Rəqəmsal inqilab bizə nə vəd edir?
4-12-2025, 10:00. Yazar: azer
Son illərdə Süni İntellekt (AI) sahəsindəki sıçrayışlar — xüsusilə də ChatGPT, Gemini kimi böyük dil modellərinin (LLM) və generativ AI alətlərinin yaranması — bu texnologiyanın sadəcə bir alət deyil, bəşəriyyətin inkişafının əsas sütunlarını kökündən dəyişdirən bir qüvvə olduğunu göstərir. Bu texnoloji inqilab misilsiz imkanlar yaratdığı kimi, eyni zamanda iş yerlərindən etik normalara qədər həll edilməsi vacib olan ciddi sosial problemləri də gündəmə gətirir.
Süni İntellektin ən böyük təsirlərindən biri onun iqtisadiyyata və iş yerlərinə təsiridir. Təkrarlanan, qaydalara əsaslanan tapşırıqlar sürətlə avtomatlaşdırılır; bu, bir tərəfdən böyük məhsuldarlıq artımına səbəb olsa da, digər tərəfdən iş yerlərinin yerdəyişməsi və ixtisarlar qorxusunu artırır. Lakin AI eyni zamanda, "prompt mühəndisləri" və AI etik mütəxəssisləri kimi tamamilə yeni və yüksək ixtisaslı peşə sahələrinin yaranmasına səbəb olur. Gələcəkdə uğur qazanmaq üçün əsas şərt, insanların AI ilə əməkdaşlıq etməyi və öz bacarıqlarını yeni dövrün tələblərinə uyğunlaşdırmağı öyrənməsi olacaq.
Təhsil sistemi də AI-ın təsirindən kənarda qalmır. AI hər bir şagirdin öyrənmə tempinə uyğun fərdi proqramlar yaratmaq potensialına malikdir. Lakin digər tərəfdən, generativ AI-ın tapşırıqları asanlıqla hazırlaması təhsil sistemlərini yenidən qiymətləndirməyə məcbur edir. Texnologiya həm də mədəni və sosial sferaya təsir edir: Deepfake videolarının və yalan məlumatların (dezinformasiya) sürətlə yayılması cəmiyyətlərin həqiqətə inamını sarsıdır.
Bu inkişafın mərkəzində isə həlli təxirəsalınmaz olan etik məsələlər dayanır. AI modellərinin təlim məlumatlarında mövcud olan qərəzilik irqi, gender və ya sosial ayrı-seçkiliyə əsaslanan ədalətsiz qərarların verilməsinə səbəb ola bilər. Ən çətin sual isə məsuliyyət və şəffaflıq problemidir: avtonom bir AI sistemi səhv qərar verdikdə, məsuliyyəti kim daşımalıdır? Bu kimi suallar, AI-ın inkişafını tənzimləyən qlobal çərçivələrin və qanunların (məsələn, Avropa İttifaqının "AI Aktı") təcili olaraq qəbul edilməsini zəruri edir.
Azərbaycan AI-ın inkişafını dövlət səviyyəsində sistemli şəkildə prioritetləşdirib. Ölkə bu sahədə strateji planlaşdırma mərhələsindədir və Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən "2025–2028-ci illər üçün süni intellekt Strategiyası" təsdiq edilib. Bu sənəd, AI-nin dövlət idarəçiliyi, səhiyyə, kənd təsərrüfatı və kibertəhlükəsizlik kimi strateji sahələrdə tətbiqini sürətləndirməyi hədəfləyir.
Kadr hazırlığı sahəsində addımlar atılır: Süni İntellekt Akademiyası kimi mərkəzlər yaradılır, ali təhsil müəssisələrində AI ilə bağlı yeni ixtisaslar tədris olunur. Ölkənin hədəfi yüksək səviyyəli hesablama resursları qurmaq və startap ekosistemini gücləndirməklə yanaşı, həm də AI tətbiqində etik və məlumat təhlükəsizliyi məsələlərinə ciddi nəzarət etməkdir. Qısası, Azərbaycan rəqəmsal inkişafı sürətləndirmək üçün AI-ni əsas vasitə kimi görür və bu sahədə mövcud boşluqları doldurmaq üçün sistemli baza qurur.
Sonda qeyd edək ki, Süni İntellekt sadəcə bir texnoloji yenilik deyil, cəmiyyətin gələcəyini formalaşdıran qaçılmaz bir qüvvədir. Onun gətirdiyi imkanlar nə qədər böyük olsa da, sosial və etik risklər bir o qədər ciddidir. İstər qlobal səviyyədə, istərsə də Azərbaycan kimi ölkələrdə, bu yeni inqilabın uğurlu olması üçün təhsil sistemlərimizin, etik çərçivələrimizin və iş mühitimizin təcili olaraq yenidən nəzərdən keçirilməsi zəruridir.
Şəmsi Qoca
aia.az
Geri dön