvanın qadın ziyalılarına, "elmin inciləri" sayılan o cəsur xanımlara həsr olunmuşdur. Cəlal Allahverdiyev Qərbi Azərbaycanda qadın təhsilinin keçdiyi çətin, lakin şərəfli yolu sənədləşdirərək, Nazlı xanım Tahirova kimi bir fədakarlıq simvolunu yenidən gün işığına çıxarır. 1907-ci ildə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin qızlar məktəbini bitirərək doğma İrəvanına qayıdan və orada ilk azərbaycanlı qadın müəllim kimi fəaliyyətə başlayan Nazlı xanımın ömür yolu bütöv bir qəhrəmanlıq dastanıdır. Müəllif həmçinin Tacirə Bağırova, Rəziyə Abdullayeva kimi əməkdar müəllimlərin adlarını tarixin yaddaşına həkk edərək, onların hansı təzyiqlər altında milli kadrlar yetişdirdiyini detalları ilə təqdim edir. Rəziyə Abdullayevanın auditoriyasından keçən akademik Mahmud Kərimov, professor Mirəli Seyidov kimi nəhənglərin varlığı, İrəvanlı qadın müəllimlərin əkdiyi elmi toxumların necə nəhəng çinarlara çevrildiyinin ən bariz sübutudur. Bu qadınlar təkcə əlifba öyrətmir, həm də sındırılması mümkün olmayan bir milli mənlik şüuru aşılayırdılar.
Cəlal Allahverdiyev monoqrafiyada 1829-cu ilin avqustunda təsdiq olunmuş “Cənubi Qafqaz məktəbləri haqqında” nizamnamənin İrəvanın təhsil mühitinə təsirlərini dərindən təhlil edərək sübut edir ki, bu dövrdən etibarən bölgədə rus-Azərbaycan məktəblərinin fəaliyyətə başlaması milli maarifçiliyin yeni və daha mütəşəkkil mərhələsi idi. Xüsusilə İrəvan Gimnaziyasının fəaliyyəti, burada təhsil alan azərbaycanlı gənclərin dünyagörüşünün formalaşması və onların sonradan xalqın taleyində oynadıqları mühüm rol əsərdə geniş yer tapmışdır. Müəllif göstərir ki, 1832-ci ildən fəaliyyət göstərən İrəvan qəza məktəbinin bazasında yaradılan bu gymnasium təkcə bilik ocağı deyil, həm də dövrün qabaqcıl ziyalılarının fikir mübadiləsi apardığı strateji bir mühit olmuşdur. Arxivlərdə qorunan statistik məlumatlar bu təhsil müəssisələrində azərbaycanlı tələbələrin sayının ildən-ilə artdığını və onların milli mədəniyyətimizin inkişafında lokomotiv rolunu oynadığını bir daha sənədlərin dili ilə ortaya qoyur. Müəllifin bu metodiki yanaşması İrəvan təhsilini sadəcə yerli hadisə kimi deyil, Ümumtürk mədəniyyətinin ayrılmaz bir parçası kimi dəyərləndirməyə imkan verir.
Monoqrafiyada İrəvanın maarif fədailərinin və ziyalılarının fəaliyyəti olduqca geniş və əhatəli şəkildə təhlil olunur. Mirzə Abbas Məmmədzadə, Mirzə Cabbar Məmmədzadə və Axund Əbdülhəsən Qazızadə kimi şəxsiyyətlərin milli təhsilin tərəqqisi naminə çəkdikləri zəhmətlər sənədlərlə oxucuya çatdırılır. Xüsusilə Mirzə Hüseyn Həsənzadə İrəvaninin 1912-ci ildə çap etdirdiyi "Tamam əlifba" dərsliyi və onun əlifba islahatı sahəsindəki yenilikləri xalqımızın elmə olan sonsuz həvəsinin bariz nümunəsidir. Müəllif Mirzə Cabbar Məmmədzadənin elmi irsini və Axund Əbdülhəsən Qazızadənin 4 cildlik "Durusi-şəriət" dərsliyini xatırladaraq İrəvan mühitinin nə dərəcədə yüksək intellektual səviyyəyə malik olduğunu bir daha sübut edir. Həmçinin İrəvanda azərbaycanlı qadınların təhsili məsələsi də kitabda xüsusi diqqət mərkəzindədir. XIX əsrin sonlarında İrəvanda tanınmış bəylərin qızlarının "Müqəddəs Nina" qızlar məktəbində təhsil alması o dövrün mürəkkəb ictimai mühiti üçün inqilabi bir hadisə idi. Tacirə Bağırova və Rəziyə Abdullayeva kimi əməkdar müəllimlərin həyat yolu və onların İrəvanda Azərbaycan maarifinin inkişafı uğrunda apardıqları fədakar mübarizə qürur doğurur.
Sovet hakimiyyəti illərində təhsil şəbəkəsinin genişlənməsi fonunda 1928-ci ildən fəaliyyətə başlayan və 1933-cü ildə müstəqil status alan İrəvan Azərbaycanlı Kənd Təsərrüfatı Texnikumu bu sahədə mühüm rol oynamışdır. Həbib Məhəmmədzadənin rəhbərliyi altında qazanılan uğurlar, texnikumun kadr hazırlığındakı xidmətləri və bölgədə milli mətbuatın inkişafındakı iştirakı statistik faktlarla təsvir olunur. Müəllif arxiv sənədləri ilə təsdiqləyir ki, 1980-ci ilə qədər olan statistikada azərbaycanlı məktəblərində 2722 müəllimin fəaliyyət göstərməsi erməni şovinizminin həzm edə bilmədiyi bir reallıq idi. Məhz buna görə də sonrakı illərdə baş verən deportasiyalar ilk növbədə bu zəngin təhsil sistemini və ziyalı elitasını hədəf almışdı.
Cəlal Allahverdiyev monoqrafiyada İrəvanın maarifçilik mühitinin nə dərəcədə kübar və geniş dünyagörüşlü bir təmələ söykəndiyini sənədlərin dili ilə sübut edir. Bu baxımdan, İrəvan xanlarının nəslindən olan Abbasqulu xan İrəvanskinin fəaliyyəti xüsusi maraq doğurur. O, 1834-cü ildə İrəvanda doğulmuş, İrəvan qəza məktəbini bitirmiş və uzun illər (1882–1899) İrəvan şəhər Dumasının üzvü olmuşdur. Abbasqulu xan İrəvan rus-tatar (türk) məktəbinin fəxri himayəçisi kimi, xüsusilə azərbaycanlı qızlar üçün ayrıca siniflərin açılmasına böyük dəstək vermişdir. Onun bu xeyriyyəçi və maarifpərvər fəaliyyəti köhnə aristokratiya ilə yeni maarifçilik hərəkatı arasında bir körpü rolunu oynamışdır.
Əsərin ən maraqlı və az bilinən səhifələrindən biri də İrəvan təhsil mühitinin yetişdirdiyi kadrların dünya siyasəti arenasına çıxmasıdır. Məsələn, İrəvan oğlanlar gimnaziyasının məzunu olan Əkbər ağa Şeyxülislamovun taleyi buna bariz nümunədir. O, Peterburqda təhsil aldıqdan sonra Azərbaycan Cümhuriyyətinin birinci Hökumət kabinəsində Əkinçilik və Əmək naziri olmuş, 1919-cu ildə isə Azərbaycanın müstəqilliyini tanıtmaq üçün Parisdə keçirilən Versal Sülh Konfransında nümayəndə heyətinin tərkibində iştirak etmişdir. İrəvanın elm ocaqlarında bünövrəsi qoyulan bu diplomatik zəka, millətin müstəqilliyi yolunda Avropanın mərkəzində mübarizə aparmışdır.
Bundan əlavə, Mirzə Hüseyn Həsənzadə İrəvaninin 1912-ci ildə "Tamam əlifba" kitabının sonunda yazdığı müraciət o dövrün ziyalı ruhunun dərinliyini göstərir. O, oxuculardan xahiş edirdi ki, "köhnəçilik etməyib, köhnə yazının təəssübünü çəkməsinlər" və yalnız dala qalmış millətin qabağa getməsi yolunu nəzərə alsınlar. Bu faktlar sübut edir ki, İrəvan pedaqoji mühiti təkcə bilik vermirdi, həm də islahatçı, diplomatik və milli mənlik şüuru yüksək olan bir liderlər nəsli formalaşdırırdı.
Monoqrafiyada sovet hakimiyyəti illərində İrəvanın ali təhsil mühitində Azərbaycan izinin ən bariz nümunəsi olan X.Abovyan adına İrəvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan bölməsinin fəaliyyəti xüsusi bir mərhələ kimi araşdırılır. Müəllif qeyd edir ki, bu bölmə təkcə müəllim kadrları hazırlayan bir struktur deyil, həm də İrəvanda Azərbaycan elmi dilinin, ədəbi tənqidinin və dilçiliyinin mərkəzi idi. Arxiv materialları göstərir ki, bölmədə Əkbər İrəvanlı, Cəfər Xəndan, həmçinin tanınmış dilçi və ədəbiyyatşünas alimlərimiz fəaliyyət göstərərək, orada milli ruhlu bir intellektual mühit yaratmışdılar. Lakin Cəlal Allahverdiyev bu uğurların arxasında gizlənən sistematik maneələri, erməni şovinizminin ali təhsil səviyyəsində Azərbaycan bölməsini zəiflətmək üçün atdığı addımları da sənədlərin dili ilə ifşa edir.
Kitabda bu möhtəşəm təhsil ocağının "bağlanması" deyil, əslində zorla məhv edilməsi prosesi tariximizin ən sarsıdıcı səhifəsi kimi təqdim olunur. Müəllif 1988-ci il hadisələrini təhlil edərək göstərir ki, İrəvan Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan bölməsinin fəaliyyətinin dayandırılması bütövlükdə Qərbi Azərbaycanda Azərbaycan təhsil sisteminin bel sütununun qırılması idi. Bu bölmənin bağlanması ilə minlərlə tələbə və müəllim heyəti didərgin salındı, onilliklərlə formalaşmış zəngin kitabxanalar, elmi arxivlər və pedaqoji ənənələr talan edildi. Cəlal Allahverdiyev bu faciəni sadəcə bir müəssisənin qapanması kimi deyil, xalqımızın minillik mədəni-intellektual varlığına qarşı törədilmiş bir sui-qəsd kimi dəyərləndirir və bu itkinin miqyasını statistika ilə oxucunun nəzərinə çatdırır.
Bütün bu nəhəng elmi araşdırmaların memarı olan filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Cəlal Allahverdiyev ömrünü Qərbi Azərbaycanın, xüsusən də İrəvanın ədəbi-mədəni və ictimai-siyasi mühitinin dərindən tədqiq edilməsinə həsr etmiş fədakar bir elm xadimidir. Onun illər boyu arxivlərin tozlu rəflərindən süzülüb gələn axtarışları 2010-cu ildə işıq üzü görmüş “İrəvan ədəbi mühiti” əsəri ilə geniş vüsət almış, ardınca 2015-ci ildə “İrəvan pedaqoji məktəbi” və 2017-ci ildə bu mövzunun davamı olan “Təhsil tariximizdən: İrəvan pedaqoji məktəbi” kitabları ilə pedaqoji salnaməmizin zənginləşməsinə xidmət etmişdir. Müəllif 2017-ci ildə “İrəvanda milli maarifçilik mühiti” və 2019-cu ildə nəşr olunan “İrəvanda ictimai-siyasi və mədəni mühit” əsərləri ilə yanaşı, həmin il çapdan çıxan ”İrəvan ensiklopedik foto toplu” kitabı ilə tariximizin həm yazılı, həm də vizual yaddaşını bərpa etmişdir. Elmi fəaliyyətini 2020-ci ildə “Ömrün illəri”, 2022-ci ildə “İrəvan müəllimlər seminariyası” və nəhayət 2024-cü ildə “Qərbi Azərbaycan mətbuatı tarixi” kimi fundamental əsərlərlə zirvəyə daşıyan, həmçinin Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq fərmanı ilə “Azərbaycan Milli Mətbuatının 150 illiyi” yubiley medalına və “Qabaqcıl təhsil işçisi” döş nişanına layiq görülən Cəlal Allahverdiyev hər bir kitabı ilə milli varlığımızın sarsılmaz elmi qalalarını inşa etmişdir.
Bu 536 səhifəlik nəhəng əməyin ən böyük özəlliyi onun yalnız nəzəri mülahizələrə deyil, sarsılmaz arxiv sənədlərinə söykənməsidir. Cəlal Allahverdiyev bu monoqrafiyanı ərsəyə gətirmək üçün Bakı, Tbilisi və Moskva arxivlərinin tozlu rəflərində illərlə tədqiqat aparmış, tarixin süzgəcindən keçən hər bir faktı zərrə-zərrə toplamışdır. Kitabda yer alan nadir fotoşəkillər, rəsmi nizamnamələr, müəllimlərin şəxsi işləri və məktəblərin illik hesabatları sübut edir ki, İrəvanda Azərbaycan təhsili heç vaxt kənar bir təsir olmayıb, əksinə, torpağın özündən, xalqın öz ruhundan doğan bir sistem olub. Müəllifin təqdim etdiyi bu sənədli xronika, erməni saxtakarlığının xalqımızın tarixinə vurduğu ləkələri təmizləyən ən böyük elmi "təmizlik işi"dir. Bu baxımdan, əsər təkcə təhsil tarixi deyil, həm də Qərbi Azərbaycanın hüquqi və mənəvi varislik sənədidir.
Cəlal Allahverdiyevin bu 536 səhifəlik fundamental əməyi xalqımızın İrəvan torpağındakı mənəvi mövcudluğunu sübut edən ən güclü elmi sənəddir. Erməni saxtakarlığının xalqımızın tarixini, dilini və təhsil irsini silməyə çalışdığı bir dövrdə bu kitab tarixi həqiqətlərin sarsılmaz qalası kimi boy göstərir. Bu kitab həm bugünkü tədqiqatçılar, həm də gələcək nəsillər üçün bir mayak rolunu oynayacaq, Qərbi Azərbaycana qayıdışın mənəvi və elmi təməllərini daha da möhkəmləndirəcəkdir. Bu əsər millətin öz köklərinə sahib çıxmasının, öz keçmişini gələcəyə daşımaq əzminin parlaq nümunəsi kimi elmi fikir tariximizdə əbədi yerini tutacaqdır.
P.S. Müəlliflik hüququ və milli vicdan haqqında zəruri xəbərdarlıq
Cəlal Allahverdiyevin bu 536 səhifəlik fundamental əməyi illərin zəhməti, arxivlərin tozu və milli təəssübkeşliyin məhsuludur. Təəssüf ki, elm aləmində başqasının alın təri ilə özünə ad qazanmaq istəyən "işbazlar" hər zaman pusquda dururlar. Cəlal müəllim öz mədəniyyəti və təbiəti etibarilə abırına qısılıb susa bilər, lakin bu sükut kimsəni arxayın salmasın. Bu dəyərli monoqrafiyadan istinadsız bircə kəlmə belə oğurlayanlar, bütöv səhifələri həyasızcasına köçürənlər bilsinlər ki, bu dəfə qarşılarında sarsılmaz bir iradə — bu tarixin və zəhmətin keşiyində duranları görəcəklər. Hər bir cümlənin, hər bir faktın müəlliflik haqqı ən yüksək səviyyədə müdafiə olunur. Elm adına plagiatlıq edib hazır materialdan yararlanmaq istəyən "alimlər"ə tövsiyəmiz budur ki, diqqətli olsunlar — bu dəfə həmin "işbazlıq" cavabsız qalmayacaq!
Şəmsi Qoca
Geri dön