Qərbi Azərbaycana Qayıdışın fəlsəfəsi:
6-11-2025, 12:23. Yazar: sevinc1
Şəmsi Qoca,
Qərbi Azərbaycan İcması
Aparatının elmi işçisi
Tarixi ədalətin bərpası ilə Cənubi Qafqazda sülhə doğru yeni fəlsəfi yol açılır: Qərbi Azərbaycan İcmasının tarixi yurdlarına qayıdış fəlsəfəsi yalnız qaçqın hüquqlarının bərpası deyil, həm də Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülhün zəmanətidir. İcmanın “Qayıdış Konsepsiyası” beynəlxalq hüquqa əsaslanaraq, Ermənistan tərəfindən azərbaycanlılara təhlükəsizlik və mədəni hüquqların təmin edilməsini tələb edir. Bu ləyaqətli qayıdış Ermənistan üçün mono-etnik modeldən imtina edərək, tolerant və çoğulçu (inklüziv) cəmiyyətə çevrilmək üçün tarixi bir şansdır.
Azərbaycan xalqının Qərbi Azərbaycandan (indiki Ermənistan ərazisindən) zorla çıxarılması və etnik təmizləməyə məruz qalması faciəsi iki əsrlik tarixin ağrılı səhifəsidir. Bu gün, Vətən müharibəsindəki möhtəşəm Zəfərdən və suverenliyin tam bərpasından sonra Azərbaycanın gündəliyində duran əsas məsələlərdən biri Qərbi Azərbaycana ləyaqətli və təhlükəsiz qayıdışın təmin edilməsidir. Bu qayıdış təkcə tarixi yaddaşın və mülkiyyət hüquqlarının bərpası deyil, həm də Cənubi Qafqazda sülhün və etniklər arası harmoniyanın qurulmasına yönəlmiş bir fəlsəfi manifestdir.
Azərbaycan xalqının bu qayıdış fəlsəfəsi qisas və ərazi iddialarına deyil, beynəlxalq hüquqa, humanist dəyərlərə və iki xalqın birgə yaşayış modelini yenidən qurmaq missiyasına əsaslanır. Bu, Ermənistan dövlətçiliyinə təhdid deyil, əksinə, bölgədəki uzunmüddətli sabitliyə edilən töhfədir.
I. Beynəlxalq hüquq və insan haqları
Qərbi Azərbaycana qayıdışın təməlində siyasi iradə ilə yanaşı, sarsılmaz beynəlxalq hüquqi prinsiplər dayanır.
Təhlükəsiz Qayıdış Hüququ: Məcburi köçkünlərin və qaçqınların öz doğma yurdlarına könüllü, təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə qayıtmaq hüququ fundamental insan hüququdur və BMT-nin müvafiq Konvensiyaları, habelə İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin presedent qərarları ilə təsbit edilmişdir.
Mülkiyyət Hüququnun Bərpası: Qayıdan azərbaycanlıların itirilmiş mülkiyyət hüquqlarının (evlər, torpaqlar) bərpası və ya kompensasiyası tələbi beynəlxalq hüquqda qəbul edilmiş universal normadır.
Qayıdış prosesinin sülh yolu ilə aparılması təkid edilir. Bu, "tanklarla yox, avtomobillərlə qayıtmaq" fəlsəfəsinin əsasını təşkil edir. Azərbaycanlıların qayıdışı Ermənistan üçün təhlükə deyil, əksinə, ölkəni normal, tolerant cəmiyyətə çevirəcək bir şansdır.
Qərbi Azərbaycan İcmasının Qayıdış Konsepsiyası: Hüquqi əsaslar
Qərbi Azərbaycan İcması tərəfindən irəli sürülən Qayıdış Konsepsiyası məhz bu hüquqi və humanitar prinsiplərin əməli həll yoludur. Bu Konsepsiya Ermənistan dövlətinə ünvanlanan bəyanat olub, qayıdışın qeyri-şərtsiz və təhlükəsiz təminatlarını tələb edir:
Hüquqi tanınma və təminatlar: Konsepsiya Ermənistan tərəfindən Qərbi Azərbaycandan qovulmuş azərbaycanlıların "qaçqın" statusunun tanınmasını və onların sərbəst, ləyaqətli qayıdış hüquqlarının rəsmi şəkildə təmin edilməsini tələb edir.
Təhlükəsizlik və tiskriminasiyadan müdafiə: Təminatlar qayıdan əhalinin fiziki təhlükəsizliyini, onların yerli əhali tərəfindən hər hansı təzyiq və ya diskriminasiyaya məruz qalmamasını, habelə polis və məhkəmə orqanları tərəfindən bərabər hüquqlarının qorunmasını əhatə etməlidir.
İnzibati və Mədəni Muxtariyyət: Qərbi Azərbaycan İcması qayıdan əhalinin kompakt yaşadığı ərazilərdə mədəni hüquqların, ana dilində təhsilin və yerli özünüidarəetmə (bələdiyyə) orqanlarında təmsilçiliyin təmin edilməsini vacib hesab edir.
Kommunikasiya və infrastruktur: Qayıdan icmalar üçün zəruri infrastrukturun (yol, su, enerji, rabitə) bərpasını, habelə Ermənistanın digər bölgələri ilə sərbəst hərəkət etmək imkanlarının yaradılmasını tələb edir.
Bu baxış, Qərbi Azərbaycan İcmasının qayıdışının yalnız bir "geri dönüş" deyil, həm də Ermənistanda demokratik və çoğulçu cəmiyyətin inkişafına birbaşa töhfə olacağını göstərir.
II. Qayıdışın fəlsəfəsi: Tolerantlıq və inklüziv dövlətçilik
Azərbaycan xalqının Qərbi Azərbaycana qayıdışının fəlsəfi mahiyyəti onun tolerantlıq ənənələrindən və yaşadığı ölkələrin dövlətçiliyinə töhfə vermək tarixindən qaynaqlanır.
Dövlətçiliyə töhfə missiyası: Azərbaycanlılar tarixən yaşadıqları bütün ölkələrdə iqtisadi, mədəni və sosial inkişafa əhəmiyyətli töhfələr vermiş, tərəqqinin qurucuları olmuşlar. Qayıdış, Ermənistanın iqtisadi və sosial həyatına rəngarənglik və yeni dinamika gətirəcəkdir.
Mədəniyyətlərarası dialoq: Azərbaycan qayıdışdan sonra Qarabağda olduğu kimi, Qərbi Azərbaycanda da mədəniyyətlərarası dialoqun qurulmasını hədəfləyir. Azərbaycanlıların tarixi yurdlarına qayıtması, itirilmiş mədəni irsin bərpası ilə yanaşı, regionda tolerantlıq və qarşılıqlı hörmət mühitinin yaradılmasına xidmət edəcək.
Regional Sülhün Zəmanəti: Qərbi Azərbaycana qayıdan azərbaycanlılar faktiki olaraq, Ermənistan və Azərbaycan arasında gələcək sülhün və etimadın canlı körpüsünə çevriləcəklər. Onların təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə yaşaması Cənubi Qafqazın uzunmüddətli sülh perspektivinə ən güclü zəmanət olacaqdır.
III. Tarixi yaddaşın bərpası və gələcəyə baxış
Qayıdış fəlsəfəsinin mühüm tərkib hissəsi tarixi həqiqətlərin bərpası və toponimlərin canlandırılmasıdır.
Azərbaycan alimləri və icması illərdir ki, Qərbi Azərbaycana aid toponimləri, folkloru və mədəniyyət nümunələrini toplayıb. Bu, sadəcə tarixi maraq deyil, milli kimliyin təməlini qorumaq missiyasıdır. Qayıdışla bu tarixi yaddaş, Ermənistan dövləti tərəfindən məhv edilmiş və ya erməniləşdirilmiş yer adları, abidələr və mədəniyyət nümunələri ilə birlikdə yenidən canlanacaq.
Azərbaycan xalqının Qərbi Azərbaycana qayıdışı yalnız tarixi qaçqın probleminin həlli deyil, həm də Ermənistan üçün regional inteqrasiya, iqtisadi inkişaf və çoğulçu dövlətçilik şansıdır – yəni, fərqli etnik qrupların və inancların bərabərhüquqlu şəkildə təmsil olunduğu, tolerant və inklüziv bir cəmiyyətə çevrilmək imkanıdır. Azərbaycanlıların qayıdış fəlsəfəsi güc və qisas yox, humanizm, beynəlxalq hüquq və birgə yaşayış prinsipləri üzərində qurulmuşdur. Bu qayıdış, Cənubi Qafqazda ədalətin tam bərpası ilə nəticələnəcək və bütün regionun sülhə yönəlməsinə təkan verəcəkdir.
Geri dön