Təhsildə Microsoft "inqilabı", yoxsa rəqəmsal uçurum? –
Bu gün, 12:21. Yazar: sevinc1
Elm və Təhsil Nazirliyi ilə "Microsoft" korporasiyasının "Rəqəmsal məktəb" platforması çərçivəsində təqdim etdiyi süni intellekt (Sİ) əsaslı köməkçi layihəsi, Azərbaycan təhsil sistemində böyük bir texnoloji sıçrayış vədi kimi görünsə də, bu təşəbbüsün reallığı ciddi suallar və sistemli risklərlə doludur. Hər bir şagirdin yanında 24/7 fəaliyyət göstərən fərdi repetitor ideyası nəzəriyyədə cəlbedicidir. Lakin bu parıltılı mənzərənin arxasında ölkə təhsilinin acı reallıqları və artıq vərdiş halını almış "qrant layihəsi" narahatlığı dayanır.
Süni intellekt yüksək hesablama gücü və kəsintisiz məlumat axını tələb edən bir texnologiyadır. Azərbaycan Respublikası Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin "Onlayn Azərbaycan" layihəsi çərçivəsində sürətli internet quruculuğu davam etsə də, regionlarda "rəqəmsal uçurum" hələ də struktur problem olaraq qalır. Bakının mərkəzində "ağıllı həllər" sınaqdan keçirilərkən, ucqar kənd məktəblərində kompüter laboratoriyalarının köhnəlməsi və ya elementar internet bağlantısının yoxluğu, Sİ-ni bərabərlik yaradan alət deyil, bərabərsizliyi rəsmiləşdirən bir filtrə çevirir. İnterneti və kompüteri olmayan məktəbə süni intellekt gətirmək, bünövrəsi olmayan binaya lift quraşdırmaq qədər absurddur.
Təcrübə göstərir ki, bir çox irimiqyaslı layihələr (məsələn, bir dövr fəal olan "Elektron Məktəb") maliyyələşmə bitdikdən və ya hesabat dövrü bağlandıqdan sonra arxivə qovuşur. Dünya Bankının təhsil layihələri üzrə hesabatlarında vurğulandığı kimi, avadanlıq mərkəzli layihələrin 70%-i yerli kadr bazası qurulmadığı üçün uğursuzluğa düçar olur. Adətən bir neçə "pilot" məktəbdə yaradılan "vitrin" mənzərəsi ümumi mənzərəni ört-basdır edir. Bu, statistik bir illüziyadır; paytaxtdakı "ağıllı məktəb" orta göstəricini artırsa da, ucqar rayonlardakı şagirdin texnoloji təcridi davam edir. Microsoft kimi nəhənglərlə qurulan lisenziya asılılığı isə gələcəkdə dövlət büdcəsi üçün ağır maliyyə yükünə çevrilmə riskini daşıyır.
Süni intellekt şagirdə "yol göstərən" deyil, "nəticəni verən" alətə çevrildikdə, koqnitiv tənbəllik qaçınılmaz olur. Neyropatoloqların araşdırmalarına görə, informasiyanın hazır əldə edilməsi beynin analiz və sintez funksiyalarını zəiflədir. "Ağıllı" köçürmə halları isə akademik dürüstlüyü təməlindən sarsıdır. UNESCO-nun "Generative AI for Research" rəhbərliyində qeyd olunduğu kimi, Sİ vasitəsilə yazılan esselər şagirdin öz yaradıcılığını deyil, yalnız alqoritmi manipulyasiya etmək bacarığını əks etdirir. Müəllim faktorunun zəif olduğu mühitdə Sİ şagirdi inkişaf etdirmək əvəzinə, onu "hazıra nazirlik" prinsipi ilə yaşayan bir robota çevirə bilər.
Məsələnin görünməyən tərəfi şagirdlərin fərdi məlumatlarının (big data) qlobal korporasiyaların bulud sistemlərinə ötürülməsidir. Buradan belə bir sual çıxır: şagirdlərin öyrənmə vərdişləri və psixoloji portretləri kimin nəzarətindədir?
Avropa İttifaqının Süni İntellekt Aktında (AI Act) vurğulandığı kimi, təhsildə Sİ "yüksək riskli" kateqoriyasına aiddir. Milli Sİ infrastrukturunun (məsələn, Aztelecom vasitəsilə) olmadığı şəraitdə, təhsil sistemini tamamilə kənar korporativ alqoritmlərə həvalə etmək strateji baxımdan təhlükəlidir.
Bu gün Azərbaycan təhsilinin ehtiyacı olan şey Microsoft-un parıltılı hesabatları deyil, regiondakı şagirdin stabil interneti və müəllimin müasir rəqəmsal savadlılığıdır. Əks halda, biz rəqəmsal tərəqqi əvəzinə, bərabərsizliyi rəsmiləşdirən və şagirdləri koqnitiv cəhətdən şikəst edən növbəti bir "uğurlu qrant hesabatı" ilə üz-üzə qalacağıq. Süni intellekt bir beyin protezi deyil, yalnız alət kimi qalmalıdır.
Şəmsi Qoca
Geri dön