ABŞ-İsrail və İran: Hüquq, yoxsa güc savası?
16-03-2026, 15:10. Yazar: sevinc1
Beynəlxalq münasibətlər sisteminin ən mürəkkəb və qanlı düyünlərindən biri olan ABŞ-İsrail və İran qarşıdurması, sadəcə iki siyasi qütbün savaşı deyil, həm də hüquqi interpretasiyaların, tarixi travmaların və gələcək xəritələrin toqquşmasıdır. Bu coğrafiyada hüquq terminləri raket səslərinin kölgəsində qalıb. Haqqın harada başladığını və harada bitdiyini anlamaq üçün bu mürəkkəb mənzərənin hər bir detalını dərindən araşdırmalıyıq.
İsrail və onun strateji müttəfiqi olan ABŞ üçün hüququn ən müqəddəs bəndi "özünümüdafiə"dir. Lakin onlar bu anlayışı "Önləyici zərbə" (Pre-emptive strike) doktrinası ilə genişləndirirlər. Bu, sadə dildə desək, "qonşunun mənə hücum edəcəyini hiss edirəmsə, o silahını çəkmədən mən onu vurmalıyam" məntiqidir.
Hüquqi baxımdan bu, çox təhlükəli bir yoldur. BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsi hər bir dövlətə silahlı hücuma məruz qaldıqda özünü müdafiə etmək hüququ verir. Lakin Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi (ICJ) vurğulayır ki, bu müdafiə "zərurət" və "mütənasiblik" prinsiplərinə söykənməlidir. Yəni, bir daşa qarşı raketlə cavab vermək və ya mülki infrastrukturu dağıtmaq "haqlı müdafiə" sərhədlərini aşır və dövləti beynəlxalq hüquq qarşısında "hüququ pozan tərəf"ə çevirir.
İranın haqlılıq iddialarının mərkəzində BMT Təhlükəsizlik Şurasının 2231 saylı qətnaməsi dayanır. 2015-ci ildə imzalanan bu sənəd dünyaya söz verirdi ki, İran atom bombası hazırlamayacaq, dünya isə bunun əvəzində İranın üzərindən ağır iqtisadi sanksiyaları götürəcək.
Lakin 2018-ci ildə ABŞ bu razılaşmadan birtərəfli qaydada çıxanda, beynəlxalq hüququn təməl daşı olan "Pacta sunt servanda" (Əhdə vəfa) prinsipi yerlə-yeksan oldu. Bu prinsip deyir: "İmza atdınsa, sözünün üstündə durmalısan". Bir dövlətin kefi istədiyi üçün beynəlxalq müqavilədən çıxması hüququn gücünü deyil, güclünün "hüququnu" ortaya qoydu. Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin 2018-ci ildə ABŞ-dan dərman və qida sanksiyalarını qaldırmağı tələb edən qərarı da göstərir ki, Vaşinqtonun addımları hüquqi çərçivələri dəfələrlə zorlayıb.
İran isə öz "haqq" davasını milli suverenlik və anti-imperialist ruh üzərində kökləyib. Lakin onun ən böyük hüquqi boşluğu "Proksi qüvvələr" (vəkil qüvvələr) siyasətidir. Tehran birbaşa öz ordusu ilə döyüşmür; Livan, Yəmən və İraqda ona bağlı olan qrupları (Hizbullah, Husilər və s.) silahlandırır.
Beynəlxalq hüququn "daxili işlərə qarışmamaq" prinsipi burada dövriyyəyə girir. BMT qaydalarına görə, əgər bir dövlət qeyri-qanuni silahlı qrupları idarə edirsə, onların hərəkətlərinə görə həm də mənəvi və hüquqi məsuliyyət daşıyır. İran "mən sadəcə mənəvi dəstək verirəm" desə də, beynəlxalq aləm bunu "terrorun və xaocun ixracı" kimi qiymətləndirir.
Bu toqquşma sadəcə diplomatik mübahisə deyil, bütün regionu "Barıt çəlləyi"nə çevirən bir təhdiddir. "Barıt çəlləyi" o deməkdir ki, tərəflər arasında kiçik bir səhv, təsadüfi bir raket bütün Yaxın Şərqi illərlə sönməyəcək bir yanğına bürüyə bilər.
Bu gərginlik Suriya, İraq və Yəmən kimi ölkələrin suverenliyini iflic edib. Eyni zamanda, Hürmüz boğazı kimi strateji enerji yollarının təhlükə altına düşməsi qlobal iqtisadiyyata zərbə vurur. Əslində uduzan tərəf isə hər zaman eynidir: beynəlxalq hüquq tərəfindən qorunmalı olan mülki insanlar.
Müasir dünyada "güclü olan haqlıdır" prinsipindən "hüquqlu olan güclüdür" modelinə keçid artıq bir seçim deyil, qlobal zərurətdir. Bu böhrandan çıxışın təməli BMT Təhlükəsizlik Şurasının fundamental islahatından keçir; beynəlxalq hüququn tətbiqi artıq böyük güclərin veto hüququna deyil, hər kəsə şamil olunan vahid ədalət standartına söykənməlidir. Regional müstəvidə isə Yaxın Şərq üçün Helsinki Yekun Aktına bənzər kollektiv təhlükəsizlik platforması yaradılmalı, dövlətlər bir-birinin suverenliyinə hörməti və proksi müharibələrin dayandırılmasını sənəd üzərində təsbit etməlidirlər. Yalnız icra mexanizmləri gücləndirilmiş bir hüquq sistemi və 2015-ci il nüvə razılaşmasının bütün tərəflərin təhlükəsizlik qayğılarını əhatə edən daha geniş forması regionu "barıt çəlləyi"ndən xilas edə bilər.
Haqq və hüquq baxımından bu qarşıdurma sübut edir ki, müasir dünya hələ də köhnə vərdişlərdən xilas ola bilməyib. ABŞ və İsrail təhlükəsizlik naminə hüquqi normaları "elastik"ləşdirir, İran isə sistemi içəridən sarsıdan asimmetrik üsullara əl atır. Həqiqi ədalət isə yalnız o zaman bərqərar olar ki, beynəlxalq hüquq böyük güclərin əlində bir qamçı deyil, bütün xalqların azad və dinc yaşamaq iradəsini qoruyan sarsılmaz bir qalxan olsun.
Geri dön